Кіріспе
5 ғасырдағы римдік-британдық сардар Амброзий Аврелиан (Emrys Wledig; ағылшын тілінде Амброзий Аврелиан деп, ал Historia Regum Britanniae және басқа да жерлерде Аврелий Амброзий деп аталады) – 5 ғасырда англосакстарға қарсы маңызды шайқаста жеңіс одны болған римдік-британдықтардың әскери жетекшісі, Гилдастың айтуынша. Ол 9 ғасырдағы Historia Brittonum еңбегінен бастау алатын британдықтардың аңыздарында да дербес түрде кездеседі. Кейіннен Джеффри Монмут оны Артур патшаның ағасы, Артурдың әкесі Утер Пендрагонның інісі ретінде бейнеледі, олардың екеуінен бұрын билеген және олардан кейін қайтыс болған басшы. Ол тиран Вортигернмен кездесетін жас пайғамбар болып та суреттеледі; осы бейнеде ол кейіннен сиқыршы Мерлинге айналды.
Ambrosius Aurelianus (Emrys Wledig; Anglicised as Ambrose Aurelian and called Aurelius Ambrosius in the Historia Regum Britanniae and elsewhere) was a war leader of the Romano British who won an important battle against the Anglo Saxons in the 5th century, according to Gildas. He also appeared independently in the legends of the Britons, beginning with the 9th century Historia Brittonum. Eventually, he was transformed by Geoffrey of Monmouth into the uncle of King Arthur, the brother of Arthur's father Uther Pendragon, as a ruler who precedes and predeceases them both. He also appears as a young prophet who meets the tyrant Vortigern; in this guise, he was later transformed into the wizard Merlin.
Гилдас айтқандай
Амброзий Аврелиан – Гилданың «De Excidio et Conquestu Britanniae» уағызында атын атаған санаулы адамдардың бірі және 5-ғасырдан бергі жалғыз аталған тұлға. «De Excidio» – Рим үстемдігіндегі Британияның Артур дәуірі туралы ең көне сақталған британдық құжаты. Саксондардың қирату шабуылынан кейін аман қалғандар Амброзийдің басшылығымен бірікті, ол былай сипатталады: «Осы зор дауылдың күшінен жалғыз аман қалған римдік, мүмкін. Әрине, оның ата-анасы, императорлық мақтаныш кигендер, сол дауылда қаза тапты. Оның ұрпақтары қазіргі күндерде аталарының қадір-қасиетінен айтарлықтай төмендеп кеткен. Оның жетекшілігімен халқымыз қайта күш алып, жеңімпаздарды шайқасқа шақырды. Тәңір келісімін берді, және шайқас олардың пайдасына шешілді. Амброзий жоғары текті болуы мүмкін және, әрине, христиан: Гилдас оның шайқастарында «Құдайдың көмегімен» жеңіске жеткенін айтады».
a gentleman who, perhaps alone of the Romans, had survived the shock of this notable storm. Certainly his parents, who had worn the purple, were slain in it. His descendants in our day have become greatly inferior to their grandfather's [avita] excellence. Under him our people regained their strength, and challenged the victors to battle. The Lord assented, and the battle went their way. Ambrosius was possibly of high birth and very likely a Christian: Gildas says that he won his battles "with God's help".
Стипендиялық сұрақтар
Гилдастың сипаттамасындағы екі мәселе көптеген ғалымдардың назарын аударды. Біріншісі – Гилдастың Амброзийдің әулеті "күлгін киген" дегенінің мағынасы. Рим императорлары мен патрицийлер өздерінің мәртебесін көрсету үшін қызғылт түсті жолақты киім киетін, сондықтан "күлгін" деген сілтеме аристократиялық тегін білдіруі мүмкін. Римдік әскери трибундары (tribuni militum), римдік легиондардың жоғары шенді офицерлері де ұқсас қызғылт жолақты киетін, сондықтан бұл сілтеме әскери басшылық тарихына қатысты болуы мүмкін. Бұл дәстүр көне болған, өйткені ежелгі сенаторлар мен трибундардың тогалары мен паллиялары қызғылт жолақпен безендірілген. Діни контексте "күлгін" сөзі қанды білдіреді, сондықтан "күлгін кию" шейіттікке немесе епископтың киіміне сілтеме болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейінгі Рим империясында римдік консулдар мен консулдық шендегі әкімдер де қызғылт жиектері бар киім киетін. "Notitia Dignitatum" – римдік лауазымдар каталогында Рим Британиясындағы төрт немесе бес провинциялық әкім тізілген, олардың екеуі консулдық шенде болған. Бірі Максима Цезаренсистің, екіншісі – Валентияның губернаторы. Күлгін киген ата-ана осы әкімдердің бірі болуы мүмкін, олардың есімдері сақталмаған. Тарихшы Алекс Вулф Амброзийдің 5 ғасырдағы римдік-британдық узурпаторлар Маркус немесе Грацианмен туыс болуы мүмкін деген болжам айтты. Вулф номенклатураға негізделген Маркусқа қатысты басымдық көрсетеді. Артуриялық ғалым Фрэнк Д. Рено "Аврелиан" есімінің Амброзийдің Иллириялық рим императоры Аврелианнан (270–275 жылдары билеген) шыққандығын көрсететінін айтады. Аврелианның әскери жорықтарына Галлия империясын бағындыру да кірді. Н. Дж. Хигам Амброзийдің Теодосий әулеті сияқты Рим империясының соңғы кезеңіндегі императорлық отбасылармен алыс туыс болуы мүмкін екенін ұсынады. Бұл әулеттің тармақтары Испания сияқты Батыс Рим провинцияларында белсенді болғандығы мәлім. Майк Эшли "Амброзий" есіміне және оның төртінші ғасырдағы Милан епископы, Рим Италиясының аймақтарында консулдық губернатор болып қызмет еткен Әулие Амброзийға байланысты болуы мүмкін деген пікірді білдіреді. Епископтың әкесі кейде Британияны да қамтитын Галлияның төртінші ғасырдағы преториандық префекті Аурелий Амброзий деп есептеледі, бірақ кейбір қазіргі ғалымдар Әулие Амброзийдің осы адаммен туыс екендігіне күмән келтіреді (оның орнына оның әкесін Теодосиан кодексінен алынған үзіндіде аталған Ураниуспен байланыстырады). Эшли Амброзий Аврелианның екі Аурелий Амброзийға туыс екенін ұсынады. Амброзийдің соңғы айтылған жауы Виталинус кім екені белгісіз. Тарихи мәтіндерде оның есімі "Гитолин", "Гитолини" және "Гитолини" деп кездеседі. Ол 49-тарауда Глоиудың төрт ұлының бірі және Глостер қаласын құрушылардың бірі ретінде таныстырылады. Басқа ешқандай қосымша ақпарат берілмейді. Хенгист өлімге кесіледі, ал Амброзий Британияның патшасы болады. Бірақ оны жаулары улайды, ал Утер оның орнын басады. Мәтінде уландырушы Эопа деп көрсетілген. Амброзий мен Утерді асырап алған анасының әкесі Гутелин/Виталинус тәрбиелейді.
Риотамас
Леон Флюрио Амброзийді шамамен 470 жылы Францияда готтарға қарсы маңызды шайқас өткізген бриттік көшбасшы Риотамаспен бірдей екенін айтқан. Флюрио Амброзийдің бриттерді осы шайқаста басқарғанын, онда жеңіліп, Бургундияға қайта шегінуге мәжбүр болғанын дәлелдейді. Флюрио одан кейін Британияға оралып, сакстарға қарсы соғысты жалғастырғанын ұсынған.
Жер-су белгілері
Уилтширдегі Амесбери жер атауы Амброзийдің есімін сақтап қалған болуы мүмкін, және бәлкім, Амесбери бесінші ғасырдың соңында оның билік орталығы болған. Шимон Аппелбаум сияқты ғалымдар Ұлыбританияның Мидленд диалектілік аймақтарында "амбер" элементін қамтитын бірнеше жер атауларын анықтады; мысалдарға Вустерширдегі Омберсли, Оксфордширдегі Амбросден, Херефордширдегі Амберли, Глостерширдегі Амберли және Батыс Суссекстегі Амберли кіреді. Бұл ғалымдар бұл элемент ежегіс тіліндегі "амор" – орман құсының аты деген сөзді білдіреді деп санайды. Дегенмен, Уилтширдегі Амесбери басқа диалектілік аймақта орналасқан және Мидленд диалектісіндегі жер атауларының үлгісіне оңай сәйкес келмейді.
Қазіргі көркем шығармалар
Стивен Бакстердің "Коэльсент" романында Аурелиан Арторийге генерал ретінде бейнеленген. Бакстердің романында Аурелиан екінші дәрежелі кейіпкер болып табылады, ол кітаптың Рим дәуірінің басты кейіпкері Регинамен байланыс жасайды, ол (сөзбе-сөз) жер астындағы матриархалды қоғамды құрушы. Мәтінде ол Бадон тауындағы шайқаста жеңіске жеткені айтылады. Марион Циммер Брэдлидің "Авалонның тұмандығы" еңбегінде Аурелиан Ұлыбританияның қартайған Жоғарғы патшасы, Батыс Рим императорының "тымырлы амбициялы" ұлы ретінде суреттеледі. Оның әпкесінің ұлы – Утер Пендрагон, бірақ Утерде римдік қан жоқ. Аурелиан өзінің нәсіліне ғана бағынудан бас тартқан жергілікті келттердің басшылығын біріктіре алмайды. Альфред Дугганның "Корольдің санасы", Уэссекс англосаксон патшалығының негізін қалаушы Сердик туралы тарихи романында Амброзиус Аврелиан – әртүрлі британдық патшалармен одақ құрып, Британиядан басқыншы саксондарды ығыстыруға бел буған, тәуелсіз әскери билікке көтерілген римдік-британдық генерал. Ол герман және британдық тегінен шыққан, римдік азамат ретінде тәрбиеленген. Романда Амброзий Артурдан немесе Арторийден бөлек кейіпкер, ол кейін Сердиктің жауы ретінде пайда болады. Стивен Р. Лоухедтің "Пендрагон циклында" Аурелиан (көбінесе "Аврелий" деп аталады) серияның екінші кітабы "Мерлинде" ағасы Утермен бірге маңызды рөлде көрінеді. Ол Ұлыбританияның Жоғарғы патшасы болғаннан кейін уланудан қайтыс болады, ал оның орнын Утер басады. Лоухед стандартты Артурийлік оқиғаны біршама өзгертеді, Аурелийдің Играйнге үйленіп, Артур патшаның нағыз әкесі болғанын көрсетеді (бірақ Утер ағасының жесірін алады). Валерио Массимо Манфредидің "Соңғы легион" романында Аурелиан (осы жерде "Аурелиан Амброзиус Вентидий" деп аталады) басты кейіпкер болып табылады және өзінің жас императоры Ромул Август үшін бар күшін жұмсайтын соңғы адал римдіктердің бірі ретінде бейнеленеді, оның билігін шалақайлар Одоакер тартып алады. Бұл оқиғада Ромул Август Играйнге үйленеді, Артур патша олардың ұлы болады, ал Юлий Цезардың қылышы Ұлыбританияда аңызға айналған Экскалибурға айналады. Романның 2007 жылғы фильмде Колин Ферт оны сомдайды және оның есімі "Аврелиан Кай Антониус" болады. Екі жазбада да ол қысқаша "Аврелий" деп аталады. Мэри Стюарттың "Кристалл үңгірі" повесі Джеффри Монмуттан кейін оны Аврелий Амброзиус деп атайды және оны Мерлиннің әкесі, Утердің ағасы (осыдан Артурдың ағасы), Митраның ізбасары және сакстардан басқа барлық адамдармен құрметті деп суреттейді. Кітаптың көп бөлігі оның Бретаньдегі ордасында немесе Вортигерннен тағын қайтарып алу науқаны кезінде орын алады. Кейінгі кітаптар Мерлиннің Артурға деген көзқарасына Артур Амброзийдің жаңадан туған нұсқасы деген сенім әсер ететінін көрсетеді. Розмари Сатклифтің "Фонарь тасушылары" романында Арфондық Амброзий Аврелиан өзінің британдық әскерін римдік тактикасымен және атты әскерді тиімді пайдалану арқылы саксондармен шайқасады. Романның соңында элиталық кавалериялық бөлімді оның жүрекжары, жас жауынгер ханзада Артос басқарады, Сатклиф оны нағыз Артур деп санайды. "Күн батудағы қылыш" романында Артос аулау кезінде қасақана қаза тауып, ауырған Амброзийдің орнын басады. Парк Годвиннің "От әміршісі" романында Амброзиус – Хадриан қабырғасында гарнизон құрайтын, әлсіреген, саяси жағынан бөлінген VI Виктрикс легионының қарт трибуны. Өліміне дейін ол Артурий Пендрагонды (Артур) өзінің мұрагері деп тағайындайды, легионды алае (ауыр атты әскер) етіп өзгертуге шақырады және легионерлерге Римге адалдығынан бас тартуға және Артурийге жеке адалдық ант беруге мүмкіндік береді. Джек Уайттың "Камулдос жылнамаларында" Амброзиус Аврелиан Каюс Мерлин Британикустың (Мерлин) туған ағасы болып табылады және оған Камулдос (Камелот) халқын басқаруға көмектеседі. Генри Трейстің "Ұлы капитантар" романында Амброзий – Британияның қарт және соқыр графы, оны кельт Артос аю биліктен құлатып, оның басқару қылышы Калибурнды ағашқа шаншып, оны тартып алуға шақырады. "Жұлдыздар қақпасы SG-1" бөлімінде Амброзиус пен Артур – бір адам. Мерлин – Атлантидадан қашқан ежелгі адам, ол кейіннен көтеріліп, Орайды жеңу үшін Санграл немесе Киелі Гралды жасау үшін қайта оралады. Дэниел Джексон сонымен қатар Амброзийдің Бадон тауындағы шайқаста 74 жаста болғанын білдіреді. Амброзиус (Оуэн Тилдің дауысы) – 2020 жылы шыққан Audible Original драмасы "Альбион: Артур туралы аңыздың" басты кейіпкері, онда ол Артурдың ағасы ретінде бейнеленеді және Кунан есімді ұлы бар.