Өмірден ерте кету құқығы: моральдық және құқықтық аспектілер

Кіріспе

Моральдық және құқықтық ұғым

Өлімге құқық – адамның өз өмірін аяқтауға немесе ерікті эвтаназияға құқылы екендігі пікіріне негізделген ұғым. Өлімге құқыққа ие болу жиі, емделе алмайтын ауруға шалдыққан, шыдай алмайтын ауырсынудағы немесе өмір сүруге ниеті жоқ адамға өз өмірін өз еркімен аяқтауға, көмектесілген өлімақтандыруға немесе өмірді ұзартатын емдеуден бас тартуға рұқсат беру түсінігімен байланысты. Бұл шешімді кімнің қабылдауы керек деген мәселе көбінесе пікірталас тудырады. Өзін-өзі өлтіруге қатысты діни көзқарастар әртүрлі: индуизм мен джайнизмде ашаршылық арқылы зорлықсыз өзін-өзі өлтіру (тиісінше, Прайопавеса және Сантхара) практикасы бар, ал католик және ислам діндерінде бұл ауыр күнә саналады.

Этика

Өмірді сақтау және оның құндылығын бағалау науқастарды емдеуде көптеген медициналық жетістіктерге әкелді. Жаңа құрылғылар мен паллиативтік күтімнің дамуы адамдардың бұрынғыдан ұзақ өмір сүруіне мүмкіндік берді. Медициналық жетістіктер мен күтімге дейін санасыз, аздап санасыз және вегетативтік күйде болғандардың өмір сүру ұзақтығы қысқа болды, өйткені олар тыныс алу және тамақтану сияқты негізгі қажеттіліктерге көмек ала алмады. Медициналық технологияның жетістігі есінен танып қалған науқастардың өмір сүру сапасы туралы сұрақ тудырады. Мысалы, өзін-өзі анықтау құқығы өмірдің сапасы мен қасиеттілігін анықтауға күмән келтіреді. Этикада өлуге деген құқықтың өмір сүруге деген құқыққа қоса бола ма, жоқ па деген сұрақтар туындайды. Егер өмірге деген құқық өзгеге берілмейтін болса, онда оны беру мүмкін емес, сондықтан ол өлуге деген құқықпен үйлеспеуі мүмкін. Биоэтикада екінші пікірталас бар: өлуге құқық жалпыға бірдей ма, тек белгілі бір жағдайларда ғана қолданылады ма (мысалы, өлім аузындағы ауру) немесе ол бар ма. Сонымен қатар, "өмір сүруге құқық" "өмір сүру міндетімен" бірдей емес. Осы тұрғыдан алғанда, өмір сүру құқығы өлу құқығымен қатар өмір сүре алады. Көптеген адамдар өлімге деген құқықты қолдап та, жоққа да шығады. Бұл құқықты қолдауға мыналар жатады: егер біреудің өмір сүруге құқығы болса, онда біреудің өлуге құқығы болуы керек, екеуі де өздерінің шарттары бойынша. Өлім – өмірдің табиғи процесі, сондықтан егер науқас оны тоқтатуға тырысса, оған кедергі жасайтын заңдар болмауы керек. Өмірдің соңында не істейтініміз басқаларды алаңдата алмайды. Егер эвтаназияны қатаң бақылауға алсақ, біз қауіпті жолға түспейміз және пациенттердің заңсыз болуы мүмкін балама әдістерді іздеуінен аулақ боламыз. Мысалы, Монтана штатындағы сот өлімге құқық тек өмірге қауіп төндіретін медициналық жағдайлары бар адамдарға ғана қатысты деп шешім шығарды. Дәрігердің көмегімен өз-өзіне қол жұмсауды жақтаған Людвиг Минелли, эвтаназия жөніндегі сарапшы Шон У. Ашер және биоэтика профессоры Джейкоб М. Апел, керісінше, барлық қабілетті адамдардың өз өмірлеріне аяқ қоюға құқығы бар деп айтады. Апельдің пікірінше, өлуге құқық – бұл қоғамның жалпы бостандығының сынағы. Әлеуметтік жұмыс жөніндегі профессор Александр Барил "жарақатты азайтуға, өз-өзіне қол жұмсауды мәжбүрлеуге негізделген" жауапкершілік этикасын құруды ұсынды. Ол өзін-өзі өлтіруге бейім адамдардың көмегімен өзін-өзі өлтіруді таңдау керектігін айтады. Ол өзін-өзі өлтіруге бейім адамдардың дауысы заңды емес деп есептеледі және өзін-өзі өлтіруге бейім адамдардың қысымға алынып, үндетіліп отыратын "өмір сүру және болашаққа қатысты бұйрықтар" бар екенін айтты. Барил суицид сөзін "суицидті адамдар әділетсіздік пен зорлық-зомбылықтың бірнеше түрін көрген нормативтік, дискурсивті, медициналық, құқықтық, әлеуметтік, саяси, экономикалық және эпистемиялық деңгейде жұмыс істейтін қысымшылық жүйе (суицидті емес көзқарастардан туындайтын)" деп сипаттауға ұсынады. Ол қауіпсіз кеңістіктер құруды және суицидті адамдарды "өмір сүру еркіне" мәжбүрлемей, тыңдауды ұсынады. Өлу құқығы, өлім құқығы деп те аталады, адам өмірін аяқтау немесе ерікті эвтаназиядан өту еркіндігін қолдайтын этикалық және құқықтық түсінік. Бұл құқық, әдетте, өлімге шалдыққан немесе өмір сүруге деген ерік-жігері жоқ адамдарға қатысты және оларға өз өмірлерін тоқтатуға, өмірді ұзартатын емделуден бас тартуға немесе өз-өзіне қол ұшын беру немесе эвтаназияға мүмкіндік береді. Бұл құқықты кім пайдалана алады деген мәселе жиі талқыланады. Кейбір ғалымдар мен философтар, мысалы Дэвид Бенатар, осы пікірталасқа антинатализм тұрғысынан қарайды. Адам баласы туған кезде әрекет ету қабілеті жоқ болғандықтан, оның өмір сүру немесе өлу шешімін ешкім де басқара алмайды. Өлу құқығын жақтағандар оны адамның денесі мен өмірі тек өзіне ғана тиесілі деген оймен байланыстырады және олар өмір сүру құқығы өмір сүру міндеті немесе міндетін білдірмейді деп түсініп, оларды өздері қалағандай пайдалануына еркіндік болуы керек. Алайда, заңды мемлекеттік мүддесі болып саналатын еріксіз суицидтерді болдырмау әдетте қарсылық болып табылады. Мысалы, Авитал Пиппель мен Лоуренс Амсел былай дейді: "Рационалды түрде өз-өзіне қол жұмсауды немесе өлуге құқықты қорғауды қолдайтындар, негізінен, өз өмірін жою туралы шешімді адамның өз еркімен (яғни дәрігерлер мен отбасы мүшелерінің "оң нәрсені істеу кере...").

The preservation and value of life have led to many medical advancements when it comes to treating patients. New devices and the development of palliative care have allowed humans to live longer than before. Prior to these medical advancements and care, the lifespans of those who were unconscious, minimally unconscious, and in a vegetative state were short as they were unable to receive assistance with basic needs such as breathing and feeding. The advancement of medical technology raises the question about the quality of life of patients who are no longer conscious. For example, the right to self determination questions the definition of quality and sanctity of life—if one had the right to live, then the right to die must follow suit. There are questions in ethics as to whether or not a right to die can coexist with a right to life. If it is argued that the right to life is inalienable, then it cannot be surrendered and therefore may be incompatible with a right to die. A second debate exists within bioethics over whether the right to die is universal, only applies under certain circumstances (such as terminal illness), or if it exists at all. It is also stated that 'right to live' is not synonymous to 'obligation to live.' From that point of view, the right to live can coexist with the right to die. The right to die is supported and rejected by many. Arguments for this right include:

If one had a right to live, then one must have the right to die, both on their terms. Death is a natural process of life thus there should not be any laws to prevent it if the patient seeks to end it. What we do at the end of our lives should not be of concern to others. If euthanasia is strictly controlled, we can avoid entering a slippery slope and prevent patients from seeking alternative methods which may not be legal. A court in the American state of Montana for example, has found that the right to die only applies to those with life threatening medical conditions. Physician assisted suicide advocate Ludwig Minelli, euthanasia expert Sean W. Asher, and bioethics professor Jacob M. Appel, in contrast, argue that all competent people have a right to end their own lives. Appel has suggested that the right to die is a test for the overall freedom of a given society. A professor in social work, Alexandre Baril, proposed to create an ethic of responsibility "based on a harm reduction, non coercive approach to suicide. [He] suggest that assisted suicide should be an option for suicidal people." He argued that the voice of suicidal people is viewed as illegitimate and that there are 'injunctions to live and to futurity' where suicidal subjects are oppressed and silenced. Baril suggests the word suicidism to describe the "[ ] oppressive system (stemming from non suicidal perspectives) functioning at the normative, discursive, medical, legal, social, political, economic, and epistemic levels in which suicidal people experience multiple forms of injustice and violence [ ]" He suggests creating safer spaces and listening to suicidal people without forcing the 'will to live' upon them. The right to die, also known as the right to death, is an ethical and legal concept that supports the freedom of a human being to end their life or undergo voluntary euthanasia. This right is generally associated with individuals suffering from a terminal illness or lacking the will to continue living, and it may allow them to terminate their own life, refuse life prolonging treatment, or opt for assisted suicide or euthanasia. The question of who should be able to exercise this right is often central to the debate. Some scholars and philosophers, such as David Benatar, approach this debate in terms of antinatalism. Since human beings do not have the power to act at the time of their birth, no one should have authority over a person's decision to continue living or to die. Supporters of the right to die often connect it to the idea that a person's body and life belong solely to themselves, and they should have the freedom to dispose of them as they see fit, understanding that the right to life does not imply a duty or obligation to live. However, a legitimate state interest in preventing irrational suicides is typically opposed. For example, Avital Pilpel and Lawrence Amsel argue:

"Contemporary advocates of rational suicide or the right to die generally demand, for reasons of rationality, that the decision to end one's life be an autonomous choice of the individual (i. e., not due to pressure from doctors or family to 'do what is right' and commit suicide), that the choice be 'the best option in these circumstances' (desired by Stoics or utilitarians), as well as other natural conditions, such as the stability of the decision, the absence of impulsivity, the absence of mental illness, deliberation, etc."

Ел бойынша

2023 жылдан бастап, ерікті эвтаназияның кейбір түрлері Австралияда, Бельгияда, Канадада және Нидерландыда заңды. Алайда, бұл 2022 жылдың желтоқсанында Аумақтық құқықтарды қайта орнату туралы заң қабылдануымен күшін жойды. Федералды үкімет Австралия штаттары мен аумақтарына денсаулық сақтау мәселелері бойынша шектеулерді сол сияқты заңмен реттей алмайды. Ерікті көмекпен өлімге жол беру схемалары келесі штаттарда қолданыста: Виктория штаты – 2019 жылдың 19 маусымынан бастап, Батыс Австралия – 2021 жылдың 1 шілдесінен бастап, Тасмания – 2022 жылдың 23 қазанынан бастап, Квинсленд – 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап және Оңтүстік Австралия – 2023 жылдың 31 қаңтарынан бастап. Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты 2022 жылдың мамыр айында көмекпен өлімге жол беру туралы заң қабылдаған соңғы штат болды, ол 2023 жылдың 28 қарашасынан бастап күшіне енді.

Бельгия

2002 жылы Бельгия парламенті эвтаназияны заңдастырды.

Канада

2011 жылдың тамызында Британдық Колумбия Жоғарғы сотының судьясы Глория Тейлорға дәрігердің өзін-өзі өлтіруге көмектесуіне мүмкіндік беру үшін, өлімге құқық туралы сот ісін жеделдетуді сұрады. Ол Лу Гериг ауруымен ауыратын. Ол 2012 жылы инфекциядан қайтыс болды. 2015 жылдың 6 ақпанында Канада Жоғарғы соты көмектесу арқылы өзін-өзі өлтіру құқығын жоққа шығару конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. Сот шешімі бойынша, дәрігердің көмегімен өзін-өзі өлтіруге "өмірді тоқтатуға толыққанды келісімін білдіретін және емделуге келмейтін ауыр медициналық жағдайы бар, соның ішінде ауру, сырқат немесе мүгедектігі бар, оның салдарынан адамға шыдай алмайтын ұзаққа созылған азапты тудыратын ересек адам" ғана құқылы. Бұл шешім 12 айға тоқтатылды, бұл Канада Парламентіне қолданыстағы заңды алмастыратын жаңа конституциялық заң жобасын әзірлеуге мүмкіндік берді. Сот шешімінде "қатаң бақылауда ұсталатын" қатаң шектеулердің болуы міндетті екені айтылды. Бұл өлім туралы куәлікті емдеуші дәрігер емес, тәуелсіз медициналық сарапшы толтыруын талап етеді, өлімнің себебін дұрыс көрсетуді қамтамасыз ету үшін. Канадалық Медицина Ассоциациясы (CMA) заңдық қиындықтарға байланысты барлық дәрігерлердің науқастың өліміне көмектесуге дайын емес екенін және бұл дәрігерлік этикаға қайшы келетінін хабарлады. Көптеген дәрігерлер науқастың өмірін аяқтауға көмектесу мәселесінде олардың да пікірлері ескерілуі керек екенін айтты. Алайда, 2015 жылдың соңында ешбір дәрігердің мұндай іске мәжбүрленбейтініне сенім болды, бірақ CMA мүшелеріне осы процеске қатысты білім беру семинарларын ұсынды. 2016 жылдың 17 маусымында Канада Парламентінің екі палатасы заң жобасын қабылдады және Канадада эвтаназияға рұқсат беру үшін Корольдік мақұлдауын алды.

Колумбия

1997 жылғы 20 мамырда Колумбияның Конституциялық соты, өлімге тартар ауруға шалдыққан науқастарға қатысты, «қасақана кісі өлтіруді» қылмыстан босатып, «медициналық қызметкер өлімге тартар науқастың өз-өзіне қолына тиюіне жауапты емес» екенін айтты және Конгреске «ең қысқа мерзімде» эвтаназияны реттеуге шақырды. 2014 жылғы 15 желтоқсанда Конституциялық сот Денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау министрлігіне 30 күн бұрын эвтаназия жасауға ниет білдірген, өлімге тартар науқастардың қадірлі өлімге қол жеткізу құқығын қамтамасыз ету үшін денсаулық сақтау секторына арналған нұсқаулықтарды жариялауды тапсырды.

Германия

2020 жылдың ақпан айында Федералды Конституциялық сот Германия конституциялық құқығында жеке тұлғаның өзін-өзі анықтау құқығына өздігінен өлімді таңдау құқығы кіретінін, ал оның ішінде өз-өзіне қол жұмсау құқығы бар екенін қарар берді. Атап айтқанда, бұл құқық тек қана соңғы демінде жатқан науқастарға ғана шектелмейді, керісінше, таңдаудың дербес болуы талабымен шектеледі. Бұл шешім қырқыс пікір-таластарға себеп болды, қарсыластары бұл шешімнің көмектесіп өлімге итермелеуге әкелуі мүмкін екенін айтады.

Үндістан

2018 жылдан бері Үндістанның Жоғарғы соты Аруна Шанбауг ісін қарағанда, қатаң шарттармен – науқастың өзінің немесе туыстарының келісімі болуы және науқас өлімге қарай бара жатса немесе комада жатса, Үндістанда пассивті эвтаназияны заңдастырды.

Нидерланды

Нидерланды 2002 жылы ерікті эвтаназияны заңдастырды. Голландия заңына сәйкес, эвтаназия мен өз-өзіне қол жұмсауды дәрігерлер ғана жүзеге асыра алады, және бұл тек "үмітсіз және төзімсіз" азап шеккен жағдайларда ғана заңды. Іс жүзінде, бұл ауыр және емделмейтін медициналық жағдайлары бар (соның ішінде психикалық аурулар) және қатты ауырсыну, оттегінің жетіспеуі немесе шектен тыс шаршау сияқты күйзелістерге тап болған адамдарға ғана қатысты. Голландия эвтаназия заңының талаптарына сай келмейтін жағдайда, біреудің өз-өзіне қол жұмсауына көмектесу заңсыз. Бұл талаптар пациенттің өтініші, оның азап шегуінің (көтерімсіздігі), жағдайдың нашар болжамы (үмітсіздігі), пациентке берілген ақпарат, мүмкін болатын басқа шешімдердің болмауы, тағы бір дәрігермен кеңесу және өмірді тоқтату әдісін қамтиды. Дегенмен, 2020 жылғы жалпы сайлауда өмірлік сақтандырылмаған науқастар үшін эвтаназияны заңдастыру туралы заң дауысқа салынды және заңдастыруға қолдау көрсетілді. Өмір соңы таңдауы туралы заң 2021 жылдың 7 қарашасында күшіне енді.

Перу

Перуде эвтаназия заңмен тыйым салынған. 2020 жылы Ана Эстрада бұл практиканы қылмыстық жазадан босату мақсатында заңға шағымдануға тырысты. АҚШ-та дәрігердің көмегімен өмірді өз еркімен аяқтау құқығына қолдау уақыт өте келе артып келеді. 2005 жылғы Pew Research Center зерттеуінде респонденттердің 70%-ы пациенттің өліміне мүмкіндік беру керек жағдайлар бар екенін айтса, 46%-ы ғана дәрігерлерге пациенттердің өмірін аяқтауға көмектесуге рұқсат беретін заңдарды қолдады. 2018 жылдың мамыр айында Gallup сауалнамасының нәтижесінде жауап берушілердің 72%-ы дәрігерлерге өлім аузында жатқан пациенттерге заңды түрде өлуге көмектесуге рұқсат беру керек деді. Дегенмен, «өзін-өзі өлтіру» сияқты тіл қолдану «өмірді аяқтау» дегеннен қарағанда қолдау деңгейін 10-15%-ға төмендетуі мүмкін. 2014 жылы дәрігерлер арасында жүргізілген сауалнамада респонденттердің 54%-ы дәрігердің көмегімен өмірді өз еркімен аяқтауға рұқсат беруге келісті. 2020 жылы Орегон штатының «Ар-намыспен өлім» заңы бойынша, өлімге әкелетін дозадағы дәрілерді жазып беру саны 2019 жылға қарағанда 25%-ға өсті және 1998 жылдан бері үнемі өсіп келеді. Осы дәрілерді қабылдаған пациенттердің 66%-ы дәріні ішкеннен кейін қайтыс болды. Ол жақын арада тыныс алуда қиындықтарды сезіне бастады, нәтижесінде миына оттегі жеткізілмей қалды. Бұл оның комаға түсуіне әкелді, одан кейін оны тірі ұстау үшін тыныс алдыратын аппарат пен тамақтандыру түтігі қолданылды. Бұл жағдай адамның өмір сапасы және өлімнің заңдық процесі туралы биоэтикалық сұрақтарды тудырады. Сонымен қатар, ол бүгінгі күнге дейін талқыланып келе жатқан маңызды мәселелерді көтеріп отыр. Куинлан ісіндегі маңызды мәселелердің бірі – пациенттің емделуден бас тарту немесе оны тоқтату құқығы. Пациент емделуден бас тартқан немесе оны тоқтатқан жағдайлар бұрын естілмеген және адам өмірін сақтаудағы медициналық этикаға қайшы келді. Пациенттерге өздерінің таңдауларын жасау құқығын беру туралы пікірталастар даулы болды және келесі он жыл бойы штаттар бойынша бағаланды. Іс сонымен қатар отбасы мүшелері мен пациентке жақын адамдардың шешім қабылдау процесіне қатысуына рұқсат етілуіне қатысты мәселелерді көтерді. Куинлан жазбаша құжаттарды қалдырмағандықтан, шешім қабылдамаған және өкіл тағайындамағандықтан, Куинлан отбасы мен штат арасында Куинланның мүддесін анықтау және оның өмір сүруін немесе өлуін қалауын анықтау үшін ұзаққа созылған заңдық күрес болды. Бұл алдын ала директивалардың, ауызша директивалардың, өкілдіктердің және тірі өсиеттердің қолданылуы мен құрылуына маңызды әсер етті.

Peru legally forbids euthanasia. In 2020, a legal challenge to the law was launched by Ana Estrada, aimed at decriminalizing the practice. In the United States, public support for the right to die by physician assisted suicide has increased over time. In a 2005 survey, the Pew Research Center found that 70% of participants say that there are circumstances in which a patient should be allowed to die; however, only 46% of participants approved of laws permitting doctors to assist patients in ending their lives. In May 2018, a Gallup poll report announced that 72% of responders said that doctors should legally be allowed to help terminally ill patients die. However, framing effects of using language such as "suicide" rather than "ending one's life" have the potential to lower approval rates by 10 15%. A 2014 survey of physicians revealed that 54% of respondents agreed that physician assisted suicide should be allowed. In 2020, the Oregon Death with Dignity Act data summary revealed that the number of prescriptions for lethal doses of medications increased by 25% since 2019, and have been steadily increasing since 1998. Of patients who received these prescriptions, 66% eventually died from ingesting the medications. She soon began to experience respiratory problems, which then prevented oxygen from flowing to her brain. That led her to slip into a comatose state in which a respirator and a feeding tube were used to keep her alive and breathing. The case continues to raise bioethical questions of one's quality of life and the legal process of death. It also brings up many important issues that are still being addressed to this day. One of the critical points that the Quinlan case brings up is the patient's right to deny or withdraw treatment. Cases in which the patient rejected or withdrew treatment were then unheard of and went against medical ethics in preserving one's life. Debates on allowing patients the right to self determination were controversial, and they would be evaluated for the next couple of decades from state to state. The case also brought up whether family members and those who are close to the patient are allowed in the decision making process. Since Quinlan had no written documentation, voiced no decision, and appointed no proxy, a lengthy legal battle was caused between the Quinlan family and the state in determining Quinlan's best interest and determining if she would want to live or die. That had a significant influence on the use and establishment of advance directives, oral directives, proxies, and living wills.

Нэнси Крузан

Өлу құқығы қозғалысын және тірі өсиеттерді, алдын ала берілген нұсқауларды, сенім білдірілген өкілді пайдалануды одан әрі кеңейткен тағы бір маңызды сот ісі – Миссури денсаулық сақтау департаментінің директорына қарсы Крузан ісі. 1983 жылы Крузан автокөлік апатына ұшырап, комалық жағдайда қалып қойды. Оның ересек адам болуы және алдын ала нұсқау, тірі өсиет немесе сенім білдірілген өкілдің болмауы Крузан отбасының апаттан кейін оны тірі ұстап тұрған тамақтандыру құрылғысын алып тастау үшін сотқа жүгінуіне себеп болды. Крузан бір досына егер ол комалық жағдайда болса, өмір сүруді қаламастығын айтқан, бірақ бұл мәлімдеме тамақтандыру құрылғысын алып тастау үшін жеткілікті дәлел болмады. Соңында Крузан отбасы сот ісін жеңіп, қызының тамақтандыру құрылғысын алып тастады. Бұл іс өлу құқығы штаттар деңгейінде немесе жалпы ұлттық деңгейде бекітілуі керек пе деген кең пікірталас тудырды.

Дін

Индуизм, өмірлік аурулармен қиналатын немесе енді ешқандай тілек, мақсат және міндеті қалмаған адамдардың өлімге құқығын қабылдайды. Аштыққа дейін ашалау (Прайопавеса) сияқты зорлықсыз тәсілдермен өлімге рұқсат етіледі. Джайнизмде де Сантхара деп аталатын ұқсас амал бар. Өзін-өзі өлтіруге қатысты басқа діни көзқарастар төзімділік деңгейі жағынан әртүрлі, құқықты мойындамаудан бастап, осы әрекетті айыптауға дейін жетеді. Католик дінінде өзін-өзі өлтіру – ауыр күнә саналады.