Екінші дүниежүзілік соғыстағы Дания бұғазы шайқасы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы теңіз шайқасы

Дания бұғазы шайқасы – 1941 жылдың 24 мамырында Корольдік теңіз күштері мен Германияның Кригсмарині кемелері арасында болған теңіз шайқасы. Британдық жауынгерлік кеме және жауынгерлік крейсер Гренландия мен Исландия арасындағы Дания бұғазы арқылы Одақтас мемлекеттердің сауда кемелеріне (Рейнюбунг операциясы) шабуыл жасау үшін Солтүстік Атлантикаға шығуға тырысқан неміс жауынгерлік кемесі «Бисмарк» пен ауыр крейсер «Принц Эйгенмен» шайқасты. Британдықтар оқ атуды бастағаннан кейін 10 минуттан аспаған уақыт ішінде «Бисмарктан» келген оқ «Худ» кемесінің кортын жақын жердегі оқ-дәрі қоймасына тиді. Ұзақ өтпей «Худ» жарылып, үш минут ішінде суға батып, экипажының үштен басқасының барлығы қаза тапты. «Уэльс принці» «Бисмаркпен» атыс алмасуын жалғастырды, бірақ оның бас қаруларында ауыр бұзылыстар болды. Британдық жауынгерлік кеме 1941 жылдың наурыз айының соңында ғана құрылысын аяқтаған еді және сенімсіз болатын жаңа төрт зеңбірекпен жабдықталған. «Уэльс принці» жақын арада шайқастан шығып кетті. Германияда өздерінің шабуылдық операцияларынан кейін жөндеуден өткен ауыр крейсерлер «Адмирал Хиппер» және «Адмирал Шер» жұмыстары Кильдегі жабдықтау базаларына жасалған британдық әуе шабуылынан кейін кешікті. Жоспарланған Рейнюбунг операциясы кезінде неміс күштеріне басшылық етуге тағайындалған флот командирі адмирал Гюнтер Лютйенс, «Шарнхорстқа» жөндеу жұмыстары аяқталғанға дейін немесе «Тирпиц» «Бисмаркқа» қосылғанға дейін операцияны кешіктіруге тырысты, бірақ Теңіз жоғары қолбасшылығы (Oberkommando der Marine) Лютйенске операцияны мүмкіндігінше тезірек бастауға бұйрық берді. Нәтижесінде «Бисмаркке» көмектесе алатын жалғыз кеме – «Принц Эйген» ауыр крейсері болды.

Британдық жоспарлар

Британдық Корольдік Әскери-теңіз күштері Бисмарктің 20 мамырда батыс Балтық теңізінен өтіп бара жатқан кемелерін шведтік крейсері байқағаннан кейін хабардар болды. Готландтың есебі Стокгольмдегі британдық әскери атташеге жіберілді, ол оны Адмиралтействоға жеткізді. Британдық барлау ұшақтары Норвегияда неміс кемелерінің болуын растады. Енді Германияның ірі әскери кемелерінің Атлантикаға шығуға ниеттенгенін білген Корольдік Әскери-теңіз күштері ықтимал бағыттарды, соның ішінде ауыр крейсерлерді және Гренландия мен Исландия арасындағы Дания бұғазын күзету үшін кемелерді жіберуге кірісті. Норфолк және Саффолк 23 мамыр күні кешке Бисмарк пен Принц Эйгенді байқады; Саффолк радармен жабдықталғандықтан, немістерді түн бойы, неміс артиллериясының қашықтығынан тыс қашықтықта көлеңкелей алды. Уэльс принці – Бисмаркқа ұқсас өлшем мен қуаты бар, жаңадан тағайындалған кеме болды. Уэльс принці әлі толықтай сынақтан өтпеген, ал оның экипажы тәжірибесіз еді. Ол әлі де механикалық ақаулармен, әсіресе бас қаруларымен күресіп жатты. Кемеде әлі кеме құрылысшылары жұмыс істеп тұрды. 1920 жылы қолданысқа енгізілгеннен кейін 20 жыл бойы Худ әлемдегі ең үлкен және ең ауыр әскери кеме болды. Сегіз үлкен BL 15 дюймдік Mk I теңіздік зеңбірегін және теңіздегі кез келген соғыс кемесінен жоғары жылдамдықты біріктірген Худ – Ұлыбритания Әскери-теңіз күштерінің мақтанышы және британдық теңіз күшінің әлемдік үстемдігін бейнелейтін кеме болды. Осыған қарамастан, Худтың супер-дредноуттармен салыстырғанда бір ерекше кемшілігі болды: шайқас крейсері ретінде оның көлемінің көп бөлігі кең ауқымды брондаудың орнына қосымша қозғалтқыш қуатына жұмсалды. Бұл оның Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның қатерлі кемелеріне қарсы тұру үшін «Адмирал» класындағы шайқас крейсері ретінде жасалуынан туындады. Оның 12 дюймдік белдеулік бронясы көптеген ірі кемелерге қарсы жеткілікті деп есептелсе де, 3 дюймдік палубалық бронясы оны алыс қашықтықтан жасалатын тік бұрышпен атудан осал қылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста теңіздік артиллерия тік бұрышпен ату үшін қажетті қашықтықта өте дәл болмағандықтан, Худтың жоғары жылдамдығы мен маневрлеу қабілеті қанағаттанарлық айырбас сауда деп есептелді. Бұл тәсіл Ютландия шайқасындағы жеңілістен кейін қате екені дәлелденді, ал соғыс аралық кезеңде теңіздік атыстың дәлдігі артып, 1939 жылы Худты жаңарту жоспарланған, бұл оның палубалық бронясын 6 дюймға дейін екі есе арттырған болар еді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы жаңартудың орындалмауына себеп болды. Осылайша ол Осі державаларының жаңа ірі кемелеріне қарсы айқын кемшілікпен соғысқа шықты. Худтың нашар қорғаныс бронясын білген Холландтың жоғары бастығы (адмирал сэр Джон Тови) Принц Уэльстің Худтан бұрын жүзуін бұйыруды қарастырды. Кемелердің осы орналасуында Тови жақсы қорғалған Принц Уэльсі неміс жауынгерлік кемелерінің ірі снарядтарын өз үстіне ала алатынын қорытындылады. Ақырында Тови бұйрық бермеді, кейін «Мен мұндай жоғары лауазымды офицерге мұндай араласудың орынды еместігін сезіндім» деді.

The British Royal Navy learned of Bismarcks sortie after the Swedish cruiser spotted the vessels passing through the western Baltic Sea on 20 May; Gotlands report was passed to the British naval attache in Stockholm, who forwarded it to the Admiralty. British reconnaissance aircraft confirmed the Germans' presence in Norway. Now aware that major German warships were at sea with the intention to break into the Atlantic, the Royal Navy began to despatch vessels to patrol the likely routes, including the heavy cruisers and to cover the Denmark Strait between Greenland and Iceland. Another group, consisting of the battleship Prince of Wales, the battlecruiser , and a screen of six destroyers, , , , , and , under the command of Vice Admiral Lancelot Holland in Hood, cruised to the south of Iceland to intercept the Germans once they were detected. Norfolk and Suffolk spotted Bismarck and Prinz Eugen on the evening of 23 May; Suffolk was fitted with radar that allowed them to shadow the Germans through the night whilst remaining outside of German gun range. Prince of Wales was a newly commissioned , similar to Bismarck in size and power. Prince of Wales had not yet been properly "shaken down", and her crew was inexperienced. She still had mechanical problems, especially with her main armament. The ship had sailed with shipyard workers still aboard working on her. For 20 years after her commissioning in 1920, Hood was the largest and heaviest warship in the world. Combining eight massive BL 15 inch Mk I naval guns with a top speed greater than any battleship on the sea, Hood was the pride of Great Britain's navy, and embodied the world dominance of British naval power. Despite this, Hood had one conspicuous flaw as compared to the super dreadnought battleships she served alongside: as a battlecruiser, much of her bulk was dedicated to extra engine power instead of comprehensive armour coverage. This came from her design as an Admiral class battlecruiser to meet the threat of the German s during World War I. While her 12 inch belt armour was considered sufficient against most capital ships she was likely to encounter, her 3 inches of deck armour left her vulnerable to plunging fire at long range. At the time of her commissioning in World War I, naval gunnery was severely inaccurate at the ranges necessary to produce plunging fire, and Hoods greater speed and maneuverability were seen as an acceptable trade off. This approach was proved to be flawed after the loss of at the Battle of Jutland and combined with the accuracy of naval gunfire increasing in the inter war period, Hood was eventually scheduled to receive an upgrade in 1939 that would have doubled her deck armour to 6 inches, but the outbreak of World War II meant the upgrade never took place. She thus sortied to war at a marked disadvantage against the new capital ships of the Axis powers. Aware of Hoods inadequate protective armour, distant to the southeast of where the battle took place, Holland's superior (Admiral Sir John Tovey) considered ordering him to have Prince of Wales sail ahead of Hood. With the ships in this position, Tovey concluded the better protected Prince of Wales could draw the German battleships' large shell gunfire. Ultimately, Tovey did not give the order, later saying "I did not feel such interference with such a senior officer justified."

Екі жоспар да бұзылады

Крайгсмарин Бисмарк күштері Атлантика арқылы сауда-саттыққа Норвегия теңізінен Дания боғазы арқылы, байқалмай және қарсылықсыз кіреді деп үміттенген. Бұл үміт Солтүстік теңіздегі Германияның аумақтық суларынан транзит арқылы, Германия басып алған Норвегияның аумақтық сулары арқылы Норвегия теңізіне, әуеден іздеулерге, бейтарап кемелермен кездесулерге және Солтүстік теңізді қоршаған бейтарап және басып алынған елдерде теңіз барлауының ресми және бейресми күш-жігерлерімен жүргізілетін дәстүрлі "жағалауды бақылау" байқаулары арқылы анықталмаған. Шындығында, бейтарап және басып алынған аумақтардан жергілікті жағалау күзетшілері Рейн жаттығуы операциясы үшін дайындалған негізгі жауынгерлік бөлімшелерді Германияның аумақтық суларынан шыққан сәттен бастап анықтады. Жауынгерлер (Бисмарк пен Принц Юген) Данияда орналасқан жағалау күзетшілерімен анықталды, олар кемелерді анықтап, жасырын байланыстармен кемелердің қозғалыс күндері мен уақыттарын, олардың тағайындалған жағалау күзет аймақтарындағы қозғалысын хабарлай алды. HSwMS Gotland "Бисмарк" және "Принц Юген" кемелерінің Солтүстік теңіздегі әдеттегі кеме қатынасы жолында жүріп жатқанын байқады және бұл туралы швед үкіметіне хабарлады. Швеция аумағында да жағалау күзетшілері болды, олар швед жағалауындағы суларда қозғалысты бақылап, хабарлай алды. Бұл бақылаулар Стокгольмдегі британдық әскери-теңіз атташесі жүргізген әдеттегі теңіз дипломатиялық арналар арқылы тікелей Корольдік теңіз күштерінің барлау қызметіне жіберілді. Осылайша, Бисмарк пен оның сүйемелдеуші күштері Германияның басып алған Норвегияның бос фьордтарына соңғы жағалауға жанармай құю және кемелердегі қоймалар мен жабдықтарды толықтыру үшін келгенде, RAF (ауа райы рұқсат етсе) неміс рейдерлік күшінің орналасқан жері мен уақытын соңғы рет бақылай алды. Голландияның ұрыс жоспары Худ пен Уэльс принсі Бисмаркпен ұрысқаны, ал Саффолк пен Норфолк Принц Югенмен ұрысқаны болды (Голландияның болжамы бойынша, ол әлі де Бисмарктың артында емес, алдында келе жатқан). Ол бұл туралы Уэльс принсінің капитаны Джон С. Личке хабарласты, бірақ 1-ші крейсерлік эскадрильяның командирі ретінде Суффолк пен Норфолкті басқаратын контр-адмирал Уэйк Уокерге өзінің орналасқан жерін ашудан қорқып, радиомен хабарласпады. Оның орнына радио үндемеуін сақтады. Голландия жаумен шамамен сағат 02:00-де кездесуді үміттенеді. Бұл ендікте күн батуы сағат 01:51-де болды (кемедегі сағат жергілікті уақыттан төрт сағатқа озық). Бисмарк пен Принц Юген күннің батуынан кейінгі сәулесіне қарсы көлеңкеленіп, ал Худ пен Уэльс принсі қараңғыда көрінбей, Худқа қауіп төндірмейтін қашықтыққа тез жақындады. Немістер осы бағыттан шабуыл күтпегендіктен, британдықтарға күтпеген шабуыл жасаудың артықшылығын берді. Жоспардың сәттілігі Суффольктің неміс кемелерімен үзіліссіз байланыста болуына байланысты болды. Алайда, Суффолк сағат 00:28-ден байланыссыз қалды. 90 минут бойы Голландия неміс кемелерін көрмеді және Норфолктан немесе Суффолктан жаңалық алмады. Ол Хоуд пен Уэльс принсіне оңтүстік-оңтүстік-батысқа бұрылуға бұйырды, бірақ өзінің эсминецтерін солтүстікке қарай іздеуді жалғастырды. Дегенмен, байланыс жоғалтуы уақытша және тактикалық екенін, тактикалық нәтижелер тұрғысынан стратегиялық емес екенін түсіну қажет. Суффолк өзінің барлау нысанасымен (жау флоты) байланысын жоғалтты, бұл негізінен жабық, шектелген тікбұрышты кеңістікте болды, жалпы солтүстік-шығысқа (Дания боғазының кіреберісі) және оңтүстік-батысқа (Атлантикалық теңізге шығатын боғаз) бағытталған. Жаудың бірліктері солтүстікке қарай Гренландия мұздықтарымен және оңтүстікке қарай Исландия жағалауындағы Корольдік теңіз күштерінің кең миналық даласымен шектелген. Неміс шабуылдаушыларының алдын ала ескертуін ескере отырып, Корольдік теңіз күштеріне осы тар тізбектің екі шетінде де қарулы барлауды орналастыруға жеткілікті уақыт болды. Суффолк пен Норфолк боғаздың шығыс кіреберісінде болды (Бисмарк кіргеннен кейін бірден байланыс орнатылды). Голландия батыс жағында Бисмарк күштері боғаздан шыққанда күтіп тұрды. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, Бисмарк пен Принц Югеннің Атлантикаға кіруі (Рейн жаттығуының негізгі мақсаты) флоттың неміс аумақтық суларынан шыққан сәттен бастап белгілі болды. Бұл уақыт флоттың Дания боғазына өтуге дайындыққа кірісуіне жеткілікті болды, сондықтан Лютьенс күшінің ешқандай жағдайда Атлантикаға байқалмай кіре алмайтынын және қарсылықсыз кіре алмайтынын түсінбеуі мүмкін емес. Ал қарсылық көрсетілген жағдайда, оның флотының жойылғанына көз жеткізілетін күштермен қарсыласады. Мұндай жойылғандық операцияның мақсаты болған конвойлерге қауіп төндірілмес бұрын болады. Байланыс қайта орнатылар алдында, екі эскадрилья бір-бірін жақыннан өткізіп алды. Егер неміс кемелері сағат 01:41-де Гренландия мұздығының бойымен батысқа бағыт алмағанда, британдықтар оларды одан да ертерек ұстап алған болар еді. Британдық эсминецтер немістер бұл бағытты өзгерте салғанда оларға 10 миль (16 км) қашықтықта, оңтүстік-шығыста болды. Егер көріну нашарламағанда, неміс кемелері, әдетте тыныш, ашық күні кеме күзетшілері көкжиектегі үлкен нысандарды шамамен 12 миль (19 км) қашықтықта көре алатындықтан, олар көріп қалар еді. Ал егер күзетшілер мачтада болса, көрінетін қашықтық одан да артық болар еді. Сағат 03:00-ге дейін Суффолк Бисмаркпен байланыс орнатты. Худ пен Уэльс принсі немістерден 35 миль (56 км) қашықтықта, олардан алда болды. Голландия немістерге қарай жүруге және Суффолк байланыс жоғалтқаннан кейін британдықтардың қолайсыз жағдайда қалғанын хабарлады. Голландияның көздеген жылдам және тікелей шабуылдың орнына, ол бұрыштап жақындасады, бұл Худты Бисмарктың тік бұрышты снарядтарынан ұзақ уақыт бойы қауіпті қылар еді. Жағдай одан әрі нашарлады, сағат 03:20-да Суффолк немістердің батысқа қарай тағы бір бағыт өзгертуін хабарлады, бұл неміс және британдық эскадрильяларды бір-біріне қатар орналастырды. Сағат 05:35-те Уэльс принсінің күзетшілері неміс кемелерін 17 миль (27 км) қашықтықта көрді. Немістердің гидроакустикалық жабдықтары британдық кемелердің қатысуын анықтағандықтан, олар 10 минуттан кейін британдық кемелердің түтіні мен мачталарын көрді. Осы сәтте Голландия Суффолкпен Бисмаркке көлеңке тастап, Товидің Король Георг V және басқа кемелермен келгенше күтуге немесе эскадрильясын шайқасқа жіберуге мүмкіндік алды. Ол сағат 05:37-де соңғысын таңдады. Боғаздағы қыраулы теңіз эсминецтердің рөлін шектеді, ал крейсерлер Норфолк пен Суффолк неміс күштеріне жете алмайтын.

The Kriegsmarine had hoped that the Bismarck force would enter onto trans Atlantic commerce raiding, from the Norwegian Sea via the Denmark Strait, undetected and unopposed. The this hope upon a transit from German territorial waters on the North Sea; and, through the territorial waters of German occupied Norway into the Norwegian Sea, undetected by aerial searches; neutral ship encounters; and traditional "coast watching" observations performed by formal and informal efforts of maritime intelligence gathering, in the neutral and occupied countries surrounding the North Sea. In the event, the ground level coast watching observations from both neutral and occupied territories identified the principal combatant units sortied for the Exercise Rhine operation from the moment they left German territorial waters. The combatants (Bismarck and Prinz Eugen) were identified by in country coast watchers located in Denmark; who were able to identify the ships and communicate with their clandestine contacts, the dates and times of the German surface units, moving in their designated coast watch areas of responsibility. The HSwMS Gotland spotted the transit of Bismarck and Prinz Eugen in the normal shipping lanes in the North Sea, and reported the movement to the Swedish authorities. Swedish territory as well hosted individual ground level coast watchers who were able to follow and report on movements in Swedish coastal waters. These observations were passed directly to Royal Navy intelligence by routine maritime diplomatic channels maintained by the British naval attaché in Stockholm. Thus, when Bismarck and her escort moved into the unoccupied fjords of German occupied Norway, for final coastal refuelling and topping off of ships' stores and supplies, the RAF (weather permitting) was able to keep a final watch on the location and timing of the German raider force. Holland's battle plan was to have Hood and Prince of Wales engage Bismarck while Suffolk and Norfolk engaged Prinz Eugen (which, Holland assumed, still steamed behind Bismarck and not ahead of her). He signalled this to Captain John C. Leach of Prince of Wales but did not radio Rear Admiral Wake Walker, who as Commander of the 1st Cruiser Squadron directed Suffolk and Norfolk, for fear of disclosing his location. Instead, he observed radio silence. Holland hoped to meet the enemy at approximately 02:00. Sunset in this latitude was at 01:51 (ship's clocks were four hours ahead of local time). Bismarck and Prinz Eugen would be silhouetted against the sun's afterglow while Hood and Prince of Wales could approach rapidly, unseen in the darkness, to a range close enough not to endanger Hood with plunging fire from Bismarck. The Germans would not expect an attack from this quarter, giving the British the advantage of surprise. The plan's success depended on Suffolks continually unbroken contact with the German ships. However, Suffolk lost contact from 00:28. For 90 minutes, Holland neither sighted the German ships nor received any further news from Norfolk or Suffolk. Reluctantly, Holland ordered Hood and Prince of Wales to turn south southwest but he detached his destroyers which continued searching to the north. However, the loss of contact should be understood as temporary and tactical only; and not strategic in terms of the tactical outcome. Suffolk lost contact with its reconnaissance target (the enemy fleet) in what was essentially a closed, confined rectangular space; aligned generally northeast (the entrance to the Denmark Strait) to southwest (the exit of the Strait into the Atlantic). The enemy units were firmly constrained by the Greenland ice pack to the north, and the extensive Royal Navy minefield to the south along the coast of Iceland. Given the prior warning of the German sortie, there was ample time for the Royal Navy to place armed reconnaissance at both ends of this narrow alignment. Suffolk and Norfolk were at the eastern entrance to the Strait (where contact was made immediately upon Bismarcks entry). Holland was waiting at the western end as the Bismarck force exited the Strait. Strategically, it was an unquestioned fact (including the approximate timing) that Bismarcks and Prinz Eugens entrance into the Atlantic (the fundamental objective of Rhine Exercise), was known from the moment the fleet left German territorial waters. And that was a long enough time span before the fleet's final fitting out for transit to the Denmark Strait, that Lütjens could not have helped but to realize, that his force would not under any circumstance enter the Atlantic undetected nor would it enter unopposed. And by the time it was opposed, it would occur with forces that would likely ensure his fleet's ultimate destruction. And such destruction would take place before any supply convoy units (the whole purpose of the operation) were threatened by Operation Rhine Exercise. Before contact was re established, the two squadrons missed each other narrowly. Had the German ships not altered course to the west at 01:41 to follow the line of the Greenland icepack, the British would have intercepted them much earlier than they did. The British destroyers were just 10 mile (16 km) to the southeast when the Germans made this course change. If the visibility had not been reduced to , the German vessels would probably have been spotted (since generally on a calm, clear day ship lookouts can observe large objects and ships about 12 miles (19 km) distant on the horizon. And if the ship's lookouts are in a crow's nest, the observable distance is even farther). Just before 03:00, Suffolk regained contact with Bismarck. Hood and Prince of Wales were 35 mile (56 km) away, slightly ahead of the Germans. Holland signalled to steer toward the Germans and increased speed to Suffolks loss of contact had placed the British at a disadvantage. Instead of the swiftly closing head on approach Holland had envisioned, he would have to converge at a wider angle, much more slowly. This would leave Hood vulnerable to Bismarcks plunging shells for a much longer period. The situation worsened further when, at 03:20, Suffolk reported that the Germans had made a further course alteration to the west, placing the German and British squadrons almost abeam of each other. At 05:35, lookouts on Prince of Wales spotted the German ships 17 mile (27 km) away. The Germans, already alerted to the British presence through their hydrophonic equipment, picked up the smoke and masts of the British ships 10 minutes later. At this point, Holland had the options of joining Suffolk in shadowing Bismarck and waiting for Tovey to arrive with King George V and other ships to attack, or ordering his squadron into action. He chose the latter at 05:37. The rough seas in the Strait kept the destroyers' role to a minimum and the cruisers Norfolk and Suffolk would be too far behind the German force to reach the battle.