Кіріспе
Солтүстік Британияның римдік патшалығы Регед – Римнен кейінгі дәуірде және ерте орта ғасырларда қазіргі Солтүстік Англия мен Оңтүстік Шотландияның бриттон тілінде сөйлейтін аймағы, Хен Огледт ("Ескі Солтүстік") патшалықтарының бірі. Ол бірнеше поэзиялық және бардтық дереккөздерде тіркелген, бірақ оның шекаралары ешқайсысында толық сипатталмаған. Жақында жасалған археологиялық жаңалықтар оның бекінісі бұрынғы болжамдарға қарамастан, Камбрияда емес, Шотландиядағы Галлоуэйде орналасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Регед, мүмкін, Ланкаширге және Солтүстік Англияның басқа аймақтарына дейін жеткен. Кейбір дереккөздерде Регед патша Уриен Регед және оның әулетімен тығыз байланысты екендігі айтылады. Оның халқы кумбрик тілінде сөйлеген, ол бриттон диалектісінің бірі және ежелгі уэльс тіліне жақын.
Rheged was one of the kingdoms of the Hen Ogledd ("Old North"), the Brittonic speaking region of what is now Northern England and southern Scotland, during the post Roman era and Early Middle Ages. It is recorded in several poetic and bardic sources, although its borders are not described in any of them. A recent archaeological discovery suggests that its stronghold was located in what is now Galloway in Scotland rather than, as was previously speculated, being in Cumbria. Rheged possibly extended into Lancashire and other parts of northern England. In some sources, Rheged is intimately associated with the king Urien Rheged and his family. Its inhabitants spoke Cumbric, a Brittonic dialect closely related to Old Welsh.
Этимология
Rheged атауының шығу тегі "қиын" деп сипатталған. Бір бритт тіліндегі шешім бойынша, атау rö префиксінің ("үлкен" мағынасында) және cę:d ("ағаш, орман" мағынасында – уэльс тіліндегі coed сөзімен салыстырыңыз) қосылысынан тұруы мүмкін, бірақ уэльс тілінде күтілетін формасы *Rhygoed болар еді. Егер атаудың cę:d-мен байланысы дұрыс болса, онда префикс rag ("алдында, қасында, қарсысында") мағынасын білдіруі мүмкін. "Е" жұрнағы қосылған reg элементінен туындауы, "жомарттық" сипаттамасын білдіруі де бір мүмкіншілік.
Орналасқан жері
Rheged атауы Уриеннің (6-ғасырдың соңындағы Rheged патшасы) эпитеті ретінде бірқатар ерте валлий өлеңдері мен патшалық шежірелерде жиі кездеседі. 6-ғасырдың екінші жартысында Берникияның англ әміршілеріне қарсы жеңістерін Ненний жазбаға алған, ал бард Талиесин оны «Rheged билеушісі» деп атап, мақтап айтқан. Осылайша ол Ұлыбританияның солтүстігінде, және мүмкін Вестморлендте орналасқан, егер «Ллвифендд билеушісі» (Ливеннет аңғарымен сәйкес келеді) деп аталатын болса. Кейінгі аңыздар Уриенді Карлайл қаласымен (Римдік Лугувалиум), одан жиырма бес шақырым қашықтықта жатқан қаламен байланыстырады. Хигем Регедтің «Карлайлға негізделген бұрынғы Civitas Carvetiorum римдік әкімшілік бірлігімен шамамен бірдей болғанын» айтады. Rheged тек бекініс болған болуы мүмкін, бірақ римдік монархтар өздерінің патшалықтарының атын эпитет ретінде қолдануға бейім болған. Жер-атау дәлелдері, мысалы, Дунрагит («Rheged қамалы» деген мағынада) Rheged-ке кем дегенде тарихының бір кезеңінде Дамфрис пен Галлоуэйдің кіргенін көрсетеді. Жақында Gatehouse of Fleet жанындағы Trusty's Hill шыныланған бекінісінде жүргізілген археологиялық қазбалар және оның басқа жерлердегі артефакттармен салыстыру нәтижесінде патшалықтың 7-ғасырдың басында Галлоуэйде орналасқан деген тұжырым жасалды. Тағы бір жер-атаудың интерпретациясы, тіпті одан да аз сенімділікпен, Rheged-тің оңтүстікке қарай, Үлкен Манчестердегі Рочдейлге дейін жеткенін көрсетеді, ол Domesday Book-та Recedham деп тіркелген. Рочдейл тұрған Roch өзені 13-ғасырда Rached немесе Rachet деп жазылған. Мұндай атаулар ежелгі ағылшын тіліндегі "зал немесе үй" деген мағынадағы reced сөзінен туындауы мүмкін. Дегенмен, осы ежелгі ағылшын элементінен шыққан басқа жер-атаулар жоқ, бұл осы гипотезаны күмәнді етеді. Егер олар ағылшын тілінде болмаса, бұл жер-атаулар оның шекарасында немесе жанында болғандықтан «Rheged» элементін қамтитын болуы мүмкін. Әрине, Уриеннің патшалығы бір кезде шығысқа қарай созылған, өйткені ол сондай-ақ «Катрет билеушісі» (Солтүстік Йоркширдегі Каттерик) болған. Сондықтан көптеген ғалымдар Rheged қазіргі Камбрияның көп бөлігін, сондай-ақ Дамфрис пен Галлоуэй аймақтарын қамтитын патшалық болғанын және тарихының кейбір кезеңдерінде қазіргі Йоркширге дейін жеткенін қабылдайды.
Оңтүстік Регед
Екінші патшалық шежіре, мүмкін, Синфарх Оердің ағасынан тараған патшалардың ұрпақтары үшін бар: Элидир Лиданвин. "Бонедд Гвир и Гогледт" бойынша, Элидирдің ұлы Лливарх Хен 6 ғасырда Солтүстік Британияда билеуші болған. Уриеннің өлімінен кейін туған іріткілер салдарынан ол өзінің жерінен қуылды және, мүмкін, қарт жасында Поуиспен байланысты болды. Дегенмен, ішкі қайшылықтарға байланысты, Поуиске қатысты поэзия Лливарх есімімен кейінірек, шамамен 9 ғасырда байланыстырылған болуы мүмкін. Лливарх кейбір өлеңдерде Оңтүстік Регед патшасы, ал басқаларында Аргод патшасы деп аталады, бұл екі аймақ бір болғандығын көрсетеді. Лливархтың патшалығын іздеу кейбір тарихшыларды Регедтің ұлдары арасында бөлініп, солтүстік және оңтүстік ізбасар мемлекеттерге айналған болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Лливарх және Уриеннің Поуиспен байланысы кейбір адамдарға жақындығына орай, қазіргі Ланкашир аймағы олардың бастапқы мекені болуы мүмкін деген ой келтірді.
Регедтің соңы
Берникия Дейрамен бірігіп, Нортумбрия патшалығы құрылғаннан кейін, Регед Нортумбрияға қосылды, б.з. 730 жылына дейін. Нортумбрияның ханзадасы (кейін патшасы) Освиу мен Регедтің ханшайымы Риинмелт, Румның (Рунның) немересі, шамамен 638 жылы некелесіп, сондықтан бұл бейбіт жолмен болған болуы мүмкін, екі патшалықты да бір адам мұраға алған. Регед Нортумбрия құрамына енгеннен кейін, ежелгі кумбрик тілі біртіндеп ежелгі ағылшын тілімен ысталды, кумбрик тек қана шалғайдағы таулы аймақтарда ғана сақталды. 900 жыл шамасында, Нортумбрияның күші викингтердің шабуылдары мен қоныстануынан әлсірегеннен кейін, Пеннин тауларының батысындағы кең аумақтар көзге түспейтін соғыстарсыз Стратклайд британдық корольдігінің бақылауына өтті, Лидс британдар мен Йорк викингтерінің корольдігі арасындағы шекарада орналасқандығы тіркелген. Бұл аймақтағы британдық мәдениеттің саяси бекінуін көрсететін болса керек. Камбрия аймағы 11-ші ғасырдың басына дейін Стратклайдтың билігінде болды, содан кейін Стратклайд Шотландия патшалығына қосылды. Алайда, халықтың атауы, қазіргі уэльс тіліндегі [[Уэльс халқы]] түрінде, Камберленд және қазіргі Камбрия атауында сақталған; бұл, мүмкін, ежелгі кельт сөзі *Комброгс, яғни "қарындастар" дегенді білдіреді.
Регедтің жоғалған бекінісін табу
Бұрын Регед Англияның солтүстік-батысындағы Камбрияда орналасқан деп есептелген. Алайда, 2012 жылы археологтар Шотландияның оңтүстік-батысындағы Галлоуэйдегі Флит қақпасының жанындағы Трасти төбесінде мұндай болжамды жоққа шығаратын дәлелдер тапты, бұл осы орынның шамамен 600 жылдары Регедтің астанасы болғанын көрсетеді. Бұл жаңалық 2017 жылдың қаңтар айында жарияланды және қазба жұмыстары әлі де жүргізілуде. Бас зерттеушілердің бірі Ронан Тулис олардың табылғандары төбеде құрылыс қалдықтарын көрсеткенін мәлімдеді. Бұлар бастапқыда ағашпен нығайтылған тас қабырғасы бар бекініс жүйесіне жатқан, ал негізгі бекініс төменгі беткейлердегі кішігірім қорғаныс құрылыстарымен күшейтілген. Тулис атап көрсеткендей, бұл сол дәуірдегі патшалық бекініс болғанын көрсетеді: "Бұл Шотландияда ерте орта ғасырдың жоғары мәртебелі тұрғын үйі ретінде танылған бекініс түрі. Дәлелдер Галлоуэйдің Регед патшалығының ядросы болғанын нақты көрсетеді".
Генетикалық мұра
Оксфорд университетінің «Британ аралдарының халқы» жобасы бойынша, Регедтің түпкілікті халқы Камбрия тұрғындары арасында ерекше генетикалық мұра қалдырған. Зерттеушілер британдық аралдардың 2000-нан астам тұрғынының ДНК-сын салыстырды, олардың барлығының ата-аналары бір-біріне жақын жерде туған, және Регед сияқты бірнеше жағдайларда адамдардың генетикалық топтары тарихи мемлекеттердің орналасқан жерлерімен сәйкес келді (басқа мысалдар – Бернисия және Эльмет).