Кіріспе

Фрэнк Герберттің 1979 жылғы "Иса оқиғасы" романы – американдық автор Фрэнк Герберт пен ақын Билл Рэнсомның "Мақсат: Бос кеңістік" әлеміндегі екінші ғылыми-фантастикалық романы. Бұл "Мақсат: Бос кеңістік" (1965) романының жалғасы, және "Лазарь эффектісі" (1983) мен "Көтерілу факторы" (1988) атты екі жалғасы бар.

Сюжетке кіріспе

Кітаптың оқиғасы "Мақсат: Бос" оқиғасынан кейін нақты уақыты белгісіз кезеңде өтеді. "Мақсат: Бос" кітабының соңында кеме экипажы жасанды сананы құруға қол жеткізді. Жаңа саналы тіршілік, енді "Кеме" деп аталады, кеңістік пен уақытты манипуляциялауға мүмкіндік беретін сана деңгейіне ие болады. Кеме бірден өзін-өзі планетаға телепорттайды, оны экипаж колониялайтын жер деп шешіп, "Пандора" деп атап қояды. Бірінші кітап Кеменің экипажға қалай "Жұмырсу" (WorShip) жасауды үйренуді немесе Кемемен, құдай сияқты тіршілікпен қарым-қатынас орнатуды талап етуімен аяқталады. Кітаптың оқиғасы екі орынға бөлінеді: Пандораның орбитасында айналып жүрген Кеменің ішкі кеңістігі және планетадағы елді мекендер. "Мақсат: Бос" кітабында сипатталған Кеменің алғашқы экипажы Жер планетасынан клондалған адамдар болса, "Иса оқиғасы" кезінде экипаж әртүрлі мәдениеттерден шыққан адамдардың қосылған тобына айналады. Олар Кеме өз планетасына келген кезде экипаж мүшелері ретінде қабылданды, сондай-ақ Кемеде туып өскен адамдар да бар. Кеме көптеген планеталарға жұлдыздары жарыла бастағанда келгендігі мәлім болады, бұл осы планеталардың Кеменің адамдармен байланыс орнатудағы сәтсіз тәжірибелері болғанын білдіреді. Кеме осы оқиғаларды адамзат тарихының қайталануы деп атайды, осылайша Кеменің өзінің адамзат тарихын көп рет манипуляциялағанын көрсетеді. Кеменің адамдардан "Жұмырсу" (WorShip) жолын табу туралы талабы орындалмай қалады. Кітаптың басында Кеме Пандораның адамзат үшін соңғы сынақ болатынын ашады. Кеме "Мақсат: Бос" кітабының алғашқы экипажының мүшесі болған Шапалақ/Психиатр Раджа Флаттериді гибернациядан оятып, оған осы сынақтың нағыз мағынасын түсіндіреді. Ол Флаттериге Пандорада дамыған қоғамға араласып, "Жұмырсу" (WorShip) жұмбағын шешуді тапсырады. Флаттери адамдарға Кеменің сынағынан өтуге көмектесуі керек, әйтпесе, олардың құрылуына қауіп төнеді. Флаттери өзінің кім екенін жасыру үшін Раджа Томас деген атқа ие болады. Пандора планетасының 80% теңіздермен жабылған, ал теңізде саналы болғандай көрінетін кептердің бір түрі басым. Құрлықта көптеген қауіпті хищниктер мекендейді, олар өте тиімді кісі өлтірушілер, сондықтан планета бетіндегі адамдар қамал ішінде өмір сүруге бейімделуге мәжбүр. Басты қамал – Colony, негізінен жер астында орналасқан шағын қала. "Иса оқиғасы" басталған кезде, бетке отарлауға жасалған үш әрекет сәтсіз аяқталады. Қазіргі колония екінші отарлау орнын құруда, ол "Бетонды қорған" (The Redoubt) деп аталады. Раджа Флаттериден басқа, бірнеше басты кейіпкерлер оқиғаны дамытады. Морган Оукс – экипаж бен отаршылардың бас әкімшісі және қақтығысты қоздыратын басты провокатор. Иса Льюис – оның басты көмекшісі, сондай-ақ биологиялық инженер. Керро Паниль – Кемемен ерекше қарым-қатынаста болған ақын. Легата Хамилл – Морган Оукс компаниясының әкімшілік көмекшісі және деректерді талдаушысы. Адам емес тұрғындары бар Пандора планетасының өзі кітаптың тағы бір басты кейіпкері. Кітаптың барысында оқырман кептердің, жарқырағандардың және планетаның басқа да жаратылыстарының ортақ санасы бар үлкен бірлікке, Аватаға байланысты екенін біледі. Иса Льюис – Лаборатория-1 директоры және бас ғылыми қызметкері, ол Пандораның хищниктерінен аман қала алатын гендік инженерлік адамдар класын жасау үшін гендік модификацияланған адам клондарымен жұмыс істейді. Клондар "Мақсат: Бос" кітабында көрсетілгендей, органикалық құралдар ретінде қарастырылады, онда клондар арнайы дайындалған ғарыш кемелерінде жасанды сананы құру үшін жіберіледі. Клондар мен табиғи түрде туған адамдар арасында айқын әлеуметтік айырмашылық бар, бұл ақыр соңында табиғи адамдар мен клондар арасындағы бірқатар шайқастар мен қарсылықтардың (құлдар көтерілісі) басталуына әкеледі, өйткені азық-түлікпен қамтамасыз ету және тәуекелдерді тағайындау туралы қақтығыс күшейеді. Лаборатория-1-дің тағы бір маңызды жобасы – Пандора теңіздеріндегі кептерді жоюға мүмкіндік беретін құрал жасау. Оукс әкімшілігінің басшылығы теңіздерді азық-түлік көзі ретінде пайдаланудың басты кедергісі ретінде қарастырады.

Негізгі тақырыптар

Кітап жасанды интеллект, құдайылық, ресурстарды бөлу және діни зорлық-зомбылық сияқты ұғымдарды қарастырады. Клондар мен гендік инженерия нәсілшілдік тақырыптарын көтеріп, зерттейді. Басты тақырыптардың бірі – көшбасшылық және көшбасшылардың құндылықтары қоғамға олардың іс-әрекеттері мен айтқандары арқылы қалай әсер ететіні. Тағы бір маңызды мәселе – Құдайдың мәні мен анықтамасы. Бұл кітап Герберттің қоғамдағы көшбасшыларға ашкөздіктің тигізетін әсерін зерттеуімен де байланысты, сондай-ақ ашкөз көшбасшылардың өз билігін нығайту үшін қоғамды қалай бұрмалайтыны туралы мәселені де қамтиды. Осы тақырыптар «Дюна» кітаптарында және «Досади эксперименті» (1977) романында да кездеседі. Кітап «Франкенштейн» шығармасына бірнеше сілтеме жасайды, оны Кеме мен адамдар арасындағы қарым-қатынастың аналогы ретінде қарастырады. Адамдар өздерінің жасағандарына жауапкершілік беруді талап етеді, Кеме – адамның туындысы екенін, ал оның шексіз күші адам қолынан шыққандығын түсіну қажет. Міне, осыны білдіргенде «Шип» құдайылық талап етті.

Тарих

Медея сериясынан шыққан "Сензиент флейтаның әндері" (1979) повесі "Иса оқиғасының" бастапқы нұсқасы болды, бірақ авторлық құқық мәселелеріне байланысты екеуі әр түрлі планеталарда өрбітіп, әр түрлі баспагерлер тарапынан жарияланды.