Кіріспе
Өлім аузында жатқан науқасты седациялау Медицинада, әсіресе өмірдің соңындағы күтімде, паллиативтік седация (сондай-ақ, терминалды седация, үздіксіз терең седация немесе өлім аузында жатқан науқастың шешілмейтін азабын басу үшін седациялау) – өлім аузында жатқан адамның өмірінің соңғы сағаттарында немесе күндері, әдетте, үздіксіз тамырға немесе тері астына седативтік препаратты енгізу арқылы, немесе ректаль жолмен дәрі-дәрмектерді ыңғайлы және жасырын түрде беруге арналған арнайы катетер арқылы, азапты жеңілдетудің паллиативтік тәсілі. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, жыл сайын ондаған миллион адам өлім кезінде физикалық, психологиялық немесе рухани азаптан құтыла алмайды. Өлім аузында жатқан адамның сезінетін ауыру мөлшеріне байланысты паллиативтік күтім маңызды деп есептеледі. Жақтаушылар паллиативтік седация мұндай адамдарға көбірек бейбітшілік пен этикалық шешім табуға көмектеседі деп санайды. Паллиативтік седация – симптомдарын басқа тәсілдермен бақылау мүмкін емес адамдар үшін соңғы шара. Бұл эвтаназияның немесе дәрігердің көмегімен өз-өзіне қол жұмсаудың түрі емес, себебі паллиативтік седацияның мақсаты адамның өмірін қысқарту немесе тоқтату емес, симптомдарды бақылау болып табылады. Паллиативтік седация әр жерде заңды және 1960 жылдары хоспис күтімі қозғалысы басталғаннан бері қолданылып келеді. Паллиативтік седациялау практикасы көптеген пікірталас пен дау-жанжалдың нысаны болды, себебі көптеген адамдар оны этикалық мәселелермен байланысты баяу эвтаназия немесе мейірімділікпен өлтіру түрі деп қарастырады. Бұл практика туралы медициналық әдебиетте талқылаулар жүргізіледі, бірақ нақты анықтамалар мен нұсқаулардың болмауына байланысты әлем бойынша көптеген айырмашылықтар бар. Паллиативтік седация арқылы седация деңгейі жеңіл, орташа немесе терең болуы мүмкін, ал дәрілер үзіліс-үзіліспен немесе үздіксіз берілуі мүмкін. "Бақылауға келмейтін симптомдар" термині – емдік ресурстарды кеңінен қолданғанға қарамастан, бақылауға келмейтін симптомдар ретінде анықталады, мұндай симптомдар өмірдің соңғы кезеңдерінде науқастың денсаулығына шыдамсыз әсер етеді. Симптомдар физикалық, психологиялық немесе екеуі де болуы мүмкін.
In medicine, specifically in end of life care, palliative sedation (also known as terminal sedation, continuous deep sedation, or sedation for intractable distress of a dying patient) is the palliative practice of relieving distress in a terminally ill person in the last hours or days of a dying person's life, usually by means of a continuous intravenous or subcutaneous infusion of a sedative drug, or by means of a specialized catheter designed to provide comfortable and discreet administration of ongoing medications via the rectal route. As of 2013, approximately tens of millions of people a year were unable to resolve their needs of physical, psychological, or spiritual suffering at their time of death. Due to the amount of pain a dying person may face, palliative care is considered important. Proponents claim palliative sedation can provide a more peaceful and ethical solution for such people. Palliative sedation is an option of last resort for the people whose symptoms cannot be controlled by any other means. It is not considered a form of euthanasia or physician assisted suicide, as the goal of palliative sedation is to control symptoms, rather than to shorten or end the person's life. Palliative sedation is legal everywhere and has been administered since the hospice care movement began in the 1960s. The practice of palliative sedation has been a topic of debate and controversy as many view it as a form of slow euthanasia or mercy killing, associated with many ethical questions. Discussion of this practice occurs in medical literature, but there is no consensus because of unclear definitions and guidelines, with many differences in practice across the world. The level of sedation via palliative sedation may be mild, intermediate or deep and the medications may be administered intermittently or continuously. The term "refractory symptoms" is defined as symptoms that cannot be controlled despite the use of extensive therapeutic resources, with such symptoms having an intolerable effect on the patient's well being in the final stages of life. The symptoms may be physical, psychological, or both.
Паллиативтік көмек
Паллиативтік көмек – ауыр және/немесе өмірге қауіп төндіретін аурумен ауыратын адамдардың, сондай-ақ олардың отбасы мүшелерінің барлық сатыдағы ауру кезеңдеріндегі азапты басауда және өмір сапасын жақсартуға бағытталған. Ол негізгі емдеуге қосымша терапия ретінде немесе өмірінің соңына жақындаған адамдарға монотерапия ретінде қолданылуы мүмкін. Жалпы алғанда, паллиативтік көмек симптомдарды басқаруға бағытталған, оның ішінде, бірақ олармен шектелмейтін, ауырсыну, ұйқысыздық, психикалық өзгерістер, шаршау, тыныс алудың қиындауы және тамақтану бұзылыстары. Күтімді бастау үшін, симптомдарды бағалау үшін, пациенттің өзінен алынған ақпарат, басқа физикалық тексерулер мен зертханалық зерттеулермен бірге, басты деректер болып табылады. Алайда, аурудың прогрессивті сатысында, физикалық шаршау, сананың шатасуы немесе делирий сияқты күтім тобымен толық ынтымақтасуға кедеріс келтіретін жағдайларда, барлық симптомдарды және олардың ауырлық деңгейін толыққанды анықтау үшін кең ауқымды симптомдарды бағалау қолданылуы мүмкін. Симптомдардың жиілігі мен ауырлығына байланысты, жағдайды басқару үшін түрлі шаралар қолданылуы мүмкін, оның ішінде дәрі-дәрмектерді қолдану (мысалы, қатерлі ісікке байланысты ауырсынуда опиоидтар), физиотерапия/түзету (мысалы, ксеростомия/ауыз құрғақтығын емдеу үшін ауыз гигиенасын жиі жасау) немесе себептерді жою (мысалы, ішек қозғалысын қалпына келтіру үшін талшықты тамақ және дегидратацияны болдырмау).
Паллиативтік седация
Паллиативтік седация көбінесе соңғы шара болып табылады, егер адам басқа емдеу әдістеріне қарсы тұрса немесе емдеулер оның бақытсыз симптомдарын (ауырсыну, делирий, тынысқыру қиындығы және ауыр психологиялық стресс сияқты) жеткілікті түрде жеңілдетпесе. Паллиативтік седацияны бастау туралы шешімді ем қабылдап жатқан адам мен күтім тобы бірлесіп қабылдауы тиіс. Егер адамның санасы бұзылғандықтан немесе делирийден қабылдау қабілеті шектеулі болса, келісім аурудың бастапқы кезеңінде немесе хосписке түскен кезде алынуы мүмкін. Паллиативтік седация белгілі бір уақыт өткен соң адамды ояту жоспарымен қысқа мерзімге қолданылуы мүмкін, бұл терминалды седация терминін дәл емес етеді. Адамға седация жасалғанда симптомдарды бақылауға тырысылады, содан кейін симптомдар бақылауға алынған-алынбағанын анықтау үшін оятылады. Өте ауыр жағдайларда (өмір сүру күтімі бірнеше сағатқа немесе бірнеше күнге ғана жететін жағдайларда) паллиативтік седация адамды қайта оятуға тырыспау жоспарымен басталуы мүмкін.
Бағалау және келісім алу
Адамдар паллиативтік көмек алғанымен, сананы дәрі-дәрмекпен төмендету – шыдай алмайтын ауру симптомдарын және азапты жеңілдетуге көмектесетін жалғыз қалған мүмкіндік болуы мүмкін. Паллиативтік седация алу алдында, адамдар өздерінің денсаулық сақтау тобымен бірге барлық басқа да ресурстар мен емдеу стратегиялары таусылғанын мұқият қарастыруы керек. Егер адам қатты азаптан қарым-қатынасқа түсе алмаса, оның отбасы мүшелерімен кеңесу қажет, себебі отбасы мүшелерінің де қайғысын жеңілдету паллиативтік күтім мен паллиативтік седацияның маңызды бөлігі және мақсаты болып табылады. Паллиативтік седацияны қарастырудың бірінші қадамы – емделуді сұрап отырған адамды бағалау. Адамның паллиативтік седацияны қалаулы емдеуге болатын бірнеше жағдайлар бар, оның ішінде физикалық және психологиялық ауыру, сондай-ақ қатты эмоционалдық күйзеліс сияқты жағдайлар. Көбінесе, жеңілмейтін немесе шыдаусыз симптомдар паллиативтік седацияны қолдануға негізді себептер береді. Көпсалалы денсаулық сақтау тобы әрбір адамға ең дұрыс медициналық шешім қабылдауға көмектесуге дайын, бірақ адамның өзінің азабын басқаруға болатынына қатысты пікірі ең дұрысы деп есептеледі.
Седативті заттар
Бензодиазепиндер: Бұл – орталық нерв жүйесіне әсер ететін дәрілік заттар тобы, олар ұстамалар, мазасыздық және депрессия сияқты түрлі медициналық жағдайларды емдеуге көмектеседі. Бензодиазепиндер мидағы нервтердің белсенділігін басаудақтайтындықтан, олар көптеген медициналық процедуралар мен мақсаттар үшін қолданылатын ұйықтау әсерін де тудырады. Барлық бензодиазепин препараттарының ішінде мидазолам (Версед) тез әсер етуі және әсер ету мерзімінің қысқа болуы себепті паллиативтік седация үшін ең көп қолданылатын дәрілік зат болып табылады. Мидазоламды паллиативтік седацияда қолданудың негізгі себептері – делирийді бақылау және тыныс алудағы қиындықтарды жеңілдету, осылайша аурудың күшеюін болдырмау. Опиоидтар: Опиоидтар негізінен орталық нерв жүйесіндегі рецепторлардың қызметін реттеу арқылы ауырсынды басады, сонымен қатар ұйқышылдық немесе седацияны тудыруы мүмкін. Дегенмен, олар седацияға қарағанда көбінесе ауырсынды жеңілдету үшін қолданылады. Опиоидтар қабылдаушыға жайлылық сыйласа да, олардың әсерінен есірткіге тәуелділік және заттарды дұрыс пайдаланбау тәуекелі бар. Сондықтан Ұлттық консенсус жобасының сапалы паллиативтік көмек көрсету жөніндегі клиникалық практикалық ұсынымдары фармакологиялық емді бастамас бұрын симптомдарды толық бағалауды, тиімділігін және жағымсыз әсерлерін анықтау үшін үнемі бақылауды және науқас пен оның отбасын оқытуды ұсынады.
Әкімшілік және бақылау
Паллиативтік седация көбінесе ауруханада немесе стационарлық жағдайда қолданылады, бірақ үйде күтім көрсетуде де қолданылатыны туралы хабарламалар бар. Азапты басу үшін тағайындалған дәрі-дәрмектердің дозасын реттеу қажет, алдымен емдеуге келмейтін симптомдарды басқару және азапты жеңілдету үшін, содан кейін емдеудің тиімділігін сақтау үшін. Тағайындалған седативтерді тамырға, тік ішек арқылы және т.б. үздіксіз және/немесе үзіліссіз түрде енгізуге болады. Симптомдар қайта пайда болғанда, симптомдарды басқаруды сақтау үшін шұғыл түрде дәрі беру қажет болады. Азапты жеңілдету үшін жеңіл және терең седация деңгейлерін қолдануға болады, ал өлім жақын болғанда және ауыр жағдай туғанда терең деңгейлер қолданылады. Ауыз жолы бұзылған жағдайда, үйде кішкентай көлемдегі сұйықтықты енгізу үшін арнайы ректальді катетер пайдалануға болады. Тамырға салынатын катетерлер әдетте ауруханада орналастырылатын болса, ректальді катетерді клиникалық дәрігер, мысалы, хоспис мейірбикесі немесе үйде күтім көрсететін мейірбике үйде орналастыра алады. Бұл жұта алмайтын адамдарға, соның ішінде өмірінің соңына жақындағандарға көмектеседі. Терминалды седацияны бастамас бұрын, тамақтану және сұйықтықтардың қауіптері, пайдасы және мақсаттары туралы әңгімелесу ұсынылады және Ұлыбританияда міндетті болып табылады.
Седация мен эвтаназия
Титрленген седация өлімді жылдамдатуы мүмкін, бірақ өлім жағынқы әсер ретінде қарастырылады және седация эвтаназиямен тең емес. АҚШ-та 663 дәрігерге жасалған сауалнамада олардың жартысы соңғы бес жылда емдеулерін кісі өлтіру, эвтаназия немесе өлтіру ретінде сипаттаған тәжірибелері бар екені анықталды. Паллиативтік седация, қанағаттандырылмаған ауырсыну мен симптомдарды жеңілдету және эвтаназия (адамның өмірін қасақана тоқтату) арасындағы басты айырмашылық – мақсаты мен нәтижесі. Өмір соңында седация тек қана адам өзінің азапты төзе алмайтындай сезінсе және осы азапты жеңілдетудің басқа жолы болмаса ғана қолданылады. Осы үшін бензодиазепиндер мен басқа да препараттар қолданылады, олар бейкөліктей өлім қаупін арттыруы мүмкін. Дегенмен, жүргізілген зерттеулер паллиативтік седация арқылы өлім қаупі бұрынғыдай жоғары емес екенін көрсетті. Бұл паллиативтік седация өлімге себеп болмайды немесе оны жылдамдатпайды деген пікірді тудырды, ал паллиативтік седациядан кейін адамның өлімі оның өмір соңына дейін симптомдарын жеңілдетудегі паллиативтік седацияның сәттілігімен байланысты болуы мүмкін. Ал эвтаназия адамның азабын толық жеңілдету мақсатымен жасалады, сәттілік өлшемі – оның өлімі. Адамдар (немесе олардың заңды өкілдері) тірі қалықта тек емдеуден бас тартуға құқылы; алайда өмірді сақтап қалатын емдеуді немесе кез келген емдеуді талап ету мәселесі штаттар арасында даулы және әр нақты жағдайға байланысты. Бірақ егер адам есінен танып қалса, ол седацияны тоқтатуға немесе тамақ пен су сұрауға шешім қабылдай алмайды, сондықтан медициналық команда оның орнына шешім қабылдауға құқылы. Егер адам саналы болғанда жасалған тірі қалық бойынша Ұлыбритания заңына сәйкес, ол «Паллиативтік күтімге» немесе «Терминалды седацияға» немесе «тыныс алуын басуы мүмкін кез келген препараттан» бас тарту туралы нұсқау бере алады. Ұлыбританияда паллиативтік күтім үшін седацияны қолдану Ливерпульдің өмір соңындағы пациенттерге арналған бағытының тәуелсіз қарастырылуының бір бөлігі ретінде қарастырылды. Кейбір жағдайларда пациенттердің отбасылары седативтердің дозасы пациенттердің су сұрауын болдырмай, дегидратациядан өлімге әкелгенін ойлағандарын айтты, белгілі бір симптомды бақылауға емес, әдеттегідей тері астына инфузия жасалған көптеген жағдайлар болды, пациенттердің отбасылары оларды қысқа уақытқа жалғыз қалдырғанда седация жасалғанын және олар туыстарымен сөйлей алмайтынын анықтады.
Ауру таралуы
Паллиативтік күтімнің әртүрлі аспектілері туралы ғылыми мақалалардың шолуында паллиативтік седацияның таралуы әртүрлі екені хабарланды. Паллиативтік күтім бөлімшелерінде немесе хосписте таралу көрсеткіші 51% құрады. Үйде күтім жағдайында екі итальяндық зерттеуде таралу 25% және 52,5% болды. Ауруханадағы паллиативтік қолдау топтарында таралу көрсеткіші 1,33% және 26% аралығында болды. Әртүрлі елдер паллиативтік седацияның таралуында үлкен айырмашылықтарды көрсетеді:
+Ел Таралу көрсеткіші Нидерланды 10% Бельгия 8.2% Италия 8.5% Дания 2.5% Швейцария 4.8% Швеция 3%
2009 жылы Ливерпульдегі науқастарға күтім жасау жолын ұстанған 4000-ға жуық Ұлыбритания азаматының арасында жүргізілген сауалнамада, 31% науқасқа қобалжу немесе алағайлықтан туындаған күйзелісті бақылау үшін дәрінің төмен дозасы берілсе, 4% ғана жоғары доза қажет еткен. Шолуға алынған зерттеулердің шамамен жартысы үзіліссіз және үздіксіз паллиативтік седацияны ажыратқан. Үзіліссіз седацияның таралуы жағдайлардың 67%-ын, ал үздіксіз седацияның таралуы 68%-ын құрады. Үзіліссіз седацияны қолданған науқастардың 27%-ы үздіксіз седацияға көшкен. Жеңіл және терең седацияның таралуы туралы да хабарланды: бір зерттеуде жағдайлардың 51%-ы жеңіл седацияны, 49%-ы терең седацияны пайдаланса, екінші зерттеуде 80% жағдай жеңіл седацияны, 20% терең седацияны пайдаланған.
+CountryPrevalenceNetherlands10%Belgium8.2%Italy8.5%Denmark2.5%Switzerland4.8%Sweden3%
A 2009 survey of almost 4000 U. K. people whose care had followed the Liverpool Care Pathway for the Dying Patient found that while 31% had received low doses of medication to control distress from agitation or restlessness, only 4% had required higher doses. Almost half of the studies reviewed differentiated intermittent versus continuous palliative sedation. The prevalence of intermittent sedation was 67% of cases and continuous sedation was 68% of cases. People starting intermittent sedation may progress to use of continuous sedation in 27% of cases. The prevalence of mild versus deep sedation was also reported: one study reported 51% of cases used mild sedation and 49% deep sedation; a second study reported 80% of cases used mild sedation and 20% deep sedation.
Тірі қалу
Паллиативтік седация басталғаннан кейін 38% адам 24 сағат ішінде, ал 96% бір апта ішінде қайтыс болған. Басқа зерттеулерде паллиативтік седация басталғаннан кейін адамдардың 94%-ы 3 аптадан кем өмір сүрген. Кейбір дәрігерлер бұл практика 40% адам үшін ≤24 сағатқа, ал 27% үшін > 1 аптаға өмірді қысқартады деп есептейді. Тағы бір зерттеуде, өмірінің соңғы аптасында седация алған адамдар, седация алмаған немесе өмірінің соңғы 48 сағатында ғана седация алған адамдарға қарағанда ұзақ өмір сүргені анықталды. 2009 жылғы зерттеуге сәйкес, 2007-2008 жылдары Ұлыбританиядағы барлық өлімдердің 16,5%-ы үздіксіз терең седациядан кейін болған.
АҚШ хоспистік күтім қозғалысы
Хоспистік көмек, емдеуге емес, паллиативтік күтімге баса назар аударады, барлық басқа мүмкіндіктер таусылған кезде өмір соңындағы күтім кезінде адамдарды қолдау үшін. Бұл басқа денсаулық сақтану түрлерінен күрт өзгеше, себебі барлық шешімдерді қабылдауға адам да, оның отбасы да қатысады және мақсаты – ауруды емес, адамды емдеу. Хоспистік көмек қозғалысы 1960 жылдары АҚШ-та басталды және Ұлыбританиядағы Сент-Кристофер хосписі жариялаған үлгіге күшті әсер етті. Қызмет көрсету ортасы, қызметтер мен штаттардың айырмашылықтарына қарамастан, АҚШ-тағы хоспистік көмек қозғалысы Сент-Кристофер үлгісінің философиясын сақтауға тырысты, ол симптомдарды бақылауға бағытталған, адамның емдеуге тырысудың орнына бостандықпен өлуіне мүмкіндік беру үшін. АҚШ-тағы алғашқы хосписті Флоренс Уолд құрды және ол 1974 жылы есігін ашты. Қозғалысты қолдаушылар бастапқыда көптеген қиындықтарға тап болды, ең бастысы – хоспистік көмек қызметтеріне сақтандырудың болмауы. Бұл кедергіні жеңу және қозғалыстың қызметтерін жалғастыру үшін мемлекеттік қаржыландырумен қамтамасыз ету мақсатында, қозғалыстың халыққа танысуын арттыруға бағытталған бастамалар жасалды. Қозғалыстың ең үлкен жетістіктерінің бірі – 1982 жылы хоспистік көмекті Medicare жүйесінде қамтылған қызметтер тізіміне енгізу болды. Бұл жеңіс президент Рейганды қарашаның 7-14 күндерін Ұлттық хоспис апталығы ретінде жариялауға итермеледі, бұл медбикелер мен күтімшілердің осы адамдар мен олардың отбасыларына тигізетін маңызды әсерін мойындаудың бір түрі болды. Алғашқы хоспис бағдарламасы басталғанына бес онжылдықтан аспаған соң, қазір миллиардтаған долларлық индустрияның құрамында 4000-нан астам бағдарлама жұмыс істеп тұр. Ел бойынша хоспис бағдарламаларының жалпы бюджеті 1970 жылдардың соңында 10 миллион доллардан 1995 жылы 2,8 миллиард долларға, ал 2008 жылы 10 миллиард долларға дейін өсті. Паллиативтік седацияны қолдануға тыйым салатын нақты заң жоқ, ал АҚШ Католик епископтар конференциясы өмір соңында адамдарды ауырсынудан құтқаруды қабылдағаны хабарланды.
Швеция
2010 жылдың қазан айында Швеция дәрігерлер қауымдастығы Svenska Läkaresällskapets, соңғы демі тынып жатқан адамның қайта оянбау ниетімен паллиативтік седация жасауға рұқсат беретін нұсқаулар жариялады.