Кіріспе

Төлем немесе сыйақы

Сыйақы – заңнан тыс адамды немесе іздестіріліп жатқанды табу, ұстау немесе өлтіру үшін төленетін ақшалай сыйлық. Сыйақының қазіргі заманғы мысалдарының екеуі – АҚШ үкіметінің Саддам Хусейн мен оның ұлдарын ұстауға белгілеген сыйақысы және Microsoft компаниясының компьютерлік вирустар жасаушыларға ұсынған сыйақысы. Сыйақы табу арқылы күнкөріс қамдаған адамдар сыйақы аңшылары деп аталады. Сыйақылар басқа да іс-әрекеттер үшін де тағайындалған, мысалы, меркантильдік саясат кезеңіндегі экспорт үшін.

Тарихи мысалдар

Қылмыскерлерді ұстап алуға немесе олар туралы ақпарат беруге уәде етілген жазбалар кемінде Рим империясының бірінші ғасырына дейін барып жетеді. 79 жылы жанартаудың атқылауынан қираған Рим қаласы Помпеядағы граффитиде мына хабарлама болған: «Менің дүкенімнен мыс ыдыс жоғалып кетті. Оны қайтарған әркімге 65 қола тиын (сестерций) беріледі. Ұрыны ұстауға көмектесетін ақпарат үшін тағы 20 тиын беріледі». Америка Азамат соғысында әскерге қатысуды ынталандыру үшін сыйақы жүйесі қолданылды. Ашкөздер сыйақы алып, содан кейін дезертир болып кетті. 1832 жылдан бастап иммигранттар санын арттыру үшін Жаңа Оңтүстік Уэльсте тағы бір сыйақы жүйесі қолданылды. Кейде үндістерді өлтіргендерге сыйлық төленді. 1862 жылы бір шаруа Таоятедута (Кішкентай Қарға) үшін сыйақы алды. 1856 жылы губернатор Исаак Стивенс Шығыс Вашингтондағы үндістердің басына, қарапайым үндістерге де, басшыға да сыйақы белгіледі. Батыс Вашингтондағы үнді, Снохомиш тайпасының басшысы Патканим, өлгендердің тегі күмәнді болғандықтан аумақтық есепші практиканы тоқтатқанға дейін көптеген бас әкелді. 1824 жылы Австралияда Вираджури соғысындағы аборигендердің қарсылық қозғалысының жетекшісі Виндрадинді тірі ұстағандарға жер сыйлық ұсынылды. Сыйақы жарияланғаннан кейін бір апта өткен соң, мақұлдамалардан «тірі» деген сөз алынып тасталды, бірақ ол ұсталған жоқ және халқы оны сатқан жоқ. Белгілі бір үкіметтер немесе корпорациялар қаламайтын жануарлар үшін сыйақы ұсынылды. Тасманияда тилацин осындай схемаларға негізделген аң аулау арқылы жойылды. Сұр қасқырлар да жүлде аңшыларымен қазіргі АҚШ-тың көп бөлігінен қырып тасталды. Заңдық рұқсаттың мысалын Массачусетс шығанағының 1662 жылғы 7 мамырдағы заңында табуға болады: «Бұл сот, адамдарды қасқырларды жоюға ынталандыру үшін, енді әрбір қасқырды өлтірген адамға, мұндай қасқыр өлтірілген округтің қазынасынан жиырма шиллинг, қаладан он шиллинг және округ қазынашысынан он шиллинг беріледі: әрбір қаланың констеблі (мұндай қасқырлардың құлақтары кесілгенін көргенде) округтік салықтың келесі төлемінен төлейді, ол қазынашы рұқсат етеді».

XVII ғасырдағы мысалдар

Стюарттардың қайта орнатылуынан кейін қылмыстың өсуі және жазалау жүйесіне наразылық сыйақылардың енгізілуіне әкелді. Ұры немесе қарақшы туралы ақпарат берген әркімге 10 фунт стерлинг сыйақы берілді, ал өз серіктестеріне қарсы куәліктер ұсынған сотталғандарға кешірім жарияланды. 1660 және 1692 жылдар аралығында Парламент 40 фунтқа дейін сыйақы ұсынатын бірқатар заңдарды қабылдады. III Вильгельмнің тұсында сыйақылар қылмысқа қарсы күресте жүйелі құралға айналды, қоғамға ең қауіпті төндіретін қауіптерді жоюдың бір жолы болды. Тұрақты сыйақының алғашқы мысалы 1692 жылы болды, онда жол тонау, ұрлық, үйге заңсыз кіру, монета соғу және басқа да мүліктік қылмыстар жасаған қылмыскерлерді анықтау және сотқа өткізу үшін 40 фунт (қылмыскердің аты, қару-жарағы және ақшасымен бірге) ұсынылды. Сот судьялары сыйақы жүйесін басқаруда маңызды рөл атқарды, себебі заңдар оларға айыпталуға қатысқандарын мәлімдеген адамдар арасында сыйақыны бөлуді тапсырды. 1692 жылғы заңда жазылғандай, "Егер осы ұрлықтар мен қарақшыларды ұстаған адамдар арасында олардың аталған сыйақыға құқығы туралы дау туындаса, онда аталған судья немесе судьялар, жоғарыда көрсетілгендей куәлік арқылы растай отырып, осы сыйақыны талап етуші тараптарға олардың арасында әділ және орынды деп танылған үлес және пропорцияда төлеуді бағыттайды және белгілейді".

18 ғасырдағы мысалдар

XVIII ғасырда ағылшын үкіметі эпизодты түрде жарлық арқылы сыйлықтар ұсынды; 1720 жылы патшалық жарлық кісі өлтірушілерді немесе тас жол тонаушыларды ашқандарға сыйақы ұсынды, кейде ол 100 фунт стерлингке дейін жететін. Егер заңдық сыйақы жарлықтағы сыйақыға сәйкес келсе, тас жол тонаушыны соттау немесе айыптау бір адам үшін 140 фунт стерлинг (жарлық бойынша 100 фунт стерлинг, заң бойынша 40 фунт стерлинг), екеуі үшін 240 фунт стерлинг немесе үш адамнан тұратын топ үшін 420 фунт стерлинг құнында болуы мүмкін. Сол кезде шеберге жылына шамамен 20 фунт, ал жұмысшыға 15 фунттан да аз табыс әкелетін бұл үлкен сомалар еді. Қосымша сыйақы заң жүргізудің бір бөлігі ретінде алты жыл бойы қолданылды, содан кейін Георг I-нің қайтысымен тоқтатылды. Екі жыл өткен соң, 1728 жылдың ақпан айында жаңа жарлық бастапқы талаптарды сақтап, 100 фунт сыйақыны қайта орнатты. Жеке тұлғалар да жарлықтар бойынша берілетін сыйлықтардан өзге сыйлықтар ұсынуға құқылы болды, кейін бұл тәжірибені үкіметтік мекемелер мен жергілікті билік органдары қабылдады. 1716 жылы Роберт Гриффит Томас Брукстен 51 фунт стерлингке бағалы бір күміс сағатты, ал Мэри Смиттен 18 фунт стерлингке бағалы бір алтын сағатты ұрлағаны үшін айыпталды. Ол тонаушы туралы ақпарат бергендерге 15 фунт сыйақы ұсынды. Холдер мырза ұрланған күміс сағатты Смит ханымға қайтарғаннан кейін сыйақыны алды. 1732 жылы Генри Кэри Ричард Маршаллды ұстау үшін 2 гинея, ал оны соттау үшін тағы үш гинея сыйақы ұсынды. Маршалл, Мэри Хорснейл және Эми Мейсон Дорингтон көшесіндегі Кэри мырзаның үйіне бұзып кіргені үшін айыпталды. Олар сондай-ақ тонау қылмысы үшін де айыпталды. Маршаллды ұстаған Паркер мырза уәделенгендей 2 гинея сыйақы алды. Австралиялық баскес Нед Келли 1800 жылдардағы ең ізделісті сыйақының иесі болды – 8000 фунт стерлинг; Недті тірі немесе өлі ұстауға бұйрық берілді.

Сыйлық және ұры-алушылар

Қылмысты жеңуге ынталандыру үшін сыйақы жүйесі тым күшті ынталандыруға алып келді. Бұл ұрыларды ұстаушылар кәсібінің пайда болуына себеп болды. Олар қылмыстық әлемнің бір бөлігі болғанмен, мемлекетке пайдалы қызмет көрсетіп отыр деп есептелді. Лондон қаласындағы ұрлық құрбандары газеттердің таралуының арқасында ұрланған заттарын қайтару үшін жарнамадан пайдаланды. Олар "еш сұрақсыз" сыйақы ұсынды. Прокурорлар көбінесе заң жүйесіне жүгінгендіктен, Олд Бейлидегі сот ісіне төлеуге мәжбүр болды; қылмыскер айыпты деп табылса да, көбінесе өз мүлкін мүлдем жоғалтып алатын. Осы себепті прокурорлар заң жүйесін айналып өтіп, жарнама арқылы мүлкін қайтаруға бекінді. Ұрыларды ұстаушылар құрбандар мен қылмыскерлер арасындағы делдал ретінде тамаша ойнап, ұсынылған сыйақының бір бөлігін алды. Қылмыстық әлемнің белгілі бір тұлғасы Джонатан Уайлд ұрылықты ұрыларға сыйақы төлеу арқылы ұрланған заттарды қайтаруды жеңілдетумен табысты үйлестірді. 1720 жылдардың басында ол Лондонның астыртын әлемін бақылады, бірақ оның әрекеттері қоғам мен жазалау жүйесінің тұтастығына қауіп төндірді. 1725 жылы Уайлд соқыр әйел Кэтрин Стэтамның дүкенінен 50 ярд (46 м) кружевоны, құны 40 фунт стерлинг, ұрлады деген айып тағылды. Ол Миссис Стэтамнан ұрланған кружевоны табуға көмектескені үшін 10 гинея сыйақы алғанын мойындады. Бірінші айыптан босатылды, бірақ екінші айып бойынша Миссис Стэтамның көрсеткен дәлелдеріне сүйене отырып, кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді.

Шығармалық бейнелер

Джонатан Уайлдтың бейнесі 1728 жылы Джон Гей жазған үш актілі сатирикалық баллада операсы – "Көңілтаспа операсы"ндағы Мистер Пичм кейіпкеріне әсер етті. Пичм ұрылардың үлкен тобын басқарады және үкімет пен соттармен байланыста болады. Осы байланыстардың арқасында ол тұтқынға түскен қылмыскерді дарға асуға рұқсат беруді (онда ол сыйлық алады) немесе босатуды шеше алады. Екінші көріністе Пичм өзінің тобының тағы бір мүшесі Том Гэггке қарсы 40 фунт стерлингтік куәлік береді. Содан кейін төртінші көріністе Пичмнің әйелі, ханым Пичм кіріп, оның сүйікті мүшесі Боб Бути туралы сұрайды. Пичм Бобтың дарға асылуына рұқсат бергені үшін 40 фунт сыйақы алуға келіседі. Стив Маккуин "Wanted Dead or Alive" (1958–1961) батыстық телесериалында сыйлық іздеуші Джош Рэндалл рөлін ойнады. "Жұлдызды соғыстар" әлемінде көптеген сыйлық іздеушілер бар, олардың ең танымал мысалдары – Боба Фетт және Дин Джарин. Квентин Тарантиноның "Джангоның босатылуы" және "Жеті ашкөз" фильмдері 1800 жылдардың ортасы мен соңында АҚШ-тағы сыйлық іздеушілердің тарихына назар аударады.

ХХІ ғасыр мысалдары

Гуантанамодағы тұтқындардың көп бөлігін сыйлық аңшылары тапсырған. Бостон қаласындағы Изабелла Стюарт Гарднер мұражайы 1990 жылдың наурыз айында галереяларынан ұрланған 13 өнер туындысын жақсы жағдайда қайтарып бергендерге 5 миллион доллар сыйақы ұсынды.

Математика

"Bounty" термині математикада кез келген ашық мәселені шешуге дайын адамға ұсынылатын сыйақыны білдіреді. Сыйақылар нақты математикалық мәселені шешкені үшін беріледі – студенттердің бос уақытында шешетін шағын леммалардан бастап, әлемдегі ең қиын математикалық мәселелерге дейін. Пауль Эрдос математикалық сыйақылар ұсынуымен әйгілі болды.

Экономика

Экономикада "боunty" термині көбінесе теріс салық ретінде қолданылады.

Ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету

Компьютерлік ғылым және ашық кодты қоғамдастықта, сыйлық – ашық мәселелерді шешуге дайын кез келген адамға немесе жобаға ұсынылатын сыйақыны білдіреді, мысалы, мүмкіндікті іске асыру немесе ашық кодты бағдарламалық құралда қате табу (ашық кодты сыйлық). Мысалы, Mozilla Foundation қауіпсіздік қателіктерін іздеуге сыйақы ұсынады. Сыйлыққа негізделген әзірлеме – ашық кодты бағдарламалық жасақтаманың бизнес-модельдерінің бірі. Сыйлықтар техникалық емес үлестер үшін де берілуі мүмкін, мысалы, репозиторийге қатысты ақпаратты немесе цифрлық медиа қосу үшін. Wikipedia-да мақалаларды кеңейтуге пайдаланушыларды ынталандырудың бір жолы – белгілі бір үлес үшін Сыйлықтар тақтасы арқылы сыйақы ұсыну. Сыйлықтар тақтасындағы сыйлықтарды Wikipedia пайдаланушысы сұрайды және ақшалай және ақшалай емес сыйлықтарға рұқсат етіледі. Wikipedia және басқа ашық кодты жобалар бейтараптылықты және сенімділікті сақтау үшін сыйақы төлеу бойынша нұсқаулар береді.

Покер

Покер турнирлерінде, ойыншыны турнирден шығарып жібергені үшін ақшалай сыйлық төленеді. Кейбір турнирлерде кез келген шығарылған ойыншы үшін сыйлық қарастырылса, ал басқаларында ол сыйлық тек белгілі бір ойыншыларға, әдетте танымал кәсіби ойыншыларға, кейде мәшһүр адамдарға ғана беріледі.

Крипто валюталар

Криптовалютада, сыйлық кампаниясы – жаңа криптовалюта, жаңа dApp ойыны немесе жаңа блокчейн платформасын іске қосуды қолдау үшін кеңінен қолданылатын танымал маркетинг құралы. Сыйлық кампаниясында қатысушылар әлеуметтік желілерде белсенділік көрсету (мысалы, твит жазу және бөлісу) немесе жарнамалық материалдар (мысалы, YouTube бейнелері) жасау үшін криптовалюта токендерінң шағын мөлшерін алады.

Автоспорт

Көбінесе, егер жүргізуші немесе команда бірнеше рет қатарынан жарыста жеңіске жетсе, жарыс трассасы немесе санкциялайтын орган командаға сыйлық тағайындайды. Бұл практика жергілікті қысқа трассаларда жиі кездеседі, әсіресе егер жүргізуші үш немесе одан да көп апта қатарынан жеңіп алса. Сыйлық көбінесе жеңіске жеткен жүргізуші немесе команда жеңістің жалғасуымен бірге артады және жеңіс тізбегін үзген басқа жүргізуші немесе командаға беріледі. Чип Ганасси Racing командасы алты рет қатарынан Rolex Sports Car Series жарысында жеңіске жеткеннен кейін, Grand American Road Racing Association Ганассиді жеңген командаға сыйлық белгіледі. 2011 жылдың 14 мамырында Action Express Racing командасы Ганассиді жеңіп, сыйлықты иеленді. Кайл Буш екі маусым ішінде NASCAR Gander RV & Outdoors Truck Series жарыстарында алты рет жеңгеннен кейін, жүргізуші Кевин Харвик және серияның демеушісі Camping World Holdings Бушты қалған төрт жарыстың бірінде жеңген Cup Series жүргізушісіне 100 000 доллар сыйлық жариялады. Буш қатысуға құқылы болды. Көптеген Cup Series жүргізушілері 100 000 долларлық сыйлыққа қатысу жоспарларын жариялады. 2020 жылдың 26 мамырында төрт жарыстың біріншісінде Чейс Эллиот Бушты Солтүстік Каролинаның білім беру лотереясының 200 жарысында жеңіп, сыйлықты иеленді. Харвик пен Camping World компаниясы сыйлық ақшасын COVID-19 жеңілдету шараларына аударады. Кайл Буш Моторспортс жүк көлігінің демеушісі Halmar International, егер Truck Series жүргізушісі Бушты жеңсе, 50 000 доллар сыйлық беруді жоспарлаған, бірақ демеуші ақшаны COVID-19 жеңілдету шараларына жұмсағандықтан жоспар тоқтатылды.

Американдық футбол

Сыйлықтар, яғни ойын көрсеткіштері үшін берілетін бонус ақылар, Ұлттық Футбол Лигасы, спорттың жетекші кәсіби лигасы тарапынан ресми түрде тыйым салынды. Бұл қарамастан, сыйлықтардың спорт тарихында маңызды орын алған жағдайлары көп. Мысалы, 1989 жылы «Даллас Каубойс» және «Филадельфия Иглз» командалары арасында өткен ойын «Сыйлықтар ойыны» деп белгілі болды, ал 2012 жылы «Нью-Орлеанс Сентс» командасының ойыншылары мен жаттықтырушылары ұйымдастырған сыйлық схемасы әшкереленіп, ауыр жазаларға әкелді.

Жұмысқа қабылдау

Баунти сондай-ақ қызметкерлерді жұмысқа алу (немесе басқаларды жұмысқа алуды ұсынған) үшін берілетін сыйақы төлемдерін білдіру үшін де қолданылады. Бұл практика бұрын әскерилер арасында кең таралған (19 ғасырда британдық армияда қалыпты жағдай болған), бірақ содан бері көбінесе тоқтатылды, алайда азаматтық жұмыс берушілер арасында қайтадан кеңінен таралды. Көптеген резервтік қарулы күштер қатысу және оқу талаптарын орындаған немесе олардан асып түскен қызметкерлеріне удержанияға арналған "баунти" төлейді.