Тай халқының әдебиеті

Кіріспе

Тай әдебиеті – тай халқының әдебиеті, көбінесе тай тілінде жазылған (дегенмен тай тілінен өзге жазу түрлері де қолданылуы мүмкін). 19 ғасырға дейін тай тіліндегі көркем әдебиеттердің көп бөлігі өлең түрінде жазылған. Проза тарихи жазбалар, жылнамалар және құқықтық құжаттар үшін ғана қолданылған. Сондықтан тай тіліндегі поэзиялық формалар саны көп және жоғары деңгейде дамыған. Таиландтың көне поэзиясының қоры өте кең. Осылайша, 1767 жылы Аюттая қаласының тоналуы салдарынан көптеген әдеби шығармалар жоғалғанмен, Таиланд әлі де көптеген дастандар мен ұзақ поэтикалық әңгімелерді сақтап келеді – олардың кейбіреулері түпнұсқа, ал кейбіреулері шетелдік көздерден алынған. Бұл тай әдебиеті дәстүрі мен қытай және жапон сияқты басқа Шығыс Азия әдебиеттерінің арасындағы үлкен айырмашылықты көрсетеді, онда ұзақ поэтикалық әңгімелер сирек кездеседі және дастандар дерлік жоқ. Тай классикалық әдебиеті Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көрші елдердің, әсіресе Камбоджа мен Мьянманың әдебиетіне елеулі әсер еткен.

Шығу тегі

Тай тілдері тобының өкілдері ретінде сиамдықтар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа тай тілдес халықтармен әдеби байланысқа ие. Тай халқының ерте әдебиеті қытай тілінде жазылған болуы мүмкін. Дегенмен, сиамдықтардың тарихи жазбаларында осы ерте әдебиеттерге ешқандай сілтеме жоқ. Тай поэзиясының дәстүрі бастапқыда раи (ร่าย), клонг (โคลง), кап (กาพย์) және клон (กลอน) сияқты жергілікті поэзиялық формаларға негізделген. Осы поэзиялық формалардың кейбіреуі – әсіресе клонг – тай тілдес халықтар арасында ежелгі заманнан бері (Сиамның пайда болуына дейін) ортақ қолданылып келген. Клонг поэзиясының ерте үлгісі – Тао Хун Тао Чхэуанг эпосы, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы кхмер сардарының ерлігі туралы ортақ әңгіме.

Сиам тілінде үнділердің әсері

Буддизм мен индуизмнің ықпалымен, Цейлон арқылы әртүрлі Чанда үндестік өлшемдері қабылданды. Тай тілі бір буынды болғандықтан, санскрит және пали тілдерінен алынған көптеген қарыз сөздер қажет. Б.Ж. Тервильдің сөзіне қарағанда, бұл процесс король Боромма Трайлокканаттың (1448-1488) билігінде қарқынды дамыды. Ол Сиамның басқару үлгісін реформалап, Сиам саясатын мандалалық феодалдық жүйемен империяға айналдырды. Жаңа жүйе биліктегі ақсүйектер үшін жаңа императорлық тілді қажет етті. Бұл әдеби ықпал тай немесе сиам тілінің бағытын өзгертті – санскрит және пали сөздерінің санын арттырып, санскрит сөздерінің орфографиясын сақтайтын жазу жүйесін жасауды тайларға талап етті. 15-ғасырға қарай тай тілі жаңа ұлттың ерекше әдеби құралына айналды. Бұл сиам ақындарына әртүрлі поэтикалық стильдер мен көңіл-күйлерде шығарма жазуға мүмкіндік берді – ойыншыл және әзіл-қалжыңды өлеңдерден бастап, романтикалық және әсем кхлонг пен классикалық санскрит өлшемдерінен өңделген жылтыраған және сәнді шан үндестіктеріне дейін. Тай ақындары осы әртүрлі үндестік формалармен тәжірибе жасап, Лилит (khlong және kap немесе rai өлеңдерінің араласуы) немесе Kap hor Klong (әрқайсысы kap өлеңдерімен оралған khlong өлеңдерінің сериясы) сияқты жаңа "гибридтік" өлеңдер жасады. Осылайша тайлар поэзияға құлақ қоятын және ойлы болатын қабілетке ие болды. Алайда, осы жаңа әдеби құралды барынша пайдалану үшін пали және санскрит тілдерінде терең классикалық білім қажет болды. Бұл "нағыз поэзияны" ақсүйектердің кәсібіне айналдырды. Дегенмен, Б.Ж. Тервиль 17-ғасырғы тайлық оқулық "Джиндамане"-ге сілтеме жасайды, сонда хатшылар мен қарапайым сиамдықтар да мансаптық өсу үшін пали және санскрит терминдерін үйренуге ынталандырылған. Тай әдебиеті 13-ғасырда пайда болғаннан бері үнді мәдениеті мен буддалық-индуист идеологиясының күшті ықпалында болды. Тайландтың ұлттық эпосы – Рамаянаның Рамакиен деп аталатын нұсқасы, ол Лаво патшалығы арқылы кхмерлерден алынған. Рамаяна эпосының Тайландтағы маңыздылығы тайлардың Рама Иесінің бейнесіндегі патшалықтың индуисттік-саяси идеологиясын қабылдауымен байланысты. Сиамның бұрынғы астанасы Аюттая Рама құдайының қаласы Айодхьяның киелі қаласының құрметіне аталған. Тай патшаларының барлығы бүгінгі күнге дейін "Рама" деп аталады. Рамакиеннің мифтік әңгімелері мен эпикалық циклдары сиамдықтарға драмалық материалдардың бай және мәңгілік көзін ұсынады. Аюттая сарайы "кон" және "лакхон" деп аталатын классикалық драмалық формаларды дамытты. Рамакиен осы драмалық өнердің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Аюттая кезеңінде кон, яғни Рамакиеннің драматизацияланған нұсқасы, лакхон наи, яғни аристократиялық көрермендерге арналған театрлық қойылым ретінде жіктелді. Француз дипломаты Саймон де Ла Лубер 1687 жылы король Людовик XIV жіберген ресми дипломатиялық миссия кезінде осы қойылымды көрді және құжаттады. Сиамдық драма мен классикалық би кейіннен Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық аймағына таралып, көрші елдердің өнеріне, соның ішінде Бирманың Рамаяна нұсқасына, Камбоджа мен Лаосқа әсер етті. Бұл патшаның өмірбаяны және патшалықтың жылнамасы болып табылады. Тхеравада буддизмінің ықпалы тай әдебиетінің көптеген алғашқы туындыларында көрінеді. Траибумикатаха немесе Траи Пхум Пхра Руаң (ไตรภูมิพระร่วง, "Патша Руаңның айтуынша үш әлем"), ең алғашқы тай космологиялық трактаттарының бірі, шамамен 14-ғасырдың ортасында жазылған. Бұл тай әдебиетінің ең көне дәстүрлі туындыларының бірі саналады. Трай Пхум Пхра Руанг ғаламның құрамын түсіндіреді, ол, теравада буддистік тайлардың айтуынша, үш түрлі "әлемнен" немесе өмір деңгейлерінен және олардың мифологиялық тұрғындары мен жаратылыстарынан тұрады. Туынды 1345 жылға дейін дабылған, ал авторлық дәстүрлі түрде сол кездегі таққа мұрагер болып тағайындалған және кейін Сухотайдың ЛиТай (พญาลิไทย) патшасына тиесілі. Трайбумиката жоғары ғылыми деңгейдегі еңбек. Оны жазу үшін Литай патша 30-дан астам буддалық трактаттарды, соның ішінде Трипитаканы (พระไตรปิฎก) және Милинда Панханы зерттеген. Бұл тай әдебиеті тарихындағы алғашқы ғылыми диссертация саналады.

Through Buddhism's and Hindu's influence, a variety of Chanda prosodic meters were received via Ceylon. Since the Thai language is mono syllabic, a huge number of loan words from Sanskrit and Pali are needed to compose in these classical Sanskrit meters. According to B. J. Terwiel, this process occurred with an accelerated pace during the reign of King Boromma trailokkanat (1448 1488) who reformed Siam's model of governance by turning the Siamese polity into an empire under the mandala feudal system. The new system demanded a new imperial language for the ruling noble classes. This literary influence changed the course of the Thai or Siamese language—setting it apart from other Tai languages—by increasing the number of Sanskrit and Pali words and imposing the demand on the Thai to develop a writing system that preserved the orthography of Sanskrit words for literary purposes. By the 15th century, the Thai language had evolved into a distinctive medium along with a nascent literary identity of a new nation. It allowed Siamese poets to compose in different poetical styles and mood—from playful and humorous rhymed verses, to romantic and elegant khlong and to polished and imperious chan prosodies which were modified from classical Sanskrit meters. Thai poets experimented with these different prosodic forms, producing innovative "hybrid" poems such as Lilit (ลิลิต—an interleave of khlong and kap or rai verses), or Kap hor Klong (กาพย์ห่อโคลง a series of khlong poems each of which is enveloped by kap verses). The Thai thus developed a keen mind and a keen ear for poetry. To maximize this new literary medium, however, a rather intensive classical education in Pali and Sanskrit was required. This made "serious poetry" an occupation of the noble classes. However, B. J. Terwiel notes, citing a 17th century Thai text book Jindamanee, that scribes and common Siamese men, too, were encouraged to learn basic Pali and Sanskrit terms for career advancement. Thai literature was heavily influenced by the Indian culture and Buddhist Hindu ideology since the time it first appeared in the 13th century. Thailand's national epic is a version of the Ramayana called the Ramakien, received from the Khmer people through the Lavo Kingdom. The importance of the Ramayana epic in Thailand is due to the Thai's adoption of the Hindu religio political ideology of kingship, as embodied by the Lord Rama. The former Siamese capital, Ayutthaya, was named after the holy city of Ayodhya, the city of Lord Rama. All Thai kings have been referred to as "Rama" to the present day. The mythical tales and epic cycle of Ramakien provide the Siamese with a rich and perennial source for dramatic materials. The royal court of Ayutthaya developed classical dramatic forms of expression called khon and lakhon. Ramakien played a great role in shaping these dramatic arts. During the Ayutthaya period, khon, or a dramatized version of Ramakien, was classified as lakhon nai or a theatrical performance reserved for aristocratic audiences. A French diplomat, Simon de La Loubère, witnessed and documented it in 1687, during a formal diplomatic mission sent by King Louis XIV. The Siamese drama and classical dance later spread throughout mainland Southeast Asia and influenced the art in neighboring countries, including Burma's own version of Ramayana, Cambodia, and Laos. which serves both as the King's biography and as the Kingdom's chronicle. The influence of Theravada Buddhism is shown in most pre modern Thai literary works. Traibhumikatha or Trai Phum Phra Ruang (ไตรภูมิพระร่วง, "The Three Worlds according to King Ruang"), one of the earliest Thai cosmological treatise, was composed around the mid 14th century. It is acknowledged to be one of the oldest traditional works of Thai literature. The Trai Phum Phra Ruang explains the composition of the universe, which, according to the Theravada Buddhist Thai, consists of three different "worlds" or levels of existence and their respective mythological inhabitants and creatures. The year of composition was dated at 1345 CE, whereas the authorship is traditionally attributed to the then designated heir to the throne and later King LiThai (พญาลิไทย) of Sukhothai. Traibhumikatha is a work of high scholarly standard. In composing it, King Lithai had to consult over 30 Buddhist treatises, including Tripitaka (พระไตรปิฎก) and Milinda Panha. It is acclaimed to be the first research dissertation in Thai literary history.

Аюттхая дәуірінің әдебиеті

Ерте Айуттайя кезеңінің көрнекті туындыларының бірі – Лилит Онгкан Ченг Нам (ลิลิตโองการแช่งน้ำ), сарай қызметкерлері, шетелдік князьдар мен қарасты мемлекеттердің өкілдері жиналғанда адалдыққа ант беру салтанатында оқылатын өлең түріндегі дұға. Бұл отандық және шетелдік одақтарды нығайтып, адалдықты арттыруға арналған рәсім болған.

Лилит поэзиясы

Лилит (ลิลิต) – поэзияның музыкасында әртүрлі қарқын мен ырғақтылық жасау үшін әр түрлі метрикалық сипаттағы поэтикалық өлеңдерді үйлестіретін әдеби формат. Лилит стиліндегі алғашқы туынды – Лилит Юань Пхай (ลิลิตยวนพ่าย, «Юаньнің жеңілісі»), Аюттхая дәуірінің басында (шамамен 1475 ж.) жазылған. Юань Пхай – тай поэзиясының «Ролан әніне» баламасы. Бұл шамамен 1180 жолдан тұратын эпикалық соғыс поэмасы, ол Боромматрайлокканат патшасы (1448–1488) мен Лан На патшасы Тилокарадж арасындағы соғыстың маңызды оқиғаларын баяндайды және Сиам патшасының жеңісіне арналған мадақ. Юань Пхайдың маңыздылығы Лилит поэзиясының ең көне мысалы болумен ғана шектелмейді. Ол Сиам мен Лан На арасындағы соғыстың маңызды тарихи шоттары ретінде, сондай-ақ Боромматрайлокканаттың билігі кезінде қалыптасқан сиамдықтардың патшалық туралы теориясының куәсі ретінде де қызмет етеді. Лилит поэзиясының тағы бір белгілі туындысы – Лилит Фра Ло (ลิลิตพระลอ) (шамамен 1500 жыл), түрлі поэтикалық формаларды қолданған трагикалық-романтикалық эпикалық поэма. Фра Ло шамамен 2600 жолдан тұрады. Бұл бүгінге дейін сақталған маңызды лилит композицияларының бірі және олардың ең жақсысы саналады. Фра Ло тай поэзиясының қайғы мен трагикалық сезімдерді оятатын ең алғашқы туындыларының бірі болып есептеледі. Оқиға есімді батырдың және оған ғашық болған екі әдемі ханшайымның трагикалық өлімімен аяқталады. Поэманың эротикалық тақырыбы Фра Лоны ұрпақтар бойы сиамдық ақсүйектер арасында даулы мәселеге айналдырды. Авторы белгісіз болғамен, Фра Лоның Раматибоди II патшаның билігінің басында (1491–1529 жж.) жазылғандығы айтылады, ал 1656 жылдан кейін емес, өйткені оның бір бөлігі Нарай патша тұсында жазылған тай оқулығында кездеседі. Бұл оқиғаның сюжеті, әдетте, Таиландтың солтүстігіндегі халық ертегілерінен алынған. Оның трагикалық тарихы барлық уақытта қызығушылық тудырады және оның композициясы тай поэзиялық дәстүріндегі үлкен жетістік саналады.

A lilit (ลิลิต) is a literary format which interleaves poetic verses of different metrical nature to create a variety of pace and cadence in the music of the poetry. The first Lilit poem to appear is Lilit Yuan Phai (ลิลิตยวนพ่าย 'the defeat of the Yuan', composed during the early Ayutthaya period (c. 1475 CE). Yuan Phai is the Thai equivalent of the Song of Roland. It is an epic war poem of about 1180 lines, narrating the key events of the war between King Borommatrailokkanat (1448–1488) and King Tilokaraj of Lan Na, and providing a victory ode for the King of Siam. The importance of Yuan Phai is not limited to just being the oldest surviving example of Lilit poetry. It serves also as an important historical account of the war between Siam and Lan Na, as well as an evidence of the Siamese's theory of kingship that was evolving during the reign of Borommatrailokkanat. Another famous piece of lilit poetry is Lilit Phra Lo (ลิลิตพระลอ) (c. 1500), a tragico romantic epic poem that employed a variety of poetical forms. Phra Lo is roughly 2,600 lines in length. It is one of the major lilit compositions still surviving today and is considered to be the best among them. Phra Lo is considered to be one of the earliest Thai poems that evoke sadness and tragic emotions. The story ends with the tragic death of the eponymic hero and two beautiful princesses with whom he was in love. The erotic theme of the poem also made Phra Lo controversial among the Siamese noble classes for generations. While its author is unknown, Phra Lo is believed to have been written around the beginning of King Ramathibodi II's reign (1491 1529), and certainly not later than 1656, since a part of it was recited in a Thai textbook composed in the King Narai's reign. The plot probably came from a folk tale in the north of Thailand. Its tragic story has universal appeal and its composition is considered to be a high achievement under the Thai poetic tradition.

Маха-чат Хам Луанг: "Ұлы туыл" уағызы

Бұл кезеңнің үшінші маңызды еңбегі – Махаджати Хам Луанг немесе Махачат Хам Луанг (มหาชาติคำหลวง), Будда болғанға дейінгі Вессантара Бодхисаттаның соңғы тууы туралы тай эпосы, оның "Ұлы тууы" (маха джати) деп аталады. Махачат буддалық дұға стилінде (ร่าย) жазылған, пали тіліндегі өлеңдерді тай поэзиясымен үйлестіреді. 1492 жылы Боромматрайлокканат патша ғалымдар тобына Будданың ең ұлы бейнесі саналатын Вессантара Джатака оқиғасына негізделген өлең жазуға рұқсат берді. Олардың бірлескен еңбегі осы ұлы туынды болды, және содан бері "Маха" – Ұлы өмірді оқу дәстүрі қалыптасты. Махачат дәстүрлі түрде 13 кітапқа бөлінген. Олардың алтауы Аюттхая қаласының шабуылдау кезінде жоғалып, 1815 жылы қайта құрастыруға бұйрық берілді. Бүгінде Таиландта Махачаттың көптеген нұсқалары сақталған.

Патшалық панегириктер

Патшалық панегирик – тай поэзиясының маңызды жанры, бәлкім санскрит тіліндегі Прашасти жанрының ықпалында болған. Патшаларды мақтауға арналған мәтіндер Сухотай мемлекетінің жазуларында кездеседі. Патшаны мақтау – 15 ғасырға жататын Юань Пай атты соғыс поэмасының маңызды бөлігі. Патшалық панегирик ретінде арнайы аталған және жазылған алғашқы туынды – Нарай патшасының әкесі және оның ізашары туралы патша Прасат Тонгтың мақтау сөзі, бұл Нарай патшасының билік басында жазылған болуы мүмкін. 1680 жыл шамасында жазылған "Нарай патшасының мақтау сөзі" Лопубури сарайының сипаттамасын және піл аулау оқиғасын қамтиды.

Нират: Сиамдықтар өлеңдерін қоштасып , сағынып жырлайды

Нират (นิราศ) – тай әдебиетінде танымал лирикалық жанр, оны «қоштасу өлеңі» деп аударуға болады. Өлеңнің негізгі мазмұны – саяхат сипаттамасы, бірақ ең маңыздысы – жақынынан айырылған адамға деген сағыныш. Ақын пейзаждар, қалалар мен ауылдар арқылы жасаған саяхатын суреттейді, бірақ сипаттамасын үнемі тоқтата, тастап кеткен жақынына деген сезімдері мен ойларын білдіреді. Нират поэзиясы, мүмкін, Солтүстік тай халқынан бастау алған. Нират Харифунчай (1637 ж.) тай тілінде пайда болған алғашқы Нират деп саналады. Дегенмен, тайлық нират дәстүрі одан да көне болуы мүмкін, егер Кхлонг Тхаватхоцмат патша Боромматраилокканаттың (1431-1488) тұсына қайтарылса. Сиам ақындары Нират өлеңдерін әртүрлі поэтикалық тәсілдермен жазған. Аюттхая кезеңінде ақындар Нират өлеңдерін кхлонг (โคลง) және кап (กาพย์) ұйқас түрлерін пайдаланып жазған. Принц Тхамматибет (1715-1755) (เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ) – танымал Нират ақыны, оның шығармалары бүгінге дейін сақталған. Бұл жанрдың басқа өкілдері – Си Прат (1653-1688) (ศรีปราชญ์) және Санторн Фу (1786-1855) (สุนทรภู่). Нират өлеңдері ақынның саяхат кезінде көргендерін немесе бастан өткергенін жазатындықтан, олар сиам мәдениеті және тарих туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады. Бұл поэтикалық жанр кейіннен 18-шы ғасырдың соңында Мьянмаға, ал 19-шы ғасырдың ортасында Камбоджаға тарады, Камбоджа Сиам мәдениетінің күшті ықпалында болған кезде. Аюттхая кезеңіндегі нират жанрындағы танымал өлеңдер:
Кхлонг Тхаватхоцмат (шамамен 1450 ж.) (โคลงทวาทศมาส; «Он екі айлық ән»): Тхаватхоцмат – кхлонг ұйқасымен жазылған 1037 таралған Нират өлеңі. Оны бір адам емес, патша ақындары жазған деп есептеледі. Бұрын бұл өлең патша Нарайдың тұсында жазылған деп саналған, бірақ шындығында өлеңнің тілі одан да ертерек кезеңді көрсетеді. Тхаватхоцматтағы санскрит сөздерінің көптігі оның патша Боромматраилокканаттың (1431-1488) тұсында жазылған болуын көрсетеді. Тхаватхоцмат тай әдебиетінің маңызды еңбегі, өйткені ол тай халқының жыл бойы сақтайтын дәстүрлері мен нормалары туралы мәліметтерді қамтиды. Тхаватхоцмат Нират жанрындағы өлеңдерден ерекшеленеді, өйткені ақын ешқайда саяхаттамайды, бірақ жақындарынан айырылған кездегі сағыныш пен қайғыны білдіреді. Кхлонг Нират Харифунчай (โคลงนิราศหริภุญชัย; Чан Майдан Ламфундағы Ват Пхра Тат Харифунчайға жасалған саяхат туралы есеп, шамамен 1517/8 ж.): Патшалық автор Си Тип есімді жақынынан айырылғаны үшін өкінеді. Кхлонг Камсуан Си Прат (โคลงกำสรวลศรีปราชญ์; «Си Праттың қайғылы әні») Си Праттың: Кхлонг Дан (โคลงดั้น) ұйқасымен жазылған Нират өлеңі. Қап Хор Кхлонг Нират Тансок (กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก; «Тансок өзеніндегі Нират, Қап Хор Кхлонг өлеңінде») (шамамен 1745 ж.) – Принц Тхамматибет жазған: Қап Хор Кхлонгтың ерекше стилімен жазылған Нират өлеңі, онда кхлонг өлеңдерінің әрқайсысы кап өлеңдерімен қамтылған. Бұл тай поэзиясының өте әсем және сәнді стилінің сирек кездесетін мысалы. Нират Тансок 152 шумақтан (1022 таралған) тұрады. Қап Хор Кхлонг Прафат Тан Тонгданг (กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง; «Тан Тонгданг өзеніндегі патшалық сапар, Қап Хор Кхлонг өлеңінде») (шамамен 1745 ж.) – Принц Тхамматибет жазған. Қап Хор Кхлонг жанрының тағы бір сирек мысалы. Бұл өлеңнің тек 108 шумағы ғана табылған. Қалған бөлігі жоғалған сияқты.

The nirat (นิราศ) is a lyrical genre, popular in Thai literature, which can be translated as 'farewell poetry'. The core of the poetry is a travel description, but essential is the longing for the absent lover. The poet describes his journey through landscapes, towns, and villages, but he regularly interrupts his description to express his feelings for and thoughts of the abandoned lover. Nirat poetry probably originated from the Northern Thai people. Nirat Hariphunchai (1637) is traditionally believed to be the first Nirat to appear in the Thai language. However, the Thai nirat tradition could prove to be much older, depending on whether Khlong Thawathotsamat could be dated back to the reign of King Borommatrailokkanat (1431 1488). Siamese poets composed Nirat with different poetical device. During the Ayutthaya period, poets liked to compose Nirat poems using khlong (โคลง) and kap (กาพย์) metrical variety. Prince Thammathibet (1715 1755) (เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ) was a renowned Nirat poet whose works are still extant today. Other representatives of this genus are Si Prat (1653 1688) (ศรีปราชญ์) and Sunthorn Phu (1786 1855) (สุนทรภู่). Since nirat poems record what the poet sees or experiences during his journey, they represent an information source for the Siamese culture as well as history in the premodern time. This poetical genre later spread, first to Myanmar in the late 18th Century, and then Cambodia in the mid 19th century, at the time when Cambodia was heavily influenced by the Siamese culture. Famous poems in the nirat genre during the Ayutthaya period are:
Khlong Thawathotsamāt (c. 1450?) (โคลงทวาทศมาส; "the Twelve Month Song"): Thawathotsamat is a 1,037 line nirat poem in khlong meter. It is believed to be composed by a group of royal poets rather than by one man. It is formerly thought to be composed during the reign of King Narai, but in fact the language of this poem suggests a much older period. The large number of Sanskrit words in Thawathotsamat suggests that it was composed perhaps in the reign of King Borommatrailokkanat (1431 1488) when such literary style was common. Thawathotsamat is also an important work of Thai literature because it records the knowledge about specific traditions and norms practiced by Thai people in each month of a year. Thawathotsamat is also unique among the nirat genre of poetry because the poet(s) do not travel anywhere but they nonetheless express the longing and sadness that each month of separation from their loved ones brings. Khlong Nirat Hariphunchai (โคลงนิราศหริภุญชัย; account of a journey from Chiang Mai to Wat Phra That Hariphunchai in Lamphun, possibly dated to 1517/8. The royal author laments over his separation from a beloved named Si Thip. Khlong Kamsuan Sīprāt (โคลงกำสรวลศรีปราชญ์; "the mournful song of Sīprāt") by Sīprāt: A nirat poem composed in khlong dàn (โคลงดั้น) meter. Kap Hor Khlong Nirat Thansōk (กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก; "a nirat at Thansōk stream in kap hor khlong verse") (c. 1745) by Prince Thammathibet: a nirat poem composed in a special style of kap hor khlong where each of the khlong poems is enclosed in kap verses. This is a rare example of a highly polished and stately style of Thai poetry. Nirat Thansōk is 152 stanza long (1,022 lines). Kap Hor Khlong Praphat Than Thongdang (กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง; "a royal visit at Than Thongdang stream in kap hor khlong verse") (c. 1745) by Prince Thammathibet. Another rare example of kap hor khlong genre. Only 108 stanzas of this poem have been found. The other half seems to have been lost.

Сиам эпосы " Кхун Чанг Кхун Фэн "

Аюттхая дәуірінде халық аңыздары да өркендеді. Ең танымал халық аңыздарының бірі – Таиландта «Хун Фэн» деп аталатын Кхун Чанг Кхун Фэн (ขุนช้างขุนแผน) туралы әңгіме, ол романтикалық комедия мен батырлық оқиғалардың элементтерін біріктіреді және басты кейіпкерлердің біреуінің трагикалық өлімімен аяқталады. Кхун Чанг Кхун Фэн (KCKP) эпопеясы Аюттхая патшасына қызмет еткен, айқын магиялық күші бар сиамдық генерал Кхун Фэннің, Кхун Чанг пен Ван Тонг есімді әдемі сиамдық қыз арасындағы махаббат үшбұрышын қамтиды. KCKP-нің құрамы, басқа ауызша беріліп отырған эпостар сияқты, уақыт өте келе дамыды. Ол Тайдың ауызша дәстүрінде XVII ғасырдың басында (шамамен 1600 ж.) пайда болған ойын-сауық ретіндегі оқу немесе сефа түрінде бастау алды. Сиамдық жыршылар мен әншілер уақыт өте келе бастапқы сюжетке қосымша сюжеттер мен көркем сахналарды қосты. Аюттхая патшалығының соңғы кезеңінде ол қазіргі түріне ие болды – шамамен 20 000 жолдық эпикалық өлең, 43 «самут тай» кітабын қамтиды. Бүгінгі күні қолда бар нұсқа klon өлшемімен жазылған және Таиландта «nithan Kham Klon» (นิทานคำกลอน) деп аталады, яғни «поэтикалық ертегі» деген мағынаны білдіреді. Ұлттық кітапхана басылымындағы KCKP-нің стандартты нұсқасы 1085 беттен тұрады. Сиам халқының ұлттық эпосы ретінде Кхун Чанг Кхун Фэн әлемнің басқа эпикалық өлеңдерінен ерекшеленеді, себебі ол ұлы патшалардың, ақсүйектердің немесе құдайлардың істерінен гөрі, жоғары реализммен бейнеленген аристократиялық емес кейіпкерлердің күресін, махаббатын және жауынгерлік ерліктерін көрсетеді. Крис Бейкер мен П. Фонгпаичит 2010 жылы KCKP-нің толық ағылшын тіліндегі мазмұнды аудармасын жариялады.

Шри Танончайдың халық аңызы

Аютайя халық аңыздарындағы тағы бір танымал кейіпкер – алаяқ, ең танымалы – Шри Танончай (ศรีธนญชัย). Ол көбінесе адамгершілік сабақтарды үйрететін немесе өзі үйренетін, сүйкімділігімен, өткірлігімен және сөз өнерімен танымал батыр кейіпкер. Шри Танончай – классикалық алаяқ-батыр. Шекспирдің Яго сияқты жауыз тұлғалары сияқты, Шри Танончайдың ниеті де түсініксіз. Ол тек өзгелердің өмірін және істерін дұрыс емес бағытқа бұру үшін алаяқтығын, әзілдерін және қалтөстейтін әрекеттерін пайдаланады, бұл кейде трагедиялық жағдайға әкеледі. Шри Танончай туралы әңгіме тай және лаос халқының арасында кеңінен танымал. Лаос дәстүрінде Шри Танончай Сианг Миенг деп аталады. Лао-Исан нұсқасында Сианг Миенг Шри Танончайды Аютайя алаяғы ретінде сипаттайды.

Фра Малаи туралы аңыз (1737)

Пхра-Малай туралы аңыз (พระมาลัยคำหลวง) – 1737 жылы Аюттаяның ең ұлы ақындарының бірі, принц Тхамматибет жазған діни эпикалық шығарма, бірақ оқиғаның бастауы одан да ертерек деп есептеледі, себебі ол пали мәтініне негізделген. Пхра-Малай тай өнерінде, діни трактаттарда және өлімнен кейінгі өмірмен байланысты рәсімдерде маңызды орын алады, ал оқиға 19-ғасырдағы суреттелген тай қолжазбаларының ең танымал тақырыптарының бірі болып табылады. Принц Тхамматибеттің "Пхра-Малай" шығармасы раи және кхлонг си супхап стилінде ауысып жазылған. Онда Пхра-Малай туралы әңгіме баяндалады – ол Тхеравада дәстүрінің буддалық монаһы, өте көп ізгілік жинауы мен медитация арқылы үстіміздік күштерге ие болған делінеді. Пхра-Малай тозақ әлеміне (нарака) сапар шегіп, жер астының жаратылыстары мен қайтыс болғандарға буддизмді үйретеді. Содан кейін Пхра-Малай тірілер әлеміне оралып, адамдарға тозақ әлемі туралы айтады, тыңдаушыларды жақсы ізгіліктер жасауға және жазадан құтылу үшін буддалық үйретімдерді ұстануға шақырады. Әлемде жүрген кезде Пхра-Малай кедей отыншыдан сегіз лотос гүлін сыйлық ретінде алады, оларды кейіннен Будданың реликвиясы сақталған деп есептелетін көктегі ступа – Чуламани Чедиде ұсынады. Таватимса көктемінде Пхра-Малай Индра құдайымен және болашақ Будда Метейямен сөйлеседі, ол монахқа адамзаттың болашағы туралы білім береді. Пхра-Малайды оқу арқылы адамның іс-әрекеттерінің кармалық салдары адалдарға жаназа мен басқа да ізгілік істер жасалатын жерлерде үйретілді. Буддалық ережелерді орындау, ізгілік жинау және Вессантара Джатаканың қойылымын тамашалау – барлығы жақсы қайта тууға немесе соңында Нирванаға жету мүмкіндігін арттыратын ізгіліктер саналды.

Раттанакозиннің алғашқы кезеңдері

Раттанакосин дәуірінің басталуымен тай әдебиеті шығармашылық күштің қайта жаңаруын бастан кешірді және ең өнімді кезеңіне жетті. Раттанакосин дәуірі әдеби кемелдікке қайта оралу және Аюттая мен Конбаун империясы арасындағы соғыс кезінде жоғалған маңызды әдеби еңбектерді қалпына келтіруге бағытталған күшті күшпен сипатталады. Бұл кезеңнің поэзиялық және шығармашылық энергиясының көп бөлігі ескі астананың құлауынан кейін жоғалған немесе зақымдалған ұлттық қазыналарды қайта жаңғыртуға немесе жөндеуге жұмсалды. Эпостар, әсіресе Рамакиен және Хун Чан Хун Фэн, бұрынғы ақындар мен жыршылардың есте сақтауында сақталған (18 ғасырда бұл жиі кездесетін құбылыс еді) және сақтау үшін жазылған. Дегенмен, көптеген сарай әншілері мен ақындары баскыншы бірма әскерімен бірге алынған немесе өлтірілген, ал кейбір шығармалар мәңгілікке жоғалды. Бірақ бұл Сиам әдебиетінің, әсіресе поэзияның соғысқа дейін қаншалықты бай болғанын көрсетеді, өйткені бұрынғы патшалықтың жойылғаннан кейін де көптеген нәрсе сақталды. Раттанакосин дәуірінің алғашқы ақындары Аюттая дәуіріндегі зақымдалған немесе жоғалған шығармаларды жаңартқан ғана емес, оларды жетілдірді. Осы кезеңде әртүрлі сақталған нұсқалардан қайта құрастырылған және таңдалған Рамакиен эпосы, өртке ұшыраған ескі нұсқаға қарағанда мұқият жазылған деп есептеледі. Сонымен қатар, Аюттая дәуірінің ақындары үнділік поэзияның қатаң метрикалық ережелерін сақтауға тырыспаса, Раттанакосин ақындарының шығармалары метрикалық талаптарға әлдеқайда адал. Нәтижесінде поэзия жалпы алғанда жетілдірілді, бірақ қарапайым адамдар үшін түсіну қиынға соқты. Раттанакосин дәуірінің алғашқы әдеби ортасы классикалық тілдерді терең білетін және классикалық біліммен қаруланған ақындарды ғана қабылдады. Осы кезеңде аристократтардың дәстүрлі талғамына қарсы шыққан жаңа поэзиялық батыр, Сунторн Фу (สุนทรภู่) (1786-1855) пайда болды. Сунторн Фу сонау соборлық поэзияның күрделі және әсем тілінен саналы түрде алыстап, көбінесе клон супхап (กลอนสุภาพ) деп аталатын халық поэзиясының түрінде жазды. Ол клон супхап өнерін меңгеріп, жетілдірді және оның осы жанрдағы өлеңдері тай тілінде бүгінгі күнге дейін теңдесі жоқ деп саналады. Бұл дәуірде "Каки Клон Супхап" сияқты клон супхап поэмасының басқа шедеврлері де болды, ол Камбоджаның Какейіне әсер етті. Әдебиетті қалпына келтіру жобасы бұрынғы патшалықта назардан тыс қалған прозалық шығарманы жақсартуға да әкелді. Тай халқының білімін арттыру үшін 1785 жылы король Фра Футтайотфа Чулалок (Рама I) тұсында маңызды шетелдік еңбектерді аудару үшін аударма комиссиясы құрылды. Бұған Мон жылнамасы Рахатхират, сондай-ақ үш патшалықтың романсы немесе Сам кок (สามก๊ก), құдайлардың тағайындалуы немесе Фэншен (ห้องสิน), Су жиегі немесе Сунцзян (ซ้องกั๋ง) сияқты қытай классиктері кірді. Бұл ұзын прозалық еңбектер тай классикалық прозасының алтын стандартына айналды.

With the arrival of the Rattanakosin era, Thai literature experienced a rebirth of creative energy and reached its most prolific period. The Rattanakosin era is characterized by the imminent pressure to return to the literary perfection and to recover important literary works lost during the war between Ayutthaya and the Konbuang Empire. A considerable poetic and creative energy of this period was spent to revive or repair the national treasures which had been lost or damaged following the fall of the old Capital. Epics, notably Ramakien and Khun Chang Khun Phaen, were recomposed or collected with aid of surviving poets and troubadours who had committed them to memory (not rare in the 18th century) and written down for preservation. Nevertheless, many court singers and poets were carried away or killed by the invading Burmese army and some works were lost forever. But it goes to show how rich the Siamese literary creations, especially poetical works, must have been before the war, since so much still survived even after the destruction of their former Kingdom. The royal poets of the early Rattanakosin did not merely recompose the damaged or lost works of the Ayutthaya era but they also improved upon them. The Ramakien epic, recomposed and selected from various extant versions, during this period is widely considered to be more carefully worded than the old version lost to the fire. In addition, whereas the poet of Ayutthaya period did not care to adhere to strict metrical regulation of the indianised prosody, the compositions of Rattanakosin poets are so much more faithful to the metrical requirements. As a result, the poetry became generally more refined but also was rather difficult for the common man to appreciate. The literary circle of the early Rattanakosin era still only accepted poets who had a thorough classical education, with deep learning in classical languages. It was in this period that a new poetical hero, Sunthorn Phu (สุนทรภู่) (1786 1855) emerged to defy the traditional taste of the aristocrat. Sunthorn Phu consciously moved away from a difficult and stately language of court poetry and composed mostly in a popular poetical form called klon suphap (กลอนสุภาพ). He mastered and perfected the art of klon suphap and his verses in this genre are considered peerless in the Thai language to the present day. There were also other masterpieces of Klon suphap poem from this era, such as "Kaki Klon Suphap" – which influences the Cambodian Kakey – by Chao Phraya Phrakhlang (Hon). The literary recovery project also resulted in the improvement of prose composition an area which had been neglected in the previous Kingdom. A translation committee was set up in 1785, during the reign of King Phra Phutthayotfa Chulalok (Rama I), to translate important foreign works for the learning of the Thai people. This includes the Mon Chronicle Rachathirat as well as Chinese classics, such as Romance of the Three Kingdoms or Sam kok (สามก๊ก), Investiture of the Gods or Fengshen (ห้องสิน), Water Margin or Sòngjiāng (ซ้องกั๋ง). These long prose works became a gold standard of Thai classical prose composition.

Санторн Фудың "Фра Апай Мани: Сиамдық Одиссея"

Бұл кезеңдегі ең маңызды тай ақыны – Сунторн Фу (สุนทรภู่) (1786–1855), ол «Раттанакосин барды» (กวีเอกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์) ретінде кеңінен танымал. Сунторн Фу ең әйгілі туындысы – «Пхра Апай Мани» (พระอภัยมณี) эпостық поэмасы. Ол 1822 жылы (түрмеде болғанда) жазыла бастап, 1844 жылы аяқталды. «Пхра Апай Мани» – сиам әдебиетінің «нитан кам клон» (นิทานคำกลอน) деп аталатын жанрындағы, фантастикалық оқиғаларға толы роман. Бұл поэмада Апай Мани ханзаданың батырлықтары баяндалады. Апай Мани музыка өнерінде шеберлікке жеткендіктен, оның флейтасының үні адамдарды, жануарларды және тіпті құдайларды да бағындыра алатын. Оқиғаның басында Фра Апай мен оның інісі патшалығынан қуылған, себебі ханзада жауынгер болудың орнына музыкамен шұғылдануды жөн көрген. Шет елде жүргенде, Фра Апайды Пьи Сью Самут («теңіз көбелегі»; ผีเสื้อสมุทร) атты әйел гигант (немесе огресс) құлақтандырады. Ол Фра Апайдың флейтасының әнін естігеннен кейін оған ғашық болады. Туған жеріне қайтуды армандаған Фра Апай әдемі теңіз қызының көмегімен огресстен қашып құтылады. Оның екі ұлы болады – біреуі огресстен, екіншісі теңіз қызынан, олар кейіннен адамнан асқан күшке ие батырларға айналады. Фра Апай флейтасының әнімен Пьи Сью Самутты (огрессті) өлтіріп, саяхатын жалғастырады; ол тағы да кеме апатына ұшырайды, құтқарылады, содан кейін Суванмали есімді ханшайымға ғашық болады. Ханшайымның күйеуі, принц Уссарен мен Фра Апай арасында қыздың қолы үшін дуэль болады. Фра Апай қарсыласын жеңіп, өлтіреді. Ланка (Сейлон) патшайымы Нанг Лавенг, Уссареннің қарындасы, кек алуға ант етеді. Ол өзінің сұлулығымен басқа елдердің билеушілерін баурап алып, құлаған бауырының кекін алу үшін үлкен коалициялық армия жинауға көндіреді. Фра Апай да Нанг Лавенгтің сұлулығына тәнті болады. Бірақ ол Нанг Лавенгпен кездесіп, екеуі ғашық болады. Соғыс пен түрлі қиындықтар жалғасады, бірақ Фра Апай мен оның ұлдары соңында жеңіске жетеді. Ол ұлдарын жаулап алған қалалардың билеушілері етіп тағайындайды. Махаббат пен соғыстан шаршаған Фра Апай тақтан бас тартып, екі әйелімен бірге аскет болу үшін орманға кетеді.

The most important Thai poet in this period was Sunthorn Phu (สุนทรภู่) (1786 1855), widely known as "the bard of Rattanakosin" (กวีเอกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์). Sunthorn Phu is best known for his epic poem Phra Aphai Mani (พระอภัยมณี), which he started in 1822 (while in jail) and finished in 1844. Phra Aphai Mani is a versified fantasy adventure novel, a genre of Siamese literature known as nithan kham klon (นิทานคำกลอน). It relates the adventures of the eponymous protagonist, Prince Aphai Mani, who is trained in the art of music such that the songs of his flute could tame and disarm men, beasts, and gods. At the beginning of the story, Phra Aphai and his brother are banished from their kingdom because the young prince chooses to study music rather than to be a warrior. While in exile, Phra Aphai is kidnapped by a female Titan (or an ogress) named Pii Sue Samut ('sea butterfly'; ผีเสื้อสมุทร) who falls in love with him after she hears his flute music. Longing to return home, Phra Aphai manages to escape the ogress with the help of a beautiful mermaid. He fathers two sons, one with the ogress and another with the mermaid, who later grow up to be heroes with superhuman powers. Phra Aphai slays Pii Sue Samut (the ogress) with the song of his flute and continues his voyage; he suffers more shipwrecks, is rescued, and then falls in love with a princess named Suwanmali. A duel breaks out between Phra Aphai and Prince Ussaren, Suwanmali's fiancé, with the maiden's hand as the prize. Phra Aphai slays his rival. Nang Laweng, Ussaren's sister and queen of Lanka (Ceylon), vows revenge. She bewitches rulers of other nations with her peerless beauty and persuades them to raise a great coalition army to avenge her fallen brother. Phra Aphai, too, is bewitched by Nang Laweng's beauty. Nevertheless, he confronts Nang Laweng and they fall in love. The war and various troubles continue, but Phra Aphai and his sons prevail in the end. He appoints his sons as rulers of the cities he has won. Now tired of love and war, Phra Aphai abdicates the throne and retires to the forest with two of his wives to become ascetics.

Құрамы мен нұсқалары

Фра Апай Мани туралы эпостық әңгіме – клон супхапта (กลอนสุภาพ) жазылған үлкен поэзиялық шығарма. Ұлттық кітапхана жариялаған толық нұсқасы 48 686 бат (екі жолдық шумақ) көлемде, барлығы 600 000-нан астам сөзден тұрады және 132 самут тай кітабын қамтиды. Бұл тай тіліндегі ең ұзын өлең және әлемдегі екінші ең ұзын эпикалық шығарма. Дегенмен, Сунторн Фу осы әңгімені Пхра Апай тақтан бас тартып, уақытша шетке шыққанда аяқтауды жоспарлаған. Бұл оның түпкі ойынша, шығарма 25 098 бат (екі жолдық шумақ) поэзиядан, 64 самут тай кітабынан тұруы керек еді. Бірақ Сунторн Фудың әдеби демеушісі оның жазуын жалғастыруын қалады, ол көп жыл бойы солай істеді. Бүгінде оның қысқартылған нұсқасы, яғни оның түпкі 64 томдық шығармасы немесе 25 098 шумағы – эпостың саяхатты мәтіні саналады. Әдеби тұрғысынан алғанда, Фра Апай Мани басқа тай ғалымдары грек эпостары мен парсы әдебиетінен, атап айтқанда «Илиада», «Одиссея», «Аргонавттар» және «Мың бір түн» шығармаларынан шабыт алғанын айтады. Фра Апай Манидің құрылымы грек және парсы дәстүріндегі басқа да ұлы эпикалық әңгімелерге тән мономифтік құрылымға сәйкес келеді. Сунторн Фу осы эпикалық әңгімелерді еуропалық миссионерлерден, католик дін қызметкерлерінен немесе 19 ғасырдың басында Сиамға саяхат жасаған білімді адамдардан білген болуы мүмкін. Басты кейіпкер Фра Апай Ахилл сияқты жауынгер емес, Аргонавттардың әйгілі музыканты Орфейге ұқсайды. Сонымен қатар, Фра Апайдың саяхаты Итака патшасының Эгей теңізі арқылы жасаған танымал саяхатына ұқсас. Пии Сью Самут («теңіз көбелегі»), батырды ұрлап әкеткен махаббатқа ұшыраған әйел титан, Калипсо нимфасын еске салады. Сондай-ақ, Одиссей сияқты, Фра Апайдың ұзақ саяхаты оған көптеген тілдерде сөйлеуге және көптеген шетелдік халықтардың ой-пікірлерін және әдет-ғұрыптарын түсінуге мүмкіндік береді. Фра Апайдың аты (อภัย: 'кешіру') грек тілінде «Орфей» деп айтылуымен өте ұқсас. Сонымен қатар, Нанг Лавенгтің әсемдігі, оның тартымдылығы елдерді соғысқа итермелейтіндей, Троялық Еленаның беделімен теңеседі. Басқалар Нанг Лавенгтің парсылық «Мың бір түн» кітабында баяндалған мұсылман патшасына ғашық болған христиан ханшайымы туралы әңгімеден шыққан болуы мүмкін деп болжайды. Бұл Сунторн Фудың ақылды және білімді Сиамдық бард болғанын көрсетеді, ол заманауи теңізшіліктің және батыстық жаңалықтардың білімін ғана емес, сонымен қатар еуропалықтардан грек классикалық эпостарының әңгімелерін де сіңірген. «Фра Апай Мани» шығармасын жазған Сунторн Фу ұлы поэзиялық амбицияны көрсетеді. Ол батыс әдебиетінен шабыт алған алғашқы тай жазушысы болды және осы аңыздар мен аңыздардың қосындысына негізделген эпикалық шығарма жазды. Осылайша, Сунторн Фу саяси мақсатпен жазудың орнына, әдеби шеберлігін батыстың ең әйгілі ақындары мен жазушыларына теңестіргісі келген болуы мүмкін.

The epic tale of Phra Aphai Mani is a massive work of poetry in klon suphap (กลอนสุภาพ). The unabridged version published by the National Library is 48,686 bāt (two line couplets) long, totaling over 600,000 words, and spanning 132 samut Thai books—by far the single longest poem in the Thai language, and is the world's second longest epic poem written by a single poet. Sunthorn Phu, however, originally intended to end the story at the point where Phra Aphai abdicates the throne and withdraws. This leaves his original vision of the work at 25,098 bāt (two line couplet) of poetry, 64 samut thai books. But Sunthorn Phu's literary patron wanted him to continue composing, which he did for many years. Today, the abridged version, i. e., his original 64 samut thai volumes, or 25,098 couplets of poetry—is regarded as the authoritative text of the epic. In a literary sense, however, Phra Aphai Mani has been suggested by other Thai academics as being inspired by Greek epics and Persian literature, notably the Iliad, the Odyssey, the Argonauts, and Thousand and One Nights. The structure of Phra Aphai Mani conforms to the monomyth structure, shared by other great epic stories in the Greek and Persian tradition. It is possible that Sunthorn Phu may have learned these epic stories from European missionaries, Catholic priests, or learned individuals who travelled to Siam during the early 19th century. Phra Aphai, the protagonist, resembles Orpheus—the famed musician of the Argonauts—rather than an Achilles like warrior. Moreover, Phra Aphai's odyssean journey conjures similarity with the King of Ithaca's famous journey across the Aegean. Pii Sue Samut ("the sea butterfly"), a love struck female titan who kidnaps the hero, is reminiscent of the nymph Calypso. Also, much like Odysseus, Phra Aphai's long voyage enables him to speak many languages and to discern the minds and customs of many foreign races. Phra Aphai's name (อภัย: 'to forgive') is pronounced quite similar to how "Orpheus" is pronounced in Greek. In addition, Nang Laweng's bewitching beauty, so captivating it drives nations to war, seems to match the reputation of Helen of Troy. Others have suggested that Nang Laweng may have been inspired by a story of a Christian princess, as recounted in Persia's Thousand and One Nights, who falls in love with a Muslim king. All of this suggests that Sunthorn Phu was a Siamese bard with a bright and curious mind who absorbed, not only the knowledge of contemporary seafaring and Western inventions, but also stories of Greek classical epics from learned Europeans. In composing Phra Aphai Mani, Sunthorn Phu demonstrates a grand poetic ambition. He became the first Thai writer to draw inspirations from Western literary sources and produces an epic based, loosely, upon an amalgamation of those myths and legends. Thus, rather than writing with a political motive, Sunthorn Phu might simply have wanted to equal his literary prowess to the most famed poets and writers of the West.

Қазіргі таиланд әдебиеті

Рама V және Рама VI патшалары да жазушылар болды, негізінен батыс білімін дәстүрлі тай мәдениетімен біріктіру бағдарламасының бөлігі ретінде ғылыми еңбектер жазды. 1916 жылы Рама VI патшасының патшалық әдеби клубы «Лилит Пхра Ло» (ลิลิตพระลอ) туындысын ең үздік лилит туындысы деп таныды. Сонг қаласының билеушісінің қыздары – Пхра Фхуан мен Пхра Фхангты, өзінің сүйген екі әйелімен бірге қайтыс болған Пхра Ло патшаның трагикалық соңына негізделген бұл туынды тайлық халық ауыз әдебиетінен бастау алып, кейін тай әдебиетінің бір бөлігіне айналды. ХХ ғасырдағы тай жазушылары көбінесе әдебиеттен гөрі жеңіл жанрлы туындылар жазуға бейім болды. Бірақ қазір жеке жазушылардың еңбектері көбірек танылып, Кукрит Прамож, Кулап Сайпрадит (псевдоним – Сибурафа), Суверия Сирисингх (псевдоним – Ботан), Чарт Корбжитти, Прабда Юн, Дуанвад Пимвана, Ронг Вонгсаван және Питчая Судбантад сияқты жазушылардың есімдері белгілі болды. Олардың кейбір еңбектері ағылшын тіліне аударылған. Таиландтың Исан аймағынан Хамсинг Шринаук және Пира Судам есімді екі әдеби әлеуметтік сыншы шықты. Айта кетерлігі, Пира Судам ағылшын тілінде жазады. XX ғасырда Таиландта көптеген эмигрант жазушылар да өмір сүрді. Бангкок жазушылар тобы үнді жазушысы Г. Я. Гопинатхтың, фантаст А. Д. Томпсонның көркем туындыларын, сондай-ақ Гэри Дейл Сирлидің ғылыми еңбектерін жариялайды.

Тай әдебиетінің көршілес елдерге әсері

Тай әдебиеті, әсіресе оның поэзиялық дәстүрі, көрші елдерге, әсіресе Бірма мен Камбоджаға күшті әсер етті. Бірма әдебиетінің екі алтын ғасыры тай әдебиетінің тікелей салдары болды. Біріншісі екі онжылдық кезеңде (1564–1583) Тунгу әулеті Сиамды вассалдық мемлекетке айналдырғанда болды. Басқыншылық кезінде бірма әдебиетіне көптеген тай элементтері енгізілді. Ең айқын мысалдары – эмоционалды және философиялық өлеңдер – яду немесе яту, сондай-ақ яган жанры. Тай әдебиетінің Бірмаға тағы бір әсері 1767 жылы Аюттая патшалығы құлағаннан кейін орын алды. Аюттаяны (Таиландты) екінші рет басып алғаннан кейін, көптеген сиамдық бишілер мен ақындар Конбаунг сарайына әкелінді. Рамаянаның тай нұсқасы – Рамакиен енгізіліп, бірма тіліне бейімделді, қазір ол Яма Заттау деп аталады. Көптеген драмалық әндер мен өлеңдер тай тілінен тікелей транслитерацияланды. Бұған қоса, бірмалықтар бірма патшалық сыныбы арасында танымал болған Нират поэзиясының тай дәстүрін де қабылдады. Осы кезеңдегі бірма әдебиеті Рамаяна үлгісінде жазылды, ал драмалық пьесалар бірма сарайының қолдауында болды. Камбоджа король Наресуан тұсында Сиамның гегемониясына түсті. Бірақ Тонбури патшалығы кезінде Раттанакосин патшалығының жоғары мәдениеті Камбоджа сарайына жүйелі түрде берілді, ал камбоджалықтар оны ынтамен сіңірді. Француз тарихшысы Федерик Морель атап көрсеткендей:

Осы сиамдану кезеңінде тай әдебиетінің кхмер әдебиетіне толыққанды әсері болды. Кхмер ақындары Нират немесе сиамдықтардың қоштасу өлеңдерін үлгі етті, ал көптеген тай әңгімелері сиам тілінен тікелей кхмер тіліне аударылды. Тай әдебиеті бойынша салыстырмалы зерттеулердің бірінде Камбоджаның қазіргі Рамаяна нұсқасы (Реамкер) тай тілінен тікелей, шумақтар бойынша аударылғаны анықталды. Камбоджа корольдік сарайы король Народомның тұсында тай тілінде тайлық лахон драмаларын қойды.