Кіріспе

Жол жарысы – Солтүстік Америкада асфальтталған жол төсемінде өткізілетін моторспорт жарыстарын сипаттау үшін қолданылатын термин. Жарыстар жабық трассада немесе уақытша жабылып қойылған қалалық жолдарда, көше трассасында ұйымдастырылуы мүмкін. Мақсаты – белгіленген айналымдар санын ең аз уақытта аяқтау немесе белгіленген уақыт ішінде мүмкін болатын көптеген айналымдарды орындау. Алғашқыда жол жарыстары көбінесе қалалық жолдарда өткізілген. Бірақ, қауіпсіздік мәселелеріне байланысты көптеген жарыстар арнайы салынған жарыс трассаларында өткізіле бастады. Жол жарыстарының бастауы Батыс Еуропа мен Ұлыбританияда, 20 ғасырдың басында автомобильдердің көбейген кезінде пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін автомобиль жарыстары Халықаралық Автомобиль Федерациясы (FIA) бекіткен Formula One әлем чемпионаты деген серияға біріктірілді, ал мотоцикл жарыстары Халықаралық Мотоцикл Федерациясы (FIM) бекіткен Гран-при мотоцикл жарыстары сериясы болып ұйымдастырылды. Жол жарысының сәттілігі мен танымалдылығы спорттың бүкіл әлемге таралуына әкелді, және Гран-при жарыстары алты континентте өткізілді. Жол жарысының басқа түрлеріне: ашық дөңгелекті жарыстар, спорттық автомобильдер жарысы, туристік автомобильдер жарысы, жүк көліктері жарысы, супербайк жарысы, карт жарысы және төзімділік жарысы кіреді.

Ертедегі автожарыстар

1894 жылы 22 шілдеде Парижден Руанға дейін алғашқы ұйымдастырылған автокөлік жарысы өтті. АҚШ-та алғашқы жарыс 1895 жылы 27 қарашада Чикагодан Иллинойс штатының Эванстон қаласына және кері 54 мильдік қашықтықта өтті. 1905 жылға қарай Франция Автомобиль клубы ұйымдастырған Гордон Беннет кубогы әлемдегі ең маңызды жарыс деп есептелді. 1904 жылы бірнеше еуропалық автомобиль клубтары "Association Internationale des Automobiles Clubs Reconnus" атты Халықаралық Автомобиль Клубтар қауымдастығын құрды. 1904 жылы FIM мотоциклдер үшін халықаралық кубок құрды. 1905 жылы Францияның Доурдан қаласында алғашқы халықаралық мотоцикл жол жарысы өтті. 1910 жылдары Иллинойс штатының Эльгин қаласының маңындағы жалпы қолданыстағы жолдарда өткен Эльгин Ұлттық Жарысы елдің түкпір-түкпірінен жарысқа қатысушыларды және көптеген көрермендерді тартты. Алғашқы 24 сағаттық Ле-Ман төзімділік жарысы 1923 жылы өтті. Америка Автокөлік Жарыстары Клубы 1933 жылы құрылды және 1944 жылы Америка Спорттық Автокөлік Клубы болып өзгерді.

Жарыс жолының дамуы

Көше жарыстарының басым көпшілігі арнайы салынған жарыс трассалары емес, жабық қоғамдық жолдардың ұзақ трассасында өткізілді. Бұл 1906 жылғы Франция Гран-приі үшін пайдаланылған Ле-Ман трассасына, сондай-ақ Тарга Флориоға (Сицилия жолдарының 93 милі (150 км) бойында өткізілді), Таунус тауларындағы 75 миль (121 км) неміс Кайзерпрейс трассасына, 1907 жылғы Гран-при үшін пайдаланылған Диппедегі 48 миль (77 км) француз трассасына және 1907 жылы алғаш рет қолданылған Мэн аралы TT мотоциклдік жол трассасына қатысты. Ерекшеліктерге 1906 жылы құрылған, тік бұрылысты, жұмыртқа тәрізді, жақын орналасқан сопақша трассасы бар Англиядағы Бруклендс, Индианаполис моторлы жылдамдық жолы және 1922 жылы Монцада және 1924 жылы Монтлериде Еуропада салынған сопақша, бұрылысты жылдамдық жолдары жатты. 1925 жылы Ұлыбританияда Kop Hill Climb жарысында көрермен жарақаттанғаннан кейін қоғамдық жолдарда жарысқа тыйым салынды. Корольдік автомобиль клубы (R. A. C.) және Автоцикл одағы (A. C. U.) қоғамдық жолдардағы жарыстарға рұқсат беруді тоқтатты, бұл саясат бүгінге дейін өзгерген жоқ. Автомобильдер мен мотоциклдер технологиясы жақсарған сайын, жарысқа қатысушылар жоғары жылдамдыққа қол жеткізе бастады, бұл моторы бар көліктерге арналмаған жолдарда апаттардың көбеюіне әкелді. Қоғамдық қауіпсіздік алаңдаушылығы нәтижесінде Еуропадағы қоғамдық жолдардағы жарыстардың саны жылдар өте келе азайды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа мен Солтүстік Америкадағы автомобильдер мен мотоциклдер жарыстары әртүрлі бағыттарға бұрылды. Америка Құрама Штаттарында автомобильдер мен мотоциклдер жарыстары көбінесе Индианаполис моторлы жылдамдық жолы және Милуоки милясы сияқты асфальтталған трассаларда немесе кеңінен қол жетімді ат жарыс трассаларын пайдалана отырып, топырақ трассаларда өтті. Бұл трассалар соншалықты қиын болғандықтан, жарысқа қатысушылар олардан қорқып, құрметтейтін. Ең төменгі нүктесінен ең биік нүктесіне дейін 300 метрден астам биіктік айырмасы бар ұзақ Нюрбургрингті Джеки Стюарт оның қиындығына байланысты "Жасыл тозақ" деп атады. Шарада трассасының иректелген жолы кейбір жүргізушілерді, мысалы, 1969 жылғы Франция Гран-приіндегі Жохен Риндтті қозғалыс ауруына шағымдануға және жағдайына қарай ашық шлемдер киюге мәжбүр етті. Монца трассасын қоспағанда, барлық Гран-при жарыстары көше трассаларында өтті. 1946 жылы Association Internationale des Automobiles Clubs Reconnus Халықаралық автомобиль федерациясы болып қайта аталды және жол жарыстары бойынша әлем чемпионатының жоспарлары жасалды. 1950 жылы FIA Формула-1 әлем чемпионатын құрды, ол Индианаполис 500 жарысын қамтитын жеті кезеңнен тұрды. 1955 жылы Формула-1 құрастырушылар чемпионаты басталды. 1950 жылдардың соңында Фил Хилл және Дэн Гурни сияқты американдық жарыскерлердің Формула-1-дегі табысы АҚШ-та жол жарыстарына деген қызығушылықты қайта жаңғыртты және Риверсайд халықаралық жарыс жолы, Road America және Laguna Seca сияқты жаңа жол жарыс трассаларының салынуына әкелді.

Жарыс қауіптілігі мен қауіпсіздігі

Жол жарыстарында жылдамдық артумен байланысты қауіптер 1955 жылы Ле-Ман трагедиясымен айқын болды. Көрермендер жарыс жолының жиегінде отырғанда, екі жарыс машинасы соқтығысып, біреуі тіреуге ұсынып, жалынды шар болып жарылып, көрермендердің қатарынан өтті. Формула-1 чемпионатының ең ауыр трагедиясы 1961 жылы Монцадағы Италия Гран-присінде болды, онда пилот Вольфганг фон Трипс басқаруды жоғалтып, көрермендерге толы трибунаға соқтығысып, 15 адам мен өзі қаза тапты. 1970 жылы Жохен Риндт Формула-1 пилоттарының чемпионатында постұйімды жеңіске жетті, бұл жол жарыстарының қауіптілігін көрсеткен жалғыз жағдай. Бұл жарыс, бір кезде жылдың ең беделді жарысы болған, үздік пилоттардың бойкотына ұшырады. 1976 жылы Мэн аралы TT жарысы қауіпсіздік талаптарына бағынып, FIM-нан әлем чемпионаты мәртебесін жоғалтты. 1961 жылы фон Трипс апатынан кейін Монца трассасы автожарысшылардың талабымен болат қоршаулармен жабдықталды. Көптеген автожарысшылар болат қоршаулардың қауіпсіздікті арттыратынына сенді, бірақ олар мотоциклшілер үшін кері әсер етіп, Сааринен мен Пазолинидің өліміне себеп болды. Көшелік трассалардың қауіптілігі 1975 жылы Барселонадағы Монжуик трассасында өткен Испания Гран-присінде тағы да анықталды, трасса ағаштармен қоршалған, қисық жолдарға ие болды. Жарыс пилоттары қауіпсіздік қоршауларының дұрыс орнатылмағанын байқап, қоршаулар стандартқа келтірілмесе жарыстан бас тартуға уәде берді. Мэн аралы TT сияқты жабық жолдардағы жарыстар қауіпсіздік себептерімен әлем чемпионаты мәртебесін жоғалтса да, олардың танымалдылығы артып, дәстүрлі жол жарыстары деп аталатын жаңа бағыт пайда болды. Дәстүрлі жол жарыстары Ұлыбританияда, Жаңа Зеландияда және Еуропаның кейбір аймақтарында танымал. 2002 жылы Duke Road Racing Rankings құрылып, Солтүстік-Батыс 200 және Ольстер Гран-присі сияқты дәстүрлі жарыстардағы пилоттарды жіктеуге мүмкіндік берді. Формула-1-де көшелік трассалар Мельбурн Гран-при трассасы мен Баку қалалық трассасының әлем чемпионатының құрамына қосылуымен қайта келді, Монако трассасымен бірге. MotoGP жарыстарында көшелік трассалар қолданылмайды. Солтүстік Америкада жарыстар Лонг-Бич Гран-присінде, Файрстон Гран-присінде (Санкт-Петербург), Детройт Гран-присінде және Торонтодағы Honda Indy-де өткізіледі.

Жол жарыстарының таралуы

Формула-1 және мотоциклдер Гран-при жарыстарының танымалдылығы басқа көлік түрлері үшін жол жарыстарының әлем чемпионаттарының құрылуына әкелді. 1953 жылы FIA спорттық автомобильдер жарыстары үшін әлем чемпионатын бекітті, ол Ле-Манның 24 сағаты, Миль Милья, Себрингтің 12 сағаты, Спаның 24 сағаты және Нюрбургрингтің 1000 км жарыстарын біріктірді. NASCAR өзінің алғашқы жол жарысын 1957 жылы Уоткинс Глен халықаралық трассасында өткізді, жеңімпаз – Бадди Бейкер. FIA 1963 жылы Еуропалық туристік автомобильдер чемпионатын іске қосты. FIA 1962 жылы Халықаралық Картинг Комиссиясын (CIK) құрды, ал 1964 жылы алғашқы CIK Картинг әлем чемпионатын Гвидо Сала жеңіп алды. Картинг Формула-1 әлем чемпионы Льюис Хэмилтон сияқты жол жарысшыларының дамуындағы маңызды қадамға айналды. Еуропалық жүк көлігі жарыстары чемпионаты 1985 жылы құрылды. 1988 жылы жолға арналған мотоциклдер үшін Супербайк әлем чемпионаты құрылды. Жол жарыстарының танымалдылығы артып, ол әлемнің барлық құрлықтарына тарады, ал Grand Prix жол жарыстары алты құрлықта өтті. Формула-1 және MotoGP серияларының кеңеюі көптеген арнайы трассалардың салынуына себеп болды, мысалы, Таяу Шығыстағы Катарда, Малайзиядағы Сепангте және Қытайдағы Шанхайда.