Кіріспе

Флоренция баптистериясы, сондай-ақ Иоанн баптистериясы деп аталады, Италиядағы Флоренция қаласындағы діни ғимарат және кіші базилика мәртебесіне ие. Сегізбұрышты баптистерия Флоренция соборы мен Джиоттоның қоңырауының мұнарасының (Кампаниле ди Джиотто) қарама-қарсысында, Пьяцца-дель-Дуомо және Пьяцца-Сан-Джованни алаңдарында орналасқан. Баптистерия қаладағы ең көне ғимараттардың бірі, ол 1059 және 1128 жылдар аралығында флоренциялық роман стилінде салынған. Флоренция стилі Италияда Пизандық роман немесе Ломбард стилі сияқты кеңінен тарамағанымен, оның әсері сәулет өнерінің кейінгі дамуы үшін шешуші болды, себебі ол Франческо Таленти, Леон Баттиста Альберти, Филиппо Брунеллески және олардың замандастарынан шыққан басқа да шебер сәулетшілердің Ренессанс сәулетін жасауына негіз болды. Флоренциялық роман стиліне қатысты "прото-Ренессанс" деп айтуға болады, бірақ сонымен бірге Италиядағы Сан-Сальваторе базиликасы (Сполето), Клитумн ғибадатханасы және Луккадағы Сант-Алессандро шіркеуі сияқты соңғы антикалық сәулет дәстүрінің едәуір сақталуы да бар. Баптистерия рельефті мүсіндері бар үш көркемдік құнды қола есігімен әйгілі. Оңтүстік есіктерді Андреа Пизано, ал солтүстік және шығыс есіктерді Лоренцо Гиберти жасаған. Микеланджело шығыс есіктерін "Жәннат қақпалары" деп атады. 1935 жылға дейін баптистерия флоренциялықтардың шомылдырылатын жалғыз жері болды. Осының салдарынан, ақын Данте Алигьери, танымал Ренессанс суретшілері, Америго Веспуччи, Медичи әулетінің мүшелері және т.б. осы баптистерияда шомылдырылды. Ғимаратта Донателлоның қолымен жасалған Иоанн XXIII антипапасының монументалды қабірі орналасқан.

Ерте тарих

Бір кезде Баптистерийдің бастапқыда Марсқа, ескі Флоренцияның қамқоршы құдайына арналған римдік ғибадатхана болғанына сенген. Хроникер Джованни Виллани бұл ортағасырлық флоренциялық аңызды Флоренция тарихына арналған 14 ғасырлық «Nuova Cronica» еңбегінде баяндаған. 20 ғасырдағы қазба жұмыстары Баптистериймен бірге алаңды кесіп өтетін 1 ғасырлық римдік қабырғаның бар екенін көрсетті, ол осы қабырғаның бұрышындағы римдік күзет мұнарасының қалдықтарының үстіне немесе, мүмкін, 2 ғасырлық үйді қосатын басқа римдік құрылысқа салынған болуы мүмкін. Бұл жәдігерлердің кейбіреулері, соның ішінде күзет мұнарасы және үйдің имплювиумы Флоренциядағы Ұлттық археологиялық мұражайда көрсетілуде. Қақпа қанаттары барлығы 28 төртжапырақты панельден тұрады, олардың жиырмасы жоғарғы панельдерде Әулие Иоанн Баптисттің өмірінен көріністер бейнеленген. Төменгі сегіз панель үміт, сенім, қайырымдылық (үш діни ізгілік), қарапайымдық, қайрат, сабырлылық, әділдік және еңкейю (төрт негізгі ізгілік) сегіз ізгілігін көрсетеді. Оңтүстік есіктер алғаш рет 1336 жылы Дуомого қарама-қарсы шығыс жағына орнатылған және 1452 жылы қазіргі орнына көшірілген. Автор? Лоренцо Гиберти есік жақтауына рельефтер жасаған. Есіктің үстінде латынша жазу бар: Andreas Ugolini Nini de Pisis me fecit A. D. MCCCXXX («Андреа Пизано мені 1330 жылы жасады»). Қақпа үстіндегі қоладан жасалған мүсіндер тобы Әулие Иоанн Баптистің басын кесуін бейнелейді. Бұл 1571 жылғы Винченцо Дантидің шедевр туындысы.

Солтүстік есіктер

1401 жылы Arte di Calimala соборға қараған баптистерияның шығыс жағындағы есіктерді жобалау үшін конкурс жариялады. Бұл конкурс 25 жылға созылды, содан кейін есіктер солтүстік жағына көшіріліп, Гибертидің екінші тапсырысымен – «Жұмақ есіктері» деп белгілі болған есіктермен алмастырылды. Бұл солтүстік есіктер 1348 жылғы Қара өлім сияқты жақында болған апаттардан Флоренцияны құтқаруды тойлау үшін арналған құрбандық ретінде салынды. Комиссия үшін көптеген суретшілер бәсекелесті, ал қазылар алқасы жеті жартылай финалисті іріктеді. Финалистердің арасында Лоренцо Гиберти, Филиппо Брунеллески және Жакопо делла Кверча болды, ал 21 жасар Гиберти комиссияны жеңіп алды. Бағалау кезінде Гиберти мен Брунеллески ғана финалист ретінде қалды, ал судьялар шешімге келе алмағандықтан, оларға бірлесіп жұмыс істеу тапсырылды. Брунеллескинің мақтанышы оның жолына кедергі келтірді, ол Римге сәулет өнерін оқуға кетті, ал Гиберти есіктерді өзі аяқтауға кірісті. Дегенмен, Гиберти өзінің автобиографиясында «ешқандай қарсылықсыз жеңіске жеткенін» мәлімдеді. Гиберти мен Брунеллескидің «Исақтың құрбандығы» жобаларының түпнұсқалары Барджелло мұражайында көрсетілген. Гибертидің осы есіктерді аяқтауына 21 жыл уақыт кетті. Алтынмен жалатылған бұл қола есіктер жиырма сегіз панельден тұрады, олардың жиырмасы Жаңа өсиеттен Мәсіхтің өмірін бейнелейді. Төменгі сегіз панель төрт евангелист пен шіркеу әкелерін – әулие Амвросийді, әулие Жеромды, әулие Григорийді және әулие Августинді көрсетеді. Панельдер есік жақтамасының жапырақтарымен және панельдердің қиылысындағы пайғамбарлар мен сибильдердің алтынмен жалатылған бюсттерімен шеңберленген. Бұрын шығыс жағына, Пизаноның есіктерінің орнына орнатылған есіктер кейін солтүстік жағына көшірілді. Өнер тарихшысы Антонио Паолуччи оларды «15 ғасырдың бірінші тоқсанындағы флоренциялық өнер тарихындағы ең маңызды оқиға» деп сипаттады. Солтүстік қақпаның үстіндегі қола мүсіндерде Жақияның парызшылдар мен саддукейлерге уағыз айтып тұрғаны бейнеленген. Оларды Франческо Рустичи жасаған, және олар оның бұрынғы жұмыстарынан асып түседі. Леонардо да Винчи оған техникалық кеңес берген ғана емес, модельдеуден құюға дейінгі бүкіл процесте оны тастап кетпеді; Жақияның позы Леонардоның пайғамбар суретіне ұқсас.

Шығыс қақпалары (Жәннәт қақпалары)

Г. Гиберти енді кеңінен танымал тұлға және осы саланың ең басты суретшісі ретінде мойындалды. Оған тіпті пападан да көп тапсырыстар түсті. 1424 жылы ол екінші тапсырыс алды – баптистерияның шығыс есіктерін жасау. Ол және оның шеберханасы (Микелоццо мен Беноццо Гоццоли де бар) 27 жыл бойы осы жұмыстың үстінде тер төгіп, өзінің шеберлігін танытты. Есіктерде Ескі Ғидаттың он эпизоды бейнеленген, және олар шығыс жағына орнатылды. Панельдер үлкен тіктөртбұрыштардан тұрады және бұрынғы есіктердегідей дәстүрлі готикалық төртжаққа енбейді. Гиберти композицияларына көлем беру үшін жақында ашылған перспектива принциптерін қолданды. Әрбір панельде бірнеше оқиға көрсетілген. "Жүсіп тарихында" Жүсіптің інілерінің оны құдыққа лақтыруы, Жүсіптің саудагерлерге сатылуы, саудагерлердің Жүсіпті перғауынға жеткізуі, Жүсіптің перғауынның түсін түсіндіруі, перғауынның оған көрсеткен құрметі, Яқубтың ұлдарын Мысырға жіберуі және Жүсіптің інілерін тануы мен үйге оралуы сияқты оқиғалар бейнеленген. Вазаридің өмірбаянында бұл панель ең қиынға соққан, сонымен қатар ең әдемі панель деп айтылған. Фигуралар перспективалық кеңістікте өте төмен рельефте (Донателлоның тапқан және "жазық рельеф" деген мағына беретін rilievo schiacciato деп аталатын) орналасқан. Гиберти панельдерде әртүрлі мүсіндік техникаларды қолданды, кесілген сызықтардан еркін тұрған мүсіндерге дейін, кеңістік сезімін күшейте түсті. Панельдер жапырақтар мен жемістерден, көптеген пайғамбарлардың мүсіндерінен және 24 бюсттен тұратын, алтынмен әшекейленген, сәндік шеңберге енгізілген. Ортадағы екі бюст – суретшінің және оның әкесі Бартоломео Гибертидің портреттері. Құю сапасы жоғары болғанымен, кейбір қателіктер де кездеседі. Мысалы, солтүстік есіктердің 15-ші панелінде (Жазалау) алдыңғы қатардағы екінші бағананың құймасы қателікпен бір қолдың үстіне қойылған, сондықтан жазалаушылардың бірі тасқа қамалып, қолы сыртқа шығып тұрғандай көрінеді. Микеланджело осы есіктерді "Жұмақтың қақпалары" (Porte del Paradiso) деп атады, және олар әлі күнге дейін осы атпен танылады. Бір ғасырдан кейін Джорджо Вазари оларды "күмәндісіз әр жағынан да кемелді және жасалған ең ұлы шедевр" деп сипаттады. Г. Гиберти өзі оларды "өзім жасаған ең ерекше туынды" деп атады.

Бастапқы өнерді сақтау

Баптистерияда орналасқан Жұмақтың қақпалары – түпнұсқалардың көшірмесі болып табылады, олар бес жүз жылдан астам уақыт бойы ауада болу және зақымдану салдарынан панельдерді сақтау үшін 1990 жылы ауыстырылды. Түпнұсқа панельдерді болашақ ұрпақтарға жеткізу үшін қалпына келтіріліп, Дуомоның өнер және мүсін мұражайындағы Museo dell'Opera del Duomo құрғақ ортада сақталуда. Мұражайда кейбір түпнұсқа панельдерді көруге болады; қалған түпнұсқа панельдер лазерлердің көмегімен, зиян келтіруі мүмкін химиялық ванналарды пайдаланбастан қалпына келтіріліп, тазартылуда. Үш түпнұсқа панель 2007–2008 жылдары АҚШ бойынша гастрольдік сапар жасады, содан кейін олар бір жақтауына жиналып, панельдерді есіктер контекстінде көпшілік назарына ұсыну мақсатымен герметикалық түрде жабылды. Әлем бойынша есіктердің бірнеше көшірмесі сақталған. Мұндай көшірмелердің бірі Нью-Йорк штатының Паукипси қаласындағы Вассар колледжінде бар. Тағы бір көшірмесі, 1940 жылдары жасалған, Сан-Францискодағы Грейс соборында орнатылған; есіктердің көшірмелері сондай-ақ Ресейдің Санкт-Петербургтегі Казань соборында, Ұлыбританияның Престон қаласындағы Харрис мұражайында және 2017 жылы Канзас-Ситидегі Нельсон Аткинс өнер мұражайы үшін жасалған.

Басқа салымшылар

Бейбіт жер қақпасының екі жағындағы екі порфир бағанасын Майоркадағы писандар тонап, 1114 жылы флоренциялықтарға Луккаға қарсы қалаларын қорғағаны үшін алғыс ретінде сыйлады. Бейбіт жер қақпалары Андреа Сансовиноның Мәсіхтің шомылдырылуын бейнелейтін мүсіндер тобымен (көшірмесімен) безендірілген. Ал түпнұсқалары Дуомо операсы мұражайында сақтаулы. Одан кейін ол жаңа тапсырмамен Римге кетіп, бұл мүсіндерді аяқталмай қалдырды. Бұл мүсіндердегі жұмысты Микеланджело мектебінің мүсіншісі Винченцо Данти 1569 жылы жалғастырды. 1576 жылы ол қайтыс болғанда, топтың жұмысы дерлік аяқталған еді. 1792 жылы Инноченцо Спинацци періште қосып, топты толықтырды. Қазір Бардини мұражайында сақталып тұрған Тино ди Камайноның «Қайырымдылық» мүсіні де бастапқыда есіктің үстіне орналасқан теологиялық қасиеттер тобының бір бөлігі болған деп саналады.

Интерьер

Ішкі кеңістік, өте қараңғы, бағаналар мен пилястрлармен төменгі бөлігіне және жаяу жолмен жоғарғы бөлігіне бөлінген. Флоренциялықтар баптистерияны безендіруге ешқандай қиындық пен шығынды аямады. Ішкі қабырғалар қара жасыл және ақ мәрмәрмен қапталған, үстіне геометриялық өрнектер ойылған. Нишалар сардиниялық граниттен жасалған монолитті бағаналармен бөлінеді. Ішкі бөлікті мәрмәрмен қаптау XI ғасырдың екінші жартысында басталды. Ғимаратта Донателло мен Микелоццо Микелоцци жасаған антипапа Иоанн XXIII-нің монументалды қабірі орналасқан. Алтыннан жасалған мүсін, көрерменге қарап тұрған бетімен, екі арстан тіреген өлме жалдаманың үстіндегі алтын жалатылған матаның көмкершігінде жатыр. Ол бірнеше қасиетті заттар мен зор байлығын осы баптистерияға сыйлаған. Мұндай балдахинмен жасалған ескерткіш Ренессанс дәуірінде алғаш рет пайда болды. Мозаикалық мәрмәр еден 1209 жылы төселді. Едендегі геометриялық өрнектер күрделі. Олардың кейбірінде шығыс зодиактарының мотивтері бейнеленген, мысалы, астролог Строццо Строццидің тақтасы. Ортада бес алақанды шаршы шомылу қайнарының айналасын қоршаған сегізбұрышты қоршау болған, оның негізі әлі де еденде анық көрінеді. Данте суға батып бара жатқан баланы құтқару кезінде алақандардың бірін зақымдаған деседі. Бұл қайнар 1571 жылы Франческо I де Медичидің бұйрығымен алынып тасталды. Оның сызбасы 16 ғасылдан сақталған. Қазіргі, әлдеқайда кішкентай, 14 ғасылдан бері оңтүстік кіреберісіне жақын тұрған сегізбұрышты қайнар. Оның рельефтері Андреа Пизаноға немесе оның оқушыларына жатқызылады.

Мозаикалық төбе

Баптистерияның ең биік шыңы – керемет мозаикамен жабылған. Ол ғасыр бойы бірнеше кезеңде құрылған. Ең көне бөліктері – күмбездің жоғарғы аймағындағы періштелер иерархиясы (2,3), күмбездің үш батыс сегментіндегі Соңғы Сот (1) және батыс жағындағы тікбұрышты капелланың үстіндегі мозаика. Батыстағы төртбұрышты капелланың үстіндегі мозаикадағы жазу жұмыстың басталу күні мен суретшінің атын көрсетеді. Осы жазуға сәйкес, Францискан монахы Якоб мозаиканы 1225 жылы бастаған. Бұрын суретші 1300 жылдар шамасында жұмыс істеген римдік мозаикашы Жакопо Торрити деп қате айтылған. Стиліне сәйкес, Якоб Венецияда білім алған және 13-ғасырдың басы мен ортасындағы Византия өнерінің күшті ықпалында болған. Жазуда император Фредерик II-нің аты да көрсетілгендіктен, жазу мен мозаиканың бірінші кезеңінің аяқталуы 1238 және 1250 жылдар аралығындағы Флоренция билігінің Гибеллин кезеңіне сәйкес келеді. Якоб пен оның шеберханасы жасаған Соңғы Сот – Баптистериядағы ең ірі және маңызды рухани бейне. Онда екі жағында құралдары бар Мәсіх пен періштелер (бұрын суретші Коппо ди Марковальдоға жатқызылған), құтқарылғандардың қуанышпен қабірлерінен шығуы (Мәсіхтің оң жағында) және күнәкарлардың жазасы (Мәсіхтің сол жағында) бейнеленген. Соңғы бөлігі ерекше танымал: жамандық жасаушылар отта жағылады, шишаға тігіледі, таспен ұрылады, жыландар шағады, қорқынышты жануарлар тістейді және жұлып жейді. Күмбездің бес шығыс бөлігінің төменгі аймақтарындағы басқа көріністерде мозаиканың көлденең қабаттарында әртүрлі оқиғалар бейнеленген: (жоғарыдан бастап) Жаратылыс кітабынан оқиғалар; Жүсіптің оқиғалары; Мәриям мен Мәсіхтің оқиғалары және, соңында, төменгі қабатта – шіркеудің қасиетті қамқоршысы Иоанн Крестительдің оқиғалары. Барлығы алпыс сурет 13-ғасырдың соңғы онжылдығында жасалған. Негізгі суретшілер – Корсо ди Буоно мен Чимабуэ. Бұл Джоттодан бұрынғы Флоренция өнерінің ең маңызды повестволық циклы. Күмбездің астындағы барабанда көптеген пайғамбарлардың бас суреттері бейнеленген. Галереяның кейбір капеллалары да мозаикамен әсемделген. Бұл бөліктерді 1330 жылдары Сиенадан келген мозаикашылар орындаған.