Жеффри Монмуттың «Британ патшалары тарихы»: Тарихи шындық пен әдеби мұра
Historia Regum Britanniae
Жоғалған Британия тарихы: Джеффри Монмуттың 1136 ж. жазған құрамында шындықтан алыс мифтер, аңыздар мен тарихи деректер бар. Трояндықтардан бастап саксонға дейін.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британ тарихының жалған тарихи есебі (шамамен 1136 ж.)
Pseudohistorical account of British history (c.1136)
Historia regum Britanniae (Британия патшаларының тарихы), бастапқыда De gestis Britonum (Британиялықтардың істері туралы) деп аталған, 1136 жыл шамасында Джеффри Монмутский жазған британ тарихының жалған тарихи есебі. Онда троялықтар британ ұлтын құрғаннан бастап, 7-шы ғасыр шамасында англосакстар Британияның көп бөлігін бақылауға алғанға дейінгі екі мың жылдық кезеңдегі британ патшаларының өмірі суреттеледі. Бұл «Британия жырлары» циклының маңызды бөлігі. 16-шы ғасырға дейін тарихи шындық ретінде қабылданып келгенімен, қазіргі таңда тарихи құндылығы жоқ деп есептеледі. Мысалы, Юлий Цезардың Британияға жасаған жорықтары сияқты оқиғалар замандас тарихшылардың еңбектерінде расталғанда, Джеффридің баяндамасының қателігі анық көрінеді. Дегенмен, бұл ортағасырлық әдебиеттің құнды туындысы болып табылады, ол Лир патша мен оның үш қызының әңгімесінің ең ерте белгілі нұсқасын қамтиды және Артур патша туралы аңызды кеңінен таратуға ықпал етті.
Historia regum Britanniae (The History of the Kings of Britain), originally called De gestis Britonum (On the Deeds of the Britons), is a pseudohistorical account of British history, written around 1136 by Geoffrey of Monmouth. It chronicles the lives of the kings of the Britons over the course of two thousand years, beginning with the Trojans founding the British nation and continuing until the Anglo Saxons assumed control of much of Britain around the 7th century. It is one of the central pieces of the Matter of Britain. Although taken as historical well into the 16th century, it is now considered to have no value as history. When events described, such as Julius Caesar's invasions of Britain, can be corroborated from contemporary histories, Geoffrey's account can be seen to be wildly inaccurate. It remains, however, a valuable piece of medieval literature, which contains the earliest known version of the story of King Lear and his three daughters, and helped popularise the legend of King Arthur.
Арналу
Джеффри кітабын өзінің тарих жазу мақсатын былай деп бастайды: "Мәсіхтің дүниеге келуіне дейін өмір сүрген патшалар туралы, тіпті Артур және одан кейін келгендер туралы да ештеңе таба алмадым. Дегенмен, олардың істері оларды мәңгілікке мақтауға лайық етеді." Ол бұл дәуірге қатысты деректерді Оксфорд архиеконы Уолтер бергенін, ол оған "британ тілінде жазылған ескі кітапты" сыйлағанын айтады, одан ол өзінің тарихын аударған. Ол сондай-ақ Гилдас пен Бедені де дереккөздер ретінде көрсетеді. Одан кейін кітап Глостер графы Робертке және Мюлан графы Валеренге арналады, оларға өз білімі мен даналығын оның әңгімесін жетілдіру үшін пайдалануға кеңес береді.
Geoffrey starts the book with a statement of his purpose in writing the history: "I have not been able to discover anything at all on the kings who lived here before the Incarnation of Christ, or indeed about Arthur and all the others who followed on after the Incarnation. Yet the deeds of these men were such that they deserve to be praised for all time." He claims that he was given a source for this period by Archdeacon Walter of Oxford, who presented him with a "certain very ancient book written in the British language" from which he has translated his history. He also cites Gildas and Bede as sources. Then follows a dedication to Robert, Earl of Gloucester and Waleran, Count of Meulan, whom he enjoins to use their knowledge and wisdom to improve his tale.
Бірінші кітап
"Хистория" Троялық Энейден басталады, ол Вергилийдің "Энеидасына" сәйкес, Троя соғысынан кейін Италияға қоныстанды. Оның түкпіл шөбересі Брут қуылды, содан кейін көшпенділік өмірден кейін Диана қадірлі құдайы батыс мұхитындағы аралға қоныстануға бағыттайды. Брут Тотнеске қонды және сол кезде Альбион деп аталған аралға өзінің атымен "Британия" деп ат қойды. Брут аралдың жалғыз тұрғындары болған алыптарды жеңіп, Темза өзенінің жағасында өзінің астанасы Троя Нованы ("Жаңа Троя") құрды; кейін ол Триноватум деп аталды, ал соңында Лондон деп өзгертілді.
The Historia itself begins with the Trojan Aeneas, who, according to the Aeneid of Virgil, settled in Italy after the Trojan War. His great grandson Brutus is banished, and, after a period of wandering, is directed by the goddess Diana to settle on an island in the western ocean. Brutus lands at Totnes and names the island, then called Albion, "Britain" after himself. Brutus defeats the giants who are the only inhabitants of the island, and establishes his capital, Troia Nova ("New Troy"), on the banks of the Thames; later it is known as Trinovantum, and eventually renamed London.
Екінші кітап
Брут қайтыс болғаннан кейін, оның үш ұлы – Локринус, Камбер және Альбанакт – елді бөлісіп алды; үш патшалық Лоегрия, Камбрия (Северннен Хумберге дейінгі солтүстік және батыс бөліктері) және Албани (Шотландия) деп аталды. Оқиға Локринус ұрпақтарының билігімен жылдамдап дамиды, соның ішінде Бладуд, ол сиқырмен айналысып, тіпті ұшуға тырысты, бірақ осы процесте қаза тапты. Бладудтың ұлы Леир алпыс жыл патшалық құрды. Оның ұлдары болмағандықтан, қарт жасында патшалығын үш қызына – Гоннерил, Реган және Корделияға – бөлуді шешті. Үлестің ең үлкені кімге тиесін анықтау үшін, ол қыздарынан өзін қаншалықты жақсы көретіндерін сұрады. Гоннерил мен Реган әсем әңгімелер айтты, бірақ Корделия қарапайым және шынайы жауап берді; ол ашуланып, Корделияға жер бермеді. Гоннерил мен Реган аралдың жартысын күйеулерімен – Албани және Корнуолл герцогтарымен – бөлісуге тиіс болды. Корделия франктердің королі Аганиппен үйленіп, Галлияға кетті. Бірақ көп ұзамай Гоннерил, Реган және олардың күйеулері бүлік көтеріп, бүкіл патшалықты басып алды. Лейрдің барлық қызметшілері алынып тасталғаннан кейін, ол Корделияға жасаған әрекеттеріне өкініп, Галлияға сапар шегеді. Корделия оны мейіріммен қарсы алып, патшалық киімдерін және оның серіктерін қайтарды. Аганипп Лейр үшін галл әскерін жинап, ол Британияға оралып, күйеу балаларын жеңіп, патшалықты қайта иеленді. Лейр үш жыл патшалық құрды, содан кейін қайтыс болды; Корделия таққа отырып, бес жыл патшалық құрды, бірақ оның әпкелерінің ұлдары – Марган мен Кунедагий – оған қарсы көтерілді. Олар Корделияны түрмеге қамап, ол қайғыдан өзін-өзі өлтірді. Марган мен Кунедагий патшалықты бөлісіп алды, бірақ көп ұзамай дауласып, соғыс бастады. Ақырында Кунедагий Уэльсте Марганды өлтіріп, бүкіл патшалықты өзіне қаратып, отыз үш жыл патшалық құрды. Оның орнын ұлы Ривалло басты. Кейінірек Кунедагий ұрпағы Горбодуктың Ферро және Поррекс есімді екі ұлы болды. Олар дауласып, соңында екеуі де қаза тапты, бұл азаматтық соғысқа әкеп соқты. Бұл Британияны бес патша билеуіне алып келді, олар бір-біріне шабуылдап тұрды. Клотеннің ұлы, Корнуолл королі Дунвалло Молмутиус, ең бастысы болды. Ол ақырында басқа патшаларды жеңіп, бүкіл аралға билік құрды. Ол "деп аталатын Молмутин заңдарын" қабылдады, олар әлі күнге дейін ағылшыздар арасында танымал.
When Brutus dies, his three sons, Locrinus, Kamber and Albanactus, divide the country between themselves; the three kingdoms are named Loegria, Kambria (North and West of the Severn to Humber) and Albany (Scotland). The story then progresses rapidly through the reigns of the descendants of Locrinus, including Bladud, who uses magic and even tries to fly, but dies in the process. Bladud's son Leir reigns for sixty years. He has no sons, so upon reaching old age he decides to divide his kingdom among his three daughters, Goneril, Regan and Cordelia. To decide who should get the largest share, he asks his daughters how much they love him. Goneril and Regan give extravagant answers, but Cordelia answers simply and sincerely; angered, he gives Cordelia no land. Goneril and Regan are to share half the island with their husbands, the Dukes of Albany and Cornwall. Cordelia marries Aganippus, King of the Franks, and departs for Gaul. Soon Goneril and Regan and their husbands rebel and take the whole kingdom. After Leir has had all his attendants taken from him, he begins to regret his actions towards Cordelia and travels to Gaul. Cordelia receives him compassionately and restores his royal robes and retinue. Aganippus raises a Gaulish army for Leir, who returns to Britain, defeats his sons in law and regains the kingdom. Leir rules for three years and then dies; Cordelia inherits the throne and rules for five years before Marganus and Cunedagius, her sisters' sons, rebel against her. They imprison Cordelia; grief stricken, she kills herself. Marganus and Cunedagius divide the kingdom between themselves, but soon quarrel and go to war with each other. Cunedagius eventually kills Marganus in Wales and retains the whole kingdom, ruling for thirty three years. He is succeeded by his son Rivallo. A later descendant of Cunedagius, King Gorboduc, has two sons called Ferreux and Porrex. They quarrel and both are eventually killed, sparking a civil war. This leads to Britain being ruled by five kings, who keep attacking each other. Dunvallo Molmutius, the son of Cloten, the King of Cornwall, becomes pre eminent. He eventually defeats the other kings and establishes his rule over the whole island. He is said to have "established the so called Molmutine Laws which are still famous today among the English".
Үшінші кітап
Дунваллоның ұлдары Белин мен Бренний аналары оларды татуластырмас бұрын азамат соғысына қатысады, содан кейін Римді тонап алады. Жеңіске жеткен Бренний Италияда қалады, ал Белин Британияны басқаруға оралады. Соңынан көптеген патшалардың қысқаша тарихтары келтіріледі. Олардың ішінде Люд бар, ол Триновантумды өз атымен "Каерлуд" деп атап қояды; кейін бұл есім Лондонға айналады. Людтің ұлдары Андрогей мен Тенвантий кәмелетке толмағандықтан, оның орнын інісі Кассибелан басады. Өтеу ретінде Андрогей Кент және Триноватум (Лондон) герцогы, ал Тенвантий Корнуолл герцогы болып тағайындалады.
Dunvallo's sons, Belinus and Brennius, fight a civil war before being reconciled by their mother, and proceed to sack Rome. Victorious, Brennius remains in Italy, while Belinus returns to rule Britain. Numerous brief accounts of successive kings follow. These include Lud, who renames Trinovantum "Kaerlud" after himself; this later becomes corrupted to London. Lud is succeeded by his brother, Cassibelanus, as Lud's sons Androgeus and Tenvantius are not yet of age. In recompense, Androgeus is made Duke of Kent and Trinovantum (London), and Tenvantius is made Duke of Cornwall.
Төртінші кітап
Галлияны жаулап алғаннан кейін, Юлий Цезарь теңізге қарап, Британияның Римге бағынып, салық төлеуіне бұйрық береді. Оның бұйрығына Кассивеллаунның бас тарту хаты жауап қайтарады. Цезарь Британияға флот жібереді, бірақ Кассивеллаунның әскері оны басып алып, Галлияға қайта шегінуге мәжбүр етеді. Екі жылдан соң ол тағы да тырысады, бірақ қайтадан жеңіліске ұшырайды. Содан кейін Кассивеллаун өзінің герцогтарының бірі – Андрогеймен дауласып, ол Цезарьге хат жіберіп, герцогтың абыройын қорғауға көмектесуді сұрайды. Цезарь үшінші рет шапқындап, Кассивеллаунды төбеде қоршайды. Бірнеше күннен кейін Кассивеллаун Цезарьмен бейбітшілікке келісуді ұсынады, ал Андрогей өкінішпен толы, Цезарьге келіп, одан мейірімділік тілейді. Кассивеллаун салық төлеп, Цезарьмен бейбітшілікке келеді, содан кейін Цезарь Галлияға қайтады. Кассивеллаун қайтыс болады, ал оның орнын немере інісі Тенвантий басады, себебі Андрогей Римге кетіп қалған еді. Тенвантийдің орнын ұлы Кымбелин, одан кейін Кымбелиннің ұлы Гидерий иеленеді. Гидерий император Клавдийге салық төлеуден бас тартады, сонда Клавдий Британияға шабуыл жасайды. Гидерий римдіктермен шайқаста қаза тапқаннан кейін, оның інісі Арвирарг қорғанысты жалғастырады, бірақ ақырында Римге бағынуға келіседі және Клавдийдің қызы Генвиссаға үйленеді. Клавдий провинцияны Арвирагтың басқаруына қалдырып, Римге оралады. Британ патшаларының әулеті Рим билігі кезінде жалғасады, оған Британияның алғашқы христиан патшасы Люций және император Константин I, узурпатор Аллект және әскери қолбасшы Асклепиодот сияқты бірнеше римдік тұлғалар кіреді. Октавиус тақты күйеу баласы Максимианға тапсырғанда, оның немере інісі Конан Меридокқа Британияны басқару құқығы беріледі, өйткені ол мұрагерлікке ие бола алмағандықтан өтемақы ретінде тағайындалды. Римдіктердің ұзақ билік еткеннен кейін, олар енді аралды қорғағысы келмейтінін шешіп, кетеді. Британдықтар дереу пикттер, шотландтар және даттардың шабуылдарына ұшырайды, әсіресе олардың саны Конанның Бретаньді отарлауы және Максимианның британдық әскерлерді өз жорықтарында пайдалануы салдарынан азайғандықтан. Көмек сұрап, британдықтар Рим әскерлерінің бас қолбасшысына хаттар жібереді, бірақ жауап ала алмайды (бұл бөлім Гилданың «De Excidio et Conquestu Britanniae» еңбегінен алынған).
After his conquest of Gaul, Julius Caesar looks over the sea and resolves to order Britain to swear obedience and pay tribute to Rome. His commands are answered by a letter of refusal from Cassivellaunus. Caesar sails a fleet to Britain, but he is overwhelmed by Cassivellaunus's army and forced to retreat to Gaul. Two years later he makes another attempt, but is again pushed back. Then Cassivellaunus quarrels with one of his dukes, Androgeus, who sends a letter to Caesar asking him to help avenge the duke's honour. Caesar invades once more and besieges Cassivellaunus on a hill. After several days Cassivellaunus offers to make peace with Caesar, and Androgeus, filled with remorse, goes to Caesar to plead with him for mercy. Cassivellaunus pays tribute and makes peace with Caesar, who then returns to Gaul. Cassivelaunus dies and is succeeded by his nephew Tenvantius, as Androgeus has gone to Rome. Tenvantius is succeeded in turn by his son Kymbelinus, and then Kymbelinus's son Guiderius. Guiderius refuses to pay tribute to emperor Claudius, who then invades Britain. After Guiderius is killed in battle with the Romans, his brother Arvirargus continues the defence, but eventually agrees to submit to Rome, and is given the hand of Claudius's daughter Genvissa in marriage. Claudius returns to Rome, leaving the province under Arviragus's governorship. The line of British kings continues under Roman rule, and includes Lucius, Britain's first Christian king, and several Roman figures, including the emperor Constantine I, the usurper Allectus and the military commander Asclepiodotus. When Octavius passes the crown to his son in law Maximianus, his nephew Conan Meriadoc is given rule of Brittany to compensate him for not succeeding. After a long period of Roman rule, the Romans decide they no longer wish to defend the island and depart. The Britons are immediately besieged by attacks from Picts, Scots and Danes, especially as their numbers have been depleted due to Conan colonizing Brittany and Maximianus using British troops for his campaigns. In desperation the Britons send letters to the general of the Roman forces, asking for help, but receive no reply (this passage borrows heavily from the corresponding section in Gildas' De Excidio et Conquestu Britanniae).
Бесінші және алтыншы кітаптар
Римдіктер кеткеннен кейін, британиялықтар Бриттания (Арморика) королі Альдроэнды, Конанның ұрпағын, оларды билеуге шақырады. Бірақ Альдроэн өз орнына ағасы Константинді британиялықтарды билеуге жібереді. Константин қайтыс болғаннан кейін, Вортигерн оның үлкен ұлы Констанстың билікке келуіне көмектеседі, ал кейін оларды өлтіруге мүмкіндік жасап, өзі билікке ие болады. Константиннің қалған ұлдары, Аврелий Амброзий мен Утер билік жүргізуге тым жас болғандықтан, Арморикаға қауіпсіз жерге апарылады. Вортигерн Хенгист пен Хорса басқаратын сакстарды жалдамалы әскер ретінде өзіне шақырады, бірақ олар оған қарсы бүлік көтереді. Ол жерінің көп бөлігін жоғалтады және Мерлинмен кездеседі.
After the Romans leave, the Britons ask the King of Brittany (Armorica), Aldroenus, descended from Conan, to rule them. However, Aldroenus instead sends his brother Constantine to rule the Britons. After Constantine's death, Vortigern assists his eldest son Constans in succeeding, before enabling their murder and coming to power. Constantine's remaining sons Aurelius Ambrosius and Uther are too young to rule and are taken to safety in Armorica. Vortigern invites the Saxons under Hengist and Horsa to fight for him as mercenaries, but they rise against him. He loses control of much of his land and encounters Merlin.
Жетіінші кітап: Мерлиннің пайғамбарлықтары
Осы сәтте Джеффри әңгімесін тоқтата тұрып, Мерлинге жатқызылған бірқатар болжамдарды қосады. Кейбір болжамдар «Historia»-ның келесі тарауларының қысқаша мазмұны болса, ал басқалары 11-12 ғасырлардағы нормандықтар әлемінің тарихи тұлғалары мен оқиғаларына сырттай сілтеме жасайды. Қалғандары түсініксіз.
At this point Geoffrey abruptly pauses his narrative by inserting a series of prophecies attributed to Merlin. Some of the prophecies act as an epitome of upcoming chapters of the Historia, while others are veiled allusions to historical people and events of the Norman world in the 11th–12th centuries. The remainder are obscure.
Сегізінші кітап
Аурелий Амброзий Вортигернді жеңіп, өлтіріп патша болғаннан кейін, Британия оның және оның ағасы Утердің басшылығымен соғыс күйінде қалады. Екеуіне де сиқыршы Мерлин көмектеседі. Ұрыс-керіс үздіксіз жалғасып жатқанда Амброзий ауырып қалады, ал Утер оның орнына әскерді басқаруға мәжбүр болады. Бұл жаудың өлтірушісіне дәрігер болып көрініп, Амброзийді улауға мүмкіндік береді. Патша қайтыс болған кезде түнгі аспанда айдаһар басы (пендрагон) пішіндес комета пайда болады, оны Мерлин Амброзийдің өлгенін және Утердің жеңіске жетіп, оның орнын басатынын білдіреді. Соңғы жауларын жеңгеннен кейін, Утер өзінің атына "Пендрагонды" қосып, патша тағына отырады. Бірақ тағы бір жау шабуыл жасап, Утерді қайтадан соғысуға мәжбүр етеді. Бұл жолы ол уақытша жеңіледі, бірақ соңғы жеңіске тек Корнуолл герцогы Горлоистің көмегімен қол жеткізеді. Бірақ Горлоиспен бірге жеңісті тойлап жатқанда, ол герцогтің әйелі Игернаға ғашық болады. Бұл Утер Пендрагон мен Корнуолл Горлоисі арасындағы соғысқа әкеледі, оның барысында Утер Мерлиннің сиқыры арқылы Игернамен жасырын қарым-қатынас жасайды. Артур сол түні дүниеге келеді. Содан кейін Горлоис өлтіріледі, ал Утер Игернаға үйленеді. Бірақ ол қайтадан саксондарға қарсы соғысуы керек. Утер жеңіске жетіп, сакстар уладырған бұлақ суын ішкен соң қаза табады.
After Aurelius Ambrosius defeats and kills Vortigern, becoming king, Britain remains in a state of war under him and his brother Uther. They are both assisted by the wizard Merlin. At one point during the continuous string of battles, Ambrosius takes ill and Uther must lead the army for him. This allows an enemy assassin to pose as a physician and poison Ambrosius. When the king dies, a comet taking the form of a dragon's head (pendragon) appears in the night sky, which Merlin interprets as a sign that Ambrosius is dead and that Uther will be victorious and succeed him. So after defeating his latest enemies, Uther adds "Pendragon" to his name and is crowned king. But another enemy strikes, forcing Uther to make war again. This time he is temporarily defeated, gaining final victory only with the help of Duke Gorlois of Cornwall. But while celebrating this victory with Gorlois, he falls in love with the duke's wife, Igerna. This leads to war between Uther Pendragon and Gorlois of Cornwall, during which Uther clandestinely lies with Igerna through the magic of Merlin. Arthur is conceived that night. Then Gorlois is killed and Uther marries Igerna. But he must war against the Saxons again. Although Uther ultimately triumphs, he dies after drinking water from a spring the Saxons had poisoned.
Тоғызыншы және оныншы кітаптар
Утердің ұлы Артур таққа отырып, саксондарға соншалықты ауыр жеңіліс сыйғасырды ki, олар оның қайтысынан кейін ғана қауіпті болады. Осы уақытта Артур Солтүстік Еуропаның көп бөлігін бағындырып, Римдіктер, Люций Гибериус басшылығымен, Британиядан қайтадан Римге салық төлеуді талап еткенше, бейбітшілік пен гүлдену дәуірін бастайды. Артур Люциусты Галлияда жеңіп, император болуға ниеттенді, бірақ ол болмағанда, оның жүрегі туыс Мордред Гвиневераны азғырып, оған үйленіп, тақты тартып алады.
Uther's son Arthur assumes the throne and inflicts a severe enough defeat against the Saxons that they cease to be a threat until after his death. In the meantime, Arthur conquers most of northern Europe and ushers in a period of peace and prosperity that lasts until the Romans, led by Lucius Hiberius, demands that Britain once again pay tribute to Rome. Arthur defeats Lucius in Gaul, intending to become Emperor, but in his absence, his nephew Mordred seduces and marries Guinevere and seizes the throne.
Он бірінші және он екінші кітаптар
Артур қайтып келіп, Камлан шайқасында Мордредті өлтіреді, бірақ өлімге жетеді, ол Авалон аралына апарылады және патшалықты өзінің туысы Константинге, Кадордың ұлы және Корнуолл герцогына тапсырады. Саксондар Артурдың өлімінен кейін қайтып келді, бірақ Кадуалладердің өліміне дейін британдық патшалар әулетін тоқтата алмады. Кадуалладер Британиядан қашуға мәжбүр болып, аморликтердің патшасы Аланнан көмек сұрайды. Бірақ періште оған британдықтар енді билік ете алмайтынын және Римге бару керектігін айтады. Кадуалладер осылай етеді, ол сол жерде қайтыс болады, бірақ қалған британдықтарды билеу үшін ұлы мен жүрген інісін қалдырады. Қалған британдықтар Уэльске қуылды және саксон Ательстан Лоегрия патшасы болады.
Arthur returns and kills Mordred at the Battle of Camlann, but, mortally wounded, he is carried off to the isle of Avalon, and hands the kingdom to his cousin Constantine, son of Cador and Duke of Cornwall. The Saxons returned after Arthur's death, but would not end the line of British kings until the death of Cadwallader. Cadwallader is forced to flee Britain and requests the aid of King Alan of the Amoricans. However an angel's voice tells him the Britons will no longer rule and he should go to Rome. Cadwallader does so, dying there, though leaves his son and nephew to rule the remaining Britons. The remaining Britons are driven into Wales and the Saxon Athelstan becomes King of Loegria.
Қолжазба дәстүрі мен мәтіндік тарихы
Тарихтың ортағасырлық екі жүз он бес қолжазбасы сақталған, олардың ондаған көшірмесі XII ғасырдың соңына дейін жасалған. Тіпті ең ерте қолжазбалардың ішінде де көптеген мәтіндік варианттар, мысалы, «Бірінші вариант» деп аталатын нұсқаны байқауға болады. Бұл шығарманың үш мүмкін алғы сөзінде және белгілі бір эпизодтар мен тіркестердің болуы немесе болмауында көрініс табады. Кейбір варианттар әртүрлі ерте көшірмелерге «авторлық» қосымшалар енгізілген болуы мүмкін, бірақ көбінесе мәтінді өзгерту, толықтыру немесе өңдеудің ертедегі талпыныстарын көрсетеді. Бұл варианттарды ажыратып, Джеффридің түпнұсқа мәтінін анықтау ұзақ және күрделі жұмыс, ал мәтінге байланысты қиындықтардың көлемі жақында ғана анықталды. Historia regum Britanniae деген вариантты атау орта ғасырларда пайда болды және бұл қазіргі заманда ең көп тараған формаға айналды. Дегенмен, 2007 жылы жарық көрген сындық басылым ең дұрыс қолжазбалар шығарманы De gestis Britonum деп атағанын және бұл Джеффридің өзі шығарманы атау үшін қолданған атау екенін көрсетті.
Two hundred and fifteen medieval manuscripts of the Historia survive, dozens of them copied before the end of the 12th century. Even among the earliest manuscripts a large number of textual variants, such as the so called "First Variant", can be discerned. These are reflected in the three possible prefaces to the work and in the presence or absence of certain episodes and phrases. Certain variants may be due to "authorial" additions to different early copies, but most probably reflect early attempts to alter, add to or edit the text. The task of disentangling these variants and establishing Geoffrey's original text is long and complex, and the extent of the difficulties surrounding the text has been established only recently. The variant title Historia regum Britanniae was introduced in the Middle Ages, and this became the most common form in the modern period. A critical edition of the work published in 2007, however, demonstrated that the most accurate manuscripts refer to the work as De gestis Britonum, and that this was the title Geoffrey himself used to refer to the work.