Кіріспе

Ағылшын тіктес жағалауы – географиялық ерекшелік.

Довердің ақ тіктестері – Довер бұғазы мен Францияға қарап жатқан ағылшын жағалауының бөлігі. Биіктігі 107 метрге жететін тіктестің беті, Крейдің соңғы кезеңінде шөгіндірген қара кремний жолақтарымен өте әдемі көрінеді, олардың құрамында бор тас бар. Бұл тіктестер Кент қаласындағы Довердің екі жағында 13 шақырымға созылады. Довердің ақ тіктестері Солтүстік төбелердің бір бөлігін құрайды. 2016 жылы Ұлттық сенім қоры тіктестерді қамтитын жағалау учаскесін сатып алды. Тіктестер Доверден Кингсдаунға дейінгі арнайы ғылыми қызығушылық тудыратын және арнайы қорғалатын аумақтың құрамына кіреді. Ұлыбританияның континенттік Еуропаға ең жақын орналасқан жері, ашық күндері тіктестер Франциядан көрінеді (шамамен 32 км қашықтықта). Ұлыбританияның танымал ландшафты, тіктестер Корольдік пошта басып шығарған естелік почта маркаларында бейнеленген, оның ішінде 2002 жылғы Ұлыбритания жағалауы сериясында және 2012 жылғы Ұлыбританияның A Z сериясында.

Орналасқан жері

Қиыршық тас Англияның Кент жағалауының бір бөлігі болып табылады, шамамен аралығында орналасқан. Осы жерде Ұлыбритания континенттік Еуропаға ең жақын болады – Довер бұғазының ені шамамен 20 миль (32 км) құрайды. Ашық күні француз жағалауынан осы қиыршық тасты көруге болады. Францияның Нормандия аймағындағы Алабастр жағалауының бор тас жарлары да осы геологиялық жүйеге жатады. Ақ қиыршық тас Кент Даунс табиғи сұлулығы ерекше сақталған аймағының бір шетінде орналасқан. 1999 жылы аймақта Ұлттық қорғау қорының тұрақты келушілер орталығы салынды. Ван Хейнинген және Хавард архитекторлары жобалаған Gateway ғимаратында мейрамхана, Ұлттық қордың жұмысы туралы ақпараттық орталық, сондай-ақ жергілікті археология, тарих және ландшафт туралы мәліметтер бар.

Геология

100-66 миллион жыл бұрын Ұлыбритания мен Еуропаның көп бөлігі үлкен теңіз астында қалды. Теңіз түбінде кокколиттерден – су бетінде жүзіп, шөгіп, теңіз түбінде тіршілік ететін жандардың қалдықтарымен бірге ақ түсті саз пайда болды. Бұл саз өте баяу жиналды, шамамен жылына жарты миллиметр, яғни 180 кокколиттің бірінің үстіне бірі үйілуіне тең. Кейбір аймақтарда 500 метрге дейін саз жиналды. Жоғарыдағы саздың салмағы оны крейдаға айналдырды. Британдық крейдалық шөгінділер стратиграфиялық тұрғыдан крейда тобына жатады деп саналады. Альпілік тау жасалу кезеңі – кайнозой дәуіріндегі маңызды тау пайда болу оқиғасы. Соңғы мұз басудың соңына дейін Британ аралдары Еуропаның құрлық бөлігімен үзілмеген Уэлд-Артуа антиклині арқылы байланысты болды. Бұл тау жотасы табиғи бөгет қызметін атқарып, қазір Солтүстік теңіздің астында қалған үлкен тұщы сулы мұздық көлді сақтап тұрды. Құрлық массалары 450 000 – 180 000 жыл бұрын ғана, кем дегенде екі рет болған мұздық көлдің су тасқыны антиклинді бұзып, Британияны Еуропамен байланыстырған жотаны жойғанға дейін жалғасты. Солтүстік теңіздің оңтүстігіндегі құрлық байланысы кейінгі мұз басу кезеңдерінде теңіз деңгейінің төмендеуіне байланысты үзіліспен сақталды. Соңғы мұз басудың соңында, шамамен 10 000 жыл бұрын, теңіз деңгейінің көтерілуі соңғы құрлық байланысын толықтырып үзіп жіберді. Жартастың крейда бетінде қара түсті кременьтің көлденең жолақтары байқалады, ол теңіз губкаларының және микроскоптық кварц кристалдарына қатайған планктондық микроорганизмдердің қалдықтарынан тұрады. Кварц кремнийі теңіз жануарларының қалдырған қуыстарын толтырады, олар кременьдің қазба түрінде табылады, әсіресе Микрастер эхиноидтарының ішкі қалыптары. Брахиоподтар, екі қабаттылар, криноидтар және губкалар сияқты бірнеше теңіз түбінде тіршілік ететін түрлер, сондай-ақ акула тістері де крейдалық шөгінділерде кездеседі. Кейбір аймақтарда «қатты топырақ» деп аталатын жұмсақ, сұр крейда қабаттарын көруге болады. Қатты топырақтар шөгінділердің біркелкі жиналуының бұзылуын көрсетеді деп есептеледі, себебі шөгінді тоқтағанда және/немесе беткі қабатты шөгінділер ағыстармен немесе құлаумен кетіп, ескі қатайған крейда шөгіндісін ашып береді. Бір қатты топырақ шөгінділері қаттырып, крейдаға айналуға дейін 16 рет немесе одан да көп қазылған болуы мүмкін.

Қалқаның эрозиясы мен өзгеруі

Мыңдаған жылдар бұрын, жартастар жылына бірнеше метрдей тозып тұрған. Зерттеулер соңғы 150 жылда тозу жылдамдығы жылына дейін артқанын көрсетіп тұр, ал тозудың себебі – жартастардың астындағы жағажайдың жоғалуы, сондай-ақ күшті дауылдар мен құмшақтарды алу сияқты адамның әрекеттері салдарынан күшеюде. Осыған қарамастан, жартастар тағы ондаған мыңдаған жылдар бойы сақталуы мүмкін. 2012 жылдың 15 наурызында, 2020 жылдың 4 ақпанында және 2021 жылдың 3 ақпанында тағы да үлкен бөліктері құлады.

Экология

Тау жартастарының үстіндегі қыш өсімдіктер ортасы көптеген жабайы гүлдерге, көбелектерге және құстарға өте қолайлы жағдай жасайды, сондай-ақ Арнайы қорғау аймағы және Ғылыми зерттеулерге ерекше қызығушылық тудыратын жер ретінде белгіленген. Рейнджерлер мен еріктілер жергілікті флораға қауіп төндіретін инвазивті өсімдіктерді тазарту жұмыстарын жүргізеді. Инвазивті, тез өсетін өсімдіктерді жоюға көмектесу үшін Эксмур понилерінің жайылым бағдарламасы құрылды, бұл кішкентай, нашар жергілікті өсімдіктердің тірі қалуына мүмкіндік береді. Понилерді Ұлттық сенім қоры, Табиғи Англия және округтік жабайы табиғат сенімдері табиғи қорықтардағы өсімдіктерді сақтау үшін басқарады. Бұл жартастар Англия арнасынан ішкі жаққа ұшып келетін көшпенді құстардың алғашқы тоқтау орны болып табылады. 120 жылдық үзілістен кейін, 2009 жылы қарғалар жартастарға оралғаны хабарланды. Сырттан қарағанда ұқсас болғанымен, қара қанақ көптеп таралған. Жартаста мекендейтін ең сирек құс – сұңқар. Соңғы кезде саны азайып бара жатқан көкқұйрық та жартастарда қоныстанады. Жартастар фулмарлар мен қара аяқты қанағаттарға да мекенжай болып табылады. Көк құстар Ұлыбританияда таралмағандықтан, кейбір адамдар американдық суретшілердің шығарған "There'll Be Bluebirds Over) The White Cliffs of Dover" атты классикалық Екінші дүниежүзілік соғыс әніндегі көк құстардың шын мәнінде жыл сайын Еуропа құрлығына көшіп бара жатқан қарлығаштар мен үй мартиндеріне қатысты болуы мүмкін деп санайды, олардың көпшілігі жылына кем дегенде екі рет Англия арнасын кесіп өтеді. Жабайы гүлдердің арасында орхидеялардың бірнеше түрлері бар, олардың ең сирегі – ерте жәндік орхидеясы, оның сары-жасылдан қоңыр-жасылға дейінгі жапырақтары бар және ірі жәндіктің денесіне ұқсайды. Тас самфыр – жар беткейлерінде өсетін, тұзға төзімді, жеуге жарамды шырынды өсімдік. Окстонг – бұл ерекше өсімдік, ол иесінің тамырында тіршілік етеді. Оның сары, ақ немесе көк түсті гүлдері бар, ал Ұлыбританиядағы осы түрдің 90 пайызы жартастарда кездеседі. Жардың бойында жарқын көк және күлгін түсті, қызыл аталықтары бар құлпынай гүлдері де өседі. Жабайы гүлдердің көптігі шамамен отыз түрлі көбелекке пана болады. Адонис көгілі көктемде және күзде көруге болады. Еркектерінің қанаттары ақ жиектерімен жарқын көк түсті, ал аналықтарының қанаттары шоколадты қоңыр түсті. Бұл түрдің личинкасының жалғыз тамағы – жылқының илегі, және ол қызыл немесе қара құмырсқалармен симбиоздық қарым-қатынаста болады. Жұмыртқалар қысқа шөпте өсетін өте кішкентай тамақ өсімдіктеріне жеке-жеке салынады. Бұл личинкалардың дамуына қолайлы жылу микроклиматын қамтамасыз етеді, сонымен қатар құмырсқаларға да ұнайды. Личинкалар тамақтану кезінде маскировка үшін жасыл және сары жолақтары бар. Құмырсқалар личинкалардың "бал бездерінен" шығатын қантты секрецияларды сүттейді, ал олар личинкаларды хищниктер мен паразиттерден қорғайды, тіпті түнде оларды көміп тастайды. Личинкалар топырақтың жоғарғы қабатында қуыршаққа айналады және көктемде немесе күзде ересектер пайда болғанға дейін құмырсқалармен қорғалған күйде қалады, көбінесе олардың ұяларында. Сырттан қарағанда ұқсас, бірақ көптеп таралған қайың көгілі, қайың шалғынды алқаптарының маманы, оны шілде және тамыз айларында көруге болады. Бұл аймақта римдік кезеңде де адамдар тұрған, ол кезде Довер порты ретінде пайдаланылған. Осы дәуірден сақталған маяк, Довердегі екі маяқтың бірі, кемелерге портты бағыттауға көмектескен. Аман қалған маяқтың маңындағы аймақта ерте ортағасырлық кезеңде де адамдар тұрғаны мүмкін, өйткені археологтар мұнда саксон зиратын тапқан, ал Кастродағы Киелі Мария шіркеуі 10 немесе 11 ғасырда маяқтың жанында салынған. Ұлыбританияны білдіретін ежелгі немесе поэтикалық термин Альбион атауы латын тіліндегі альбус (ақ дегенді білдіреді) сөзінен шыққан деп есептеледі, бұл ақ жартастарға сілтеме жасау.

Довер қамалы

Англиядағы ең үлкен қамал – Довер қамалы 11 ғасырда салынған. Тарих бойындағы қорғаныс маңызынан туындап, ол "Англияның кілті" деп аталды. Қамалды 1066 жылы Жеңімпаз Уильям салған, ал Генрих II, король Джон және Генрих III оны қайта жаңартып, кеңейтті. Бұл қамалды қазіргі өлшеміне дейін ұлғайтып, оның қабырғаларын жартастың шетіне дейін жеткізді. Бірінші барон соғысы кезінде қамалды король Джонның әскері бағындырып, 1216 жылдың мамырынан 1217 жылдың мамырына дейін француздар қоршады. Қамал 1265 жылы Екінші барон соғысы кезінде де қоршауға алынды. 16 ғасырда қамалға зеңбіректер орнатылды, бірақ Генрих VIII жағалау бойында артиллериялық бекіністер салғандықтан, оның әскери маңызы азайды. Довер қамалы 1642 жылы Азамат соғысы кезінде қала тұрғындарының жартасқа өрлеп, корольшіл гарнизонды күтпеген шабуылға ұшыратуы арқылы бағындырылды, бұл патшалық үстемдігіне қарсы символдық жеңіс болды. Соғыстың аяғында көптеген қамалдар қиратылды, бірақ Довер сақталып қалды. 1740 жылдары қамалдың маңызы қайта жанданды, себебі ауыр артиллерияның дамуы портерді басып алуды соғыстың маңызды бөлігіне айналдырды. Наполеон соғыстары кезінде, әсіресе, қорғаныс жүйесі жаңартылды және казарма ретінде пайдалану үшін жартасқа бірнеше туннельдер қазылды, бұл қосымша 2000 сарбазға орналасуға мүмкіндік берді. Бұл туннельдер негізінен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қолданылмай жатты.

Оңтүстік Форленд маяк

Оңтүстік Форленд маягы – бұл Виктория дәуірінде салынған маяк, ол бір кезде жақын орналасқан Гудвин құмдарына жақындаған кемелерді ескерту үшін пайдаланылды. Гудвин құмдары – Солтүстік теңіздің оңтүстік жағында, Дил қаласының жағасынан тысқары орналасқан құмдық. Әуе тасымалы пайда болғанға дейін Дуверден өту континентке барудың басты жолы болғандықтан, жартастардың ақ сызығы саяхатшылар үшін Ұлыбританияны көрудің алғашқы немесе соңғы мүмкіндігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дюнкерк эвакуациясы кезінде шағын кемелердегі мыңдаған одақтас әскерлері осы жартастарды көрді. 1940 жылдың жазында журналистер Шекспир жартасына Англия шайқасы кезінде неміс және британдық ұшақтары арасындағы әуе шайқасын бақылау үшін жиналды. Вера Линн, 1942 жылғы соғыс кезеңіндегі "(There'll Be Bluebirds Over) The White Cliffs of Dover" әнімен "Әскерлердің сүйіктісі" деп танылды, 2017 жылы 100 жасқа толды. Сол жылы ол Дувер жартастарындағы жерді сатып алу үшін қайырымдылық науқанын ұйымдастырды, себебі оның құрылыс компанияларына сатылуы мүмкін екенінен қорқыныш болды; науқан үш апта ішінде мақсатына жетті. Айналасындағы аумақтарға иелік ететін Ұлттық сенім қоры, жерді табиғи құрметті шөптік далаға айналдырып, Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған әскери құрылыстарды сақтап қалуды жоспарлап отыр. 2021 жылдың маусым айында Довердің ақ жартастарындағы гүлзар Дейм Вера Линннің құрметіне аталды.

Довер мұражайы

Довер мұражайы 1836 жылы құрылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы Франциядан оққа түскен мұражай өзінің көптеген жиын-жинақтарын, соның ішінде табиғи тарих жиын-жинақтарының басым бөлігін жоғалтты. Сақталған материалдың көп бөлігі 1946 жылға дейін үңгірлерде және басқа да қоймаларда назарсыздау күйде қалды. 1948 жылы уақытша мұражай ашылды, ал 1991 жылы түпнұсқа Виктория стиліндегі қасбетінің артында салынған үш қабатты жаңа мұражай пайдалануға берілді. 1999 жылы екінші қабатта Довердің қола дәуіріне жататын қайыққа арналған жаңа галерея ашылды.

Самфир Хоу ауылдық паркі

Самфир Хоу ауылдық паркі – бұл Ла-Манш туннелінің құрылысы кезінде қазылған тау жыныстарынан жасалған жаңа жер учаскесіндегі табиғи қорық. Ол Довер мен Фолкстоун қалалары арасындағы Шекспир жартасының етегінде орналасқан. Паркте сабақтар оқылатын және көрмелер өткізілетін білім беру орталығы бар. Қызметкерлер мен еріктілер қорықтағы жануарлар мен өсімдіктер туралы сұрақтарға жауап береді және ақпарат ұсынады. Ғимараттың құрылысы экологиялық талаптарға сәйкес жүргізілген. Табиғат қорығы аталған аймақта өсетін, және бұрын жартастың шетінен арқанмен түсіріліп жиналатын, жеуге жарамды самфир өсімдігінің құрметіне аталған. Шекспир «Король Лир» пьесасында тас самфирін еске алады және осы кәсіпке сілтеме жасайды: «Жарты жолдан төмен / Самфир жинаушы ілініп тұр; қауіпті кәсіп!» (IV акт, VI көрініс, 14-15 жолдар). Бұл теңіз жартастарында самфир жинаудың қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді. Шекспир жартасы осы «қауіпті кәсіпке» жасалған сілтеме арқасында осылай аталған.

Фан-Бэй терең баспанасы

Фан-Бэй терең баспанасы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде салынған туннельдер кешені. Туннельдер 2015 жылдың 20 шілдесінде жұртшылыққа ашылды.