Кіріспе

1890 жылғы Эндрю Бартон Патерсонның өлеңі

"Снежный ректегі адам" – австралиялық дала ақыны Банжо Патерсонның өлеңі. Алғаш рет 1890 жылғы 26 сәуірде Австралия жаңалықтар журналы "The Bulletin"-де жарияланды. Ал 1895 жылғы қазанда Ангус пен Робертсон Патерсонның басқа өлеңдерімен бірге "The Man from Snowy River and Other Verses" деген атпен шығарды. Өлеңде жүлделі жарыс жылқысының тайын, оның шабысынан қашып, тау жоталарындағы жабайы жылқылармен (брамбилермен) бірге өмір сүріп жатқанда, қайтарып алу үшін атпен ұшқан шабандоз туралы айтылады. Соңында брамбилер көріне бермейтін тік беткейден түседі, сол кезде жиналған аттылар қуғынды тоқтатып, жас батыр ғана өз "пониін" (кішкентай атын) "қауіпті құлауға" жетелеп, жылқы тобын ұстап алады. Өлеңнің басында есімдері аталған екі кейіпкер – "Clancy of the Overflow" және "Old Pardon, Son of Reprieve" өлеңдерінен таныс болатын Харрисон, Патерсонның бұрынғы өлеңдерінде де кездеседі.

Өлеңнің орны

"Бенжо" Патерсонның таңдалған шығармаларында, өлеңде суреттелген шабандостың болған жері қазіргі Бурринжук су қоймасының аймағында, Канберраның солтүстік-батысында, Австралия астанасының солтүстік-батысында екені жазылған. Патерсон бала кезінде жабайы жылқыларды (брамбилерді) ұстауға көмектескен, ал кейіннен осы аймақта жер иеленген. "Сол адамның" туған жері – Сноу-Ривер өзенінің бастауы Сноу-Маунтинс тауларында, Ұлы бөлініс жотасының ең биік бөлігінде, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория арасындағы шекараның шығыс жағында орналасқан. Шабандос Сноу-Ривер аймағында болған жоқ, себебі өлеңде Клэнси басқа адамдарға "Сноу-Риверден келген адамның" жерін сипаттайды.

"Адам"

Коррьонг – таудың батыс беткейіндегі шағын қала. Ол жерде малшы Джек Райли (1841–1914) кейіпкердің прототипі ретінде танымал. Райли Коррьонгтағы Грег Грег шаруашылығының иесі Джон Пирске қарасты, Ханкобаннан (Жаңа Оңтүстік Уэльс) 60 шақырым қашықтықтағы "Том Гроггин" жерінде мал өсірумен айналысты. Коррьонг жырларында Патерсон Райлимен кем дегенде екі рет кездескен деген әңгіме бар. "Адам" туындысының шабыт көзі бір адам емес, бірнеше адам болғанын Банжо өзі айтқан, солардың бірі – Оуэн Камминс. Камминс Даргода дүниеге келген және шебер ат теміршісі ретінде белгілі болған. Ол аймақ бойынша жұмыс істеп, кейін Солтүстік территориядағы Уэйв Хиллге жеткен, онда оның поэмаға шабыттандырған рөлін көрсететін ескерткіш орнатылған. Оуэн Камминс Лонгричтегі малшылардың Даңқ залында да танымал. Тағы бір ерекше және батыл ат темірші, Чарли МакКеани де поэманың шабыт көзі болуы мүмкін. 1885 жылы, 17 жасында, ол Сноу-Ривер аймағында қауіпті атқа міну көрсеткен. Тарихшы Невилл Локер бұл теорияны қолдап, бұталық ақын Баркрофт Боук МакКеани туралы бұрын өлең жазғанын, ал оқиғаны миссис Хасл Патерсонның қатысқан көпшілікке айтқанын қосты. Локер МакКеанидің қарындасының хатын да дәлел ретінде келтіреді, онда атқа міну туралы және Патерсонның осы туралы естігендігі айтылады. МакКеани 1895 жылы Бредбо маңында аттан құлап қаза тапты және Еукумбен көлінің жағасындағы Ескі Адаминаби зиратына жерленді. Басқа тарихшылар 33 жасында қайтыс болған Джим Тройдың сөздерін келтіреді. Трой Томас Макнамарамен туыс болған, ол "Кланси" деп аталды, ол Патерсонның тағы бір танымал өлеңі – "Кланси оф оффффлоу" тақырыбындағы кейіпкер. "Кланси" де "Карлы өзен" өлеңінде "одан жақсы ат темірші болған ешкім жоқ" деп айтылып, "адам" туралы толық білімге ие екенін көрсеткен. Макнамара 1938 жылы Брисбендегі "Курьер-Мейл" газетіне берген сұхбатында Вагга-Вагга маңындағы төбелерде болған қызықты қуғын-сүргіннің толық мән-жайларын еске алды. Тағы бір мүмкіндік – Уолгеттен шыққан Ж. Р. Батти. 1877 жылы газетте жарияланған хабарламада, Патерсонның көруі мүмкін, Батти Брамби атып жатқанда атының иығын сыпырып жібергенде, жануардың бақылауын жойып, оны жабайыларды қууға сеніп, бірнеше шақырымнан кейін, көптеген бұталар мен шұңқырлармен толы жерде ұстап алады.

Поэманың тарихи контексі

Поэма 1880 және 1890 жылдары Австралияның ұлт ретінде ерекше өзіндігі қалыптасқан кезде жазылған. Австралия әлі де Ұлыбританияның соңғы билігіндегі өздігінен басқаратын отарлар тобы болғандықтан, және ұлттық жолға түспегенімен, австралиялықтардың бірігуі және біртұтас болуы керек деген күшті сезім болды. Өмірдің барлық салаларынан – ауылдық жерлерден немесе қалалардан ("Clancy of the Overflow" қараңыз) шыққан австралиялықтар өздерінің мифологиясы мен батыр кейіпкерлері үшін далаға жүгінді. Олар Қарлы өзеннің адамынан өзінің батылдығымен, бейімделу қабілетімен және тәуекелге баратын мінезімен оңтүстіктегі жаңа ұлтты бейнелейтін батырды көрді. Осы жаңа мемлекет 1901 жылы Австралия Ұлтастығы ретінде құрылды.

Еске алу және құрмет көрсету валютасы

А. Б. "Банжо" Паттерсон және "Қарлы өзеннен келген адам" өлеңі Австралияның 10 долларлық банкнотасында бейнеленген. Өлеңнің толық мәтіні банкнотаның қауіпсіздік элементтерінің бірі ретінде микробаспада бірнеше рет жазылған.

Өлеңнің жазбалары

1972 жылы Слим Дасти өлеңді жаңа музыкамен жазды, «ескі буш балладаларына» назар аудару мақсатында. Актер және баяндаушы Леонард Тилдің өлеңді оқуы 2019 жылы Ұлттық кино және дыбыс мұрағатының мәдени маңызы бар аудиожазбалар тізіміне, «Австралияның үні» деп қосылды. Стив Бисли 2002 жылы «The Man from Snowy River: Arena Spectacular» музыкалық театрлық қойылымындағы өлеңнің қайта жандандырылуы кезінде Банжо Патерсон рөлінде өлеңді оқыды. Джек Томпсон «The Bush Poems of A. B. (Banjo) Paterson» альбомында «The Man from Snowy River» және «Clancy of the Overflow» сияқты Банжо Патерсонның бірнеше өлеңдерін жариялады. Австралиялық фолк-тобы Wallis and Matilda өлеңді «Pioneers» альбомында музыкаға қосты. 2-ші әскери округтің (Австралия) концерттік тобы 1982 жылғы фильмнің музыкалық аранжировкасымен бірге Тим Эллиотт оқыған өлеңнің жазбасын жасады. (YPRX2097 сілтемесі)