Кіріспе

Мысырлық копт епископы Иоанн Никиу (шамамен 680-690 жж.) - Нил дельтасындағы Никиу (Пашати) қаласының египеттік копт епископы және 696 жылы Жоғарғы Мысырдағы монастырлардың басқарушысы. Ол Адамнан бастап Мысырдың мұсылмандар тарапынан басып алынуының соңына дейінгі оқиғаларды баяндайтын "Шығарманың" авторы. Иоанн Никиудың "Шығармасында" басқаша белгілі болмаған маңызды тарихи мәліметтер кездеседі.

Өмір

Жоханның өмірі туралы екі маңызды дереккөз бар. Біріншісі – Аль-Ашмунин (Гелиополис) епископы Север жазған "Патриархтар тарихы". Онда Жохан туралы айтылған екі дербес өмірбаянға сілтеме жасалған: Александриялық Исаак Папасы (690-692 жж.) және Александриялық Симеон I Папасы (692-700 жж.). Екінші дереккөз – Жоханның Никиу епископы лауазымынан кейінгі ізбасары, Никиулық Мена жазған Александриялық Исақтың өмірі, ол 697-700 жылдар аралығында жазылған. "Патриархтар тарихы" бойынша, Жохан III Иоанн, Исаак және Симеон Патриархтардың кезінде өмір сүрген. Симеон Патриархы Жоханды қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, себебі ол бір монахты, оның моральдық құқық бұзушылығы үшін тым қатты жазалап, он күннен кейін қайтыс болуына себеп болған.

Жылнама

Бұл мәтіннің алғашқы редакторы Зотенберг, Иоанн Никиудің хроникасы негізінен грек тілінде жазылған деп, кейбір есімдердің формалары Иоаннның Мысырға қатысты бөлімдерді копт тілінде жазғанын көрсетеді деп болжады. Алайда, ғалымдардың пікірі қазір бұл хрониканың копт тілінде жазылған болуы мүмкін дегенге қалыптасқан. Бұл еңбек тек геиз тілінде сақталған. 1602 жылы түпнұсқаның арабша аудармасы жасалды. Мәтіннің бөліктерінде айқын зардап шеккен, кездейсоқ жіберілген үзінділер бар. Ең бастысы, отыз жылды (610 жылдан 640 жылға дейін) қамтитын үзінді жоқ. Әңгіме, әсіресе Константиннің билігіне дейінгі ерте кезеңдерде, көптеген анық тарихи қателіктерге толы. Бұл көшірушінің қателіктерінен немесе пұғандық тарихқа қатысты әдейі немқұрайдылық саясатынан болуы мүмкін. Мифтердің көптеген мысалдары бар, бірақ олар таза тарихқа көп сүйенбейді, мысалы, Юлий Цезардың анасы оны босану үшін кесіп, кесарево тілігі жасалды деген аңыз. Бұл кейінгі тарихшылардың ойлап тапқан аңызы, тарихи фактілерге ешқандай дәлел жоқ. Католик епискобы автор тарихты діни тұрғыдан баяндауға және моральдық оқиғаларды айтуға, таза тарихты баяндауға қарағанда көбірек қызығушылық танытады. Иоаннның тарихтың ең алғашқы кезеңдері туралы көзқарасы Секст Юлий Африкан және Иоанн Малалас сияқты көздерден алынған. Хрониканың ең маңызды бөлігі 7 ғасырдың басына қатысты өтетін оқиғалар. Иоанн 602 жылы фракиялық әскерлердің көтерілісін және император Маврикийдің узурпатор Фокаспен құлатылуын егжей-тегжейлі сипаттайды. Оның еңбегі Фокастың билігі туралы білімімізге және әсіресе Гераклийдің Карфагенде бастаған оған қарсы көтерілісіне маңызды үлес қосады. Өкінішке орай, Гераклийдің парсылармен шайқастары туралы бөлім сақталмаған. Иоаннның хроникасындағы ең маңызды бөлім, әлдебір Амр ибн әл-Ас басқарған мұсылман әскерлерінің Мысырға басып кіруі мен жаулап алуы туралы айтылған. Бұл оқиғаға куә болмаса да, Иоанн жаулап алудан кейінгі ұрпақтың бірі болғанға ұқсайды, ал хроника осы оқиғаның дерлік замандас есебін береді. Иоанн Амрдың жорығының маңызды оқиғаларын, мысалы, Вавилон бекінісін басып алу және Александрияны жаулап алу туралы сипаттайды. Уақыт жолы кейде шатастыратын болса да, оның егжей-тегжейлі баяндауы көбінесе айқын. Иоаннның хроникасының негізгі ағылшын тіліндегі аудармасын Р.Х. Чарльз жасаған. Онда Иоанн Мысырды мұсылман шапқыншылығы кезінде қамтыған қорқынышты жағдайды жанды түрде суреттейді: «Содан кейін Мысырдың барлық қалаларында үрей ұшып, олардың барлық тұрғындары қашып, барлық мүліктерін, байлықтарын және малдарын тастап Александрияға қарай бет бұрды». Сондай-ақ, ол арабтардың копттарға жасаған зұлымдықтары туралы бірнеше рет айтады: «Осы исмаилиттер келіп, әскер басшысын және оның барлық серіктерін аяусыз өлтірді. Олар қаланы зорлықпен басып алып, қақпаларын ашты, кіргендердің барлығын да қырды, ешкімді – қартты, баланы немесе әйелді аямады». Сондай-ақ: «Сосын мұсылмандар Накиусқа кіріп, оны басып алды. Олар қарсылық көрсететін сарбаз таппағандықтан, көшеде және шіркеулерде тапқан барлық еркек, әйел және сәбилерді қырды. Олар ешкімге аяушылық танытпады». Иоанн сонымен қатар жергілікті халыққа салған тыйым салынған жаңа салықтар туралы хабарлайды. Кейбір жағдайларда, салықтар соншалықты ауыр болғандықтан, отбасылар балаларын құлдыққа сатуға мәжбүр болды. Сондай-ақ, ол христиан дінінен бас тартып, ислам дінін қабылдаған мысырлықтарды да ескертеді. 451 жылы Халкидон кеңесінде бекітілген диофизит христологиясымен келіспей, миафизит көзқарасынан жазған Иоанн өзінің отанына жасалған исламдық шабуылды Византия империясында билік жүргізген Халкидондық наным-сенімдер үшін құдайдың жазасы деп сипаттайды. Хроникасының соңында Иоанн жеңілген александриялықтардың сезінетін үмітсіздігін былай деп суреттейді: «Осы қалада болған қайғы мен жылауды ешкім айта алмайды». Алайда, бұл оқиға үміт пен сеніммен аяқталады: «Бірақ Құдайдың күшті мейірімі бізді ренжіткендерді ұятқа қалдырады, Ол адамзатқа деген махаббатын біздің күнәларымызға жеңіспен қарастырады және бізді азаптайтын адамдардың зұлым мақсаттарын жоққа шығарады, олар Патшалардың Патшасы және Иелердің Иесі олардың үстінен билік етуін қаламайды, (олай болса) Иса Мәсіх – біздің шынайы Құдайымыз. Ал зұлым құлдарға келсек, Құдай оларды зұлымдықпен жояды: Киелі кітапта: «Менің өздеріне патша болуымды қаламаған жауларымды Маған алып келіңдер!» - деп жазылған».

Басылымдар мен аудармалар

; Кіріспе және ағылшын тіліндегі аудармасы Tertullian.org сайтынан. Кіріспе және ағылшын тіліндегі алғашқы христиан жазбаларының аудармасы earlychristianwritings.com сайтынан. "Жан де Никиудің хроникасы", басылған және француз тіліне аударған Х. Зотенберг, "Notices et Extraits des manuscrits de la Bibliothèque Nationale", XXIV том, I, 125–605 беттер (Париж, 1883) және жеке басылым (Париж, 1883). (Франция Ұлттық кітапханасының Gallica веб-сайтындағы онлайн нұсқасы)