Каролус Клузиус: Фламанд дәрігері және ботаник ғалымы
Carolus Clusius
Каролус Клузиус (1526-1609) – фламандский дәрігер, ботаник, 16 ғасырдағы ең белгілі ғылыми бағбан. Өмірбаяны, білімі, өсімдіктерге қызығушылығы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фламанд дәрігері және ботаник (1526–1609)
Flemish doctor and botanist (1526–1609)
Шарль де л'Эклюз, Л'Эклюз немесе Каролус Клюзиус (19 ақпан 1526 – 4 сәуір 1609), Ватен мырзасы, Артуа аймағының дәрігері және ботаник, 16 ғасырдағы ғылыми бағбандардың ең ықпалдысы болған пионер.
Charles de l'Écluse, L'Escluse, or Carolus Clusius (19 February 1526 – 4 April 1609), seigneur de Watènes, was an Artois doctor and pioneering botanist, perhaps the most influential of all 16th century scientific horticulturists.
Өмір
Клюзий 1526 жылы Шарль де л'Эклюз қаласында, Арраста (голландтық Атрехт) туған, ол кезде Испания Нидерландтарындағы Артуа графтығында, қазіргі Солтүстік Францияда (О Верхний Франс) болған. Әкесінің тілегімен ол Ловенде латын және грек тілдерін оқып, содан кейін заң мамандығын меңгерді. Кейін әкесі оған заң оқуын жалғастыру үшін Марбургке көшіп баруға ақша берді, бірақ сегіз айдан кейін оның ұстазы Марбургтен кеткен соң ол теологияға ауысты, алдымен Марбургте, содан кейін Виттенбергтегі профессорларының бірінің ұсынысымен философияны да зерттей бастады. Марбургте ол өсімдіктерге қызығушылық танытты, оны Виттенбергте де жалғастырды. Ботаника ғылымының дамып келе жатқанын білген ол 1551–1554 жылдары Францияға Монпелье университетінде медицинаны оқу үшін кетті, бірақ ол ешқашан медицинамен айналыспады және өзін дәрігер деп атаған жоқ. Ол 1609 жылы 83 жасында Нидерландының Лейден қаласында қайтыс болды. Оның жеке қарым-қатынастары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол көптеген достық байланыстар құрды, әйелдер мен ерлер арасында, және оның сақталған көптеген хаттары сол достықтар туралы маңызды мәліметтер береді. Оның ер адам достары көбінесе ғалымдар болды, олармен ол латын тілінде хат алмасты, ал әйел достары (кем дегенде 35 кісі белгілі) көбінесе коллекционерлер мен бағбандар болды, олармен ол олардың ана тілінде хат алмасты, бірақ барлығына бірдей құрметпен қарады. Оның ер адам достары әлемнің түкпір-түкпірінен келсе, әйел достарының барлығы Габсбург елдерінде, әсіресе Оңтүстік Нидерланды мен Австрияда болды.
Clusius was born Charles de l' Écluse in 1526, in Arras (Dutch Atrecht), then in the County of Artois, Spanish Netherlands, now northern France (Hauts de France). At the urging of his father, who wanted him to enter the law, he commenced his studies in Latin and Greek at Louvain, followed by civil law. His father then gave him some money to move to Marburg to further his legal studies, but after eight months when his mentor moved away from Marburg he switched to theology, initially at Marburg and then on the suggestion of one of his professors at Wittenberg, where he also began a study of philosophy. Even at Marburg he had also developed an interest in plants that he continued in Wittenberg. Aware of the emerging study of botany, he decided to move to France to study medicine at the University of Montpellier (1551–1554), under professor Guillaume Rondelet, though he never practiced medicine, or styled himself as a physician. He died in Leiden in the Netherlands in 1609, at the age of 83. While little is known of his relationships, he formed many friendships, both male and female, and his extensive preserved correspondence throws considerable light on those friendships. His male friends were largely academic, with whom he corresponded in Latin, his female friends (at least 35 are known) predominantly collectors and horticulturalists with whom he corresponded in their vernacular, but treated all with the same respect. Unlike his male friends, who were from all over the world, his women friends were all in the Habsburg countries, especially the southern Netherlands and Austria.
Жұмыс
1560 жылдары Клюзиус Фуггер банктік үйінің қызметінде Антон Фуггердің ұлдарының біріне ұстаздық жасады және агент ретінде жұмыс істеді, соның ішінде Испанияға өсімдіктерді жинау экспедициясы да болды. Ол онда Жаңа дүниеден әкелінген өсімдіктермен танысты. 1573 жылы Огиер Жизелин де Бусбектің көмегімен император Максимилиан II (1564–1576) оны Венадағы императорлық медициналық бақтың префекті (директоры) етіп тағайындады және Императорлық палатаның кеңесшісі қылды. Бұрынғы император Фердинанд I (1558–1564) тұсында Осман империясының елшісі болған Бусбекк, бағбандыққа құштар болғандықтан, Константинополь сарайынан Венадағы бақтарға экзотикалық түймедақтарды жіберуге мүмкіндік жасады. Клюзиус Максимилианның қайтысынан және оның ұлы Рудольф II (1576–1612) таққа отыруынан кейін 1576 жылы императорлық сарайдан босатылды. 1580-ші жылдардың соңында Венадан кеткеннен кейін ол Франкфурт-на-Майнда қоныстанды, содан кейін 1593 жылдың қазанында Лейден университетінде профессор болып тағайындалды. Ол сонымен қатар университеттің жаңа ботаникалық бағы Hortus Academicus-тің алғашқы префекті (директоры) болды. Ол Еуропадағы алғашқы ресми ботаникалық бақтардың бірін құруға көмектесті, ал оның егжей-тегжейлі отырғызу тізімдері оның бағын бастапқы орналасқан жеріне жақын жерде қайта жаңартуға мүмкіндік берді. 1604 жылы ол Accademia dei Lincei академиясына корреспондент мүше ретінде қабылдануға шақырылды, бірақ бас тартты. Оның Antidotarium sive de exacta componendorum miscendorumque medicamentorum ratione ll. III nunc ex Ital. sermone Latini facti (1561) Антверпендегі атақты Плантин баспасымен жемісті ынтымақтастығын бастады, бұл оған табиғаттанудағы соңғы жаңалықтарды жариялауға және мәтіндерін күрделі гравюралармен безендіруге мүмкіндік берді. Клюзиус, замандастарының білуінше, екі маңызды түпнұсқа еңбек жариялады: оның Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia (1576) – испан флорасы туралы ең алғашқы кітаптардың бірі, ал Rariorum stirpium per Pannonias observatorum Historiae (1583) – Австрия және Венгрия альпілік флорасы туралы алғашқы кітап. Клюзиус еңбектері екі бөлімде жарық көрді: Rariorum plantarum historia (1601) оның испан және австриялық флорасын қамтиды, сондай-ақ жаңа өсімдіктер туралы қосымша ақпаратты және Орталық Еуропадан келген саңырауқұлақтар туралы пионерлік микологиялық зерттеуді қосады (қосымша ретінде: Fungorum in Pannoniis observatorum, "Fungi noxii et perniciosi" бөлімінде уытты саңырауқұлақтарды қамтиды); ал Exoticorum libri decem (1605) экзотикалық флора мен фаунаның маңызды шолуы болып табылады, олардың екеуі де қазірге дейін жиі пайдаланылады. Оның Rariorum plantarum, төрт кітапта жарық көрген, ботаникалық үлгілердің көптеген ксилографиялық суреттерімен безендірілген, және Ренессанс кезеңінде ботаника мен ботаникалық бақтарға жаңа қызығушылықтың оянуын көрсетеді. Ол сондай-ақ Абрахам Ортелиус картасына Испанияның картасын жасауға үлес қосты. Клюзиус табиғаттану ғылымы бойынша бірнеше заманауи еңбектерді аударды. Клюзиус еуропалық замандастарымен жүргізген ауқымды хат алмасуы Лейден университетінің кітапханаларында сақталған және ондағы Скалигер институты (Клюзиус жобасы) арқылы цифрлық форматта қолжетімді. Жинақта 1560–1609 жылдар аралығында 320 корреспонденттен 1500-ге жуық хат, алты тілде сақталған.
In the 1560s Clusius was employed by the Fugger banking family as tutor to one of Anton Fugger's sons and as agent, including a plant collecting expedition to Spain, where he became familiar with plants introduced from the New World. In 1573, with the help of Ogier Ghiselin de Busbecq, he was appointed prefect (director) of the imperial medical garden in Vienna by Emperor Maximilian II (1564–1576) and made Gentleman of the Imperial Chamber. Busbecq, who had been ambassador to the Ottoman Empire (1554–1562) under the previous emperor, Ferdinand I (1558–1564), was a keen gardener and soon arranged for exotic bulbs to be sent from the court at Constantinople to the gardens in Vienna. Clausius was discharged from the imperial court shortly after the death of Maximilian and accession of his son Rudolf II (1576–1612) in 1576. After leaving Vienna in the late 1580s he established himself in Frankfurt am Main, before his appointment as professor at the University of Leiden in October 1593, where he also became the first praefectus (prefect) of the city's new botanical garden, the Hortus Academicus, associated with the university. There he helped to create one of the earliest formal botanical gardens of Europe and his detailed planting lists have made it possible to recreate his garden near where it originally lay. He was invited to join the Accademia dei Lincei as a corresponding member in 1604, but declined. His Antidotarium sive de exacta componendorum miscendorumque medicamentorum ratione ll. III nunc ex Ital. sermone Latini facti (1561) initiated his fruitful collaboration with the renowned Plantin printing press at Antwerp, which permitted him to issue late breaking discoveries in natural history and to ornament his texts with elaborate engravings. Clusius, as he was known to his contemporaries, published two major original works: his Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia (1576)— is one of the earliest books on Spanish flora— and his Rariorum stirpium per Pannonias observatorum Historiae (1583) is the first book on Austrian and Hungarian alpine flora. Clusius' collected works were published in two parts: Rariorum plantarum historia (1601) contains his Spanish and Austrian flora and adds more information about new plants as well as a pioneering mycological study on mushrooms from Central Europe (as appendix: Fungorum in Pannoniis observatorum, covering toxic fungi in the section: "Fungi noxii et perniciosi"); and Exoticorum libri decem (1605) is an important survey of exotic flora and fauna, both still often consulted. His Rariorum plantarum, published in four books, is illustrated with many woodcuts of botanical specimens, and is indicative of the new interest in botany and botanical gardens which arose during the Renaissance. He contributed as well to Abraham Ortelius's map of Spain. Clusius translated several contemporary works in natural science. Clusius' vast correspondence with his European contemporaries has been preserved at Leiden University Libraries and made available digitally by the Scaliger Institute there (The Clusius Project). The collection contains about 1,500 letters from 320 correspondents in six languages during the period 1560–1609.