Кіріспе

Психоаналитикалық термин – "қуаныш"

Континентальдық философияда және психоанализде, jouissance – субъектінің ләззатты реттеуін бұзу. Ол субъектінің бөлінуімен және айырылуымен байланысты, бұл субъектіні ләззат алуға қойылған тыйымдарды бұзуға және ләззат принципінен асып түсуге спонтанды түрде итермелейді. Осы шектен кейін ләззат азапка айналады, ал осы бастапқы "азапты принцип" Жак Лаканның jouissance деп атауына дейін дамиды; ол Лаканның "ләззаттың өзіне жақындағанда, әркімге қорқынышты уәделерді таңу арқылы туындайтын қайыршылық" деген сөзінде бейнеленген азап. Ол сондай-ақ jouissance-ты кастрациялық кешенмен, әсіресе өлім тілегінің агрессиясымен байланыстырды.

Лаканиялық психоанализде

Жаку Лаканның ағылшын тіліндегі шығармалары оның ерекше қолданысын түсінуге көмектесу үшін, jouissance сөзін көбінесе аудармай қалдырды. Лакан өзінің «Психоанализ этикасы» семинарында (1959–1960 жж.) ләззат алу мен ләззат принципі арасындағы қарама-қайшылық тұжырымын алғаш рет дамытты. Лакан «ләззат принципінен асып түсетін jouissance бар» деп санайтын, бұл жартылай драйвқа байланысты. Бірақ Лаканның пікірінше, ләззат принципін бұзудың нәтижесі – көбірек ләззат емес, керісінше, ауырсыну, себебі субъект көтере алатын ләззаттың белгілі бір шегі бар. Кейінірек «Психоанализдің екінші жағы» семинарында (1969–1970 жж.) Лакан Маркстің артық құн тұжырымынан шабыттанған «артық ләззат» (француз тілінде plus de jouir) тұжырымын енгізді: ол objet petit a-ны jouissance-тың артық бөлігі деп есептеді, ол пайдалы емес және jouissance үшін ғана сақталады. Лакан jouissance-ты негізінен фалликалық деп санады, яғни ол «Басқа»мен тікелей байланысты емес. Алайда, «Encore» семинарында (1972–1973 жж.) Лакан әйелдерге тән ерекше jouissance идеясын енгізді, айта келе, әйелдердің «фалликалық функцияның jouissance-мен байланысты, қосымша jouissance-ы бар – фаллустың өзінен асып түсетін денелік jouissance». Бұл әйелдердің jouissance-ы айтылмайтын, себебі оны әйелдер де, ерлер де сезіне алады, бірақ оның мәнін білмейді. Джейн Гэллоп «jouissance-ты тиянақты аудару мүмкін емес» екенін атап өтті, сондай-ақ «оны бойын үйрету емес, оның шетелдігін сақтау» өте маңызды екенін қосты.

Философия мен әдебиет теориясында

Лаканиялық теоретик Славой Жижек өзінің философиясында бұл терминді қолданды; ол Юлия Кристева мен Роланд Барт еңбектерінде де маңызды рөл атқарады. 1973 жылы жарық көрген «Тексттен алынған ләззат» атты әдебиет теориясы кітабында Барт мәтіннің әсерін екіге бөледі: plaisir (қазақ тілінде «ләззат» деп аударылады) және jouissance. Бұл ерекшелік Барт жасаған «оқырмандық» және «жазушылық» мәтіндер арасындағы тағы бір ерекшелікке сәйкес келеді. Мәтіннен алынған ләззат оқырмандық мәтінге сай келеді, ол оқырманның субъект ретіндегі орнын бұзбайды. Ал жазушылық мәтін құштарлық сыйлайды, ол әдеби кодтарды жарып, оқырманға өзінің субъект позициясынан шығуға мүмкіндік береді. Барт үшін ләззат – «мәдени тәжірибеге және жекелікке, жекеліктің мәдени тәжірибесіне, эгоның біртекті қозғалысына байланысты ләззат». Ричард Миддлтон айтқандай, «Олай болса, ләззат – субъект өзін танитын мағына құрылымдарының жұмыс істеуінен туындайды; ал құштарлық осы құрылымдарды қиратады».

Феминисттік теорияда

Француз феминист жазушысы Хелен Сиксоус "жоусанс" терминін әйелдердің ләззатына немесе жыныстық шабытқа толу сезіміне сипаттама беру үшін қолданады, ол әйелдер тәжірибесінің психикалық, физикалық және рухани аспектілерін біріктіреді, мистикалық бірлікке жақындап келеді: "жарылыс, таралу, көпіршік, молдық – шексіз болуден ләззат алады". Сиксоус жоусанс әйелдің шығармашылық күшінің бастауы екенін және жоусансты басу әйелдердің өздерінің толыққанды дауыстарын табуына кедергі келтіретінін айтады. Жоусанс тұжырымын Сиксоус және басқа авторлар "Écriture féminine" еңбектерінде зерттейді, бұл 1970 жылдардың басында Францияда пайда болған феминистік әдеби теорияның бір саласы. Басқа феминистер Фрейдтің "истериясы" патриархалдық мәдениет бұзған жоусанс екенін айтады және жоусанс – бұл қанаушы шектеулерден азаттықты білдіретін трансценденттік күй екенін көрсетеді. Әдебиет сыншысы Сандра Гилберт Сиксоус кітабы "Жаңа туған әйелге" кіріспесінде былай деп жазады: "иерархиялық байланыстардан құтылу арқылы Сиксоус "жоусанс" деп атаған нәрсеге жақындауға болады, оны құштарлықтың дерлік метафизикалық толықтыруы деп анықтауға болады, бұл [жай ғана] қанағаттандырудан әлдеқайда жоғары – [ол] эротикалық, мистикалық және саяси элементтердің бірігуі".