Кіріспе

Индонезиядағы Папуаның солтүстік жағалауынан орналасқан Биак аралы – Индонезия провинциясы Папуаның солтүстік жағалауындағы Кендеравасих шығанағындағы Биак архипелагының ең ірі аралы. Биакта көптеген атоллдар, рифтер және маржандар кездеседі. Ең ірі елді мекен оңтүстік жағалаудағы Кота Биак (Биак қаласы) болып табылады. Аралдың қалған бөлігінде шағын ауылдар сиреп орналасқан. Биак – Биак аралдарының (Кепулау биак) құрамына кіреді және Биак Нумфор ауданының басқаруында.

География

Биак аралдарының ауданы – . Аралдың ең кең жерінде ұзындығы және ені шамамен сондай. Ең биік нүктесі аралдың солтүстік-батысында орналасқан, биіктігі шамамен 740 метр. Супиори аралы солтүстік-батысқа жақын, Биактан тар, аздап терең арнамен бөлінген. Кішкентай Падайдо аралдары Биактың оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында жатыр. Биак, Супиори, Падайдо аралдары және оңтүстік-батыстағы Нумфор аралы бірге Шоутен аралдары деп аталады, сондай-ақ Биак аралдары немесе Геелвинк аралдары деп те айтылады. Биак – бұл топтағы ең үлкен және ең көп халқы бар арал. Аралдар солтүстікте Цендеравасих шығанағын қоршап тұрады. Япен аралы Биак пен Падайдо аралдарының оңтүстігінде, кең арнамен бөлініп жатыр. Аралды Биак Нумфор ауданы басқарады, оған Нумфор және Падайдо аралдары да кіреді. Әкімшілік орталығы – Биак қаласы. Супиори бұрын Биак Нумфор ауданының құрамында болған, бірақ 2004 жылы жеке ауданға айналды.

Тарих

Биакты еуропалықтар алғаш рет 1526 жылы португалдық теңізші Хорхе де Менезес көріп шықты. Малаккадан Малукуға дейін Борнеоның солтүстігі арқылы сапарлаған Хорхе де Менезес, шығанақтың кіреберісіндегі Биак аралдарына қонды және қыстауға мәжбүр болды; содан бері арал португалдық карталарда Ilha de Dom Jorge немесе Ilha onde invernou Dom Jorge деп аталатын болды, ал ақырында Ilha de S. Jorge атанды. Испан теңізшісі Альваро де Сааведра 1528 жылдың 24 маусымында Тидордан Жаңа Испанияға қайтуға тырысқанда аралды көріп өтті. 1545 жылы испандық теңізші Иниго Ортис де Ретес, Жаңа Испанияға оралуға тырысқанда, San Juan галеоны бортында аралды тағы да байқады. Архипелаг алғаш рет 1537 жыл шамасындағы Гаспар Виегас, 1540 жылғы анонимді карта, сондай-ақ Жоао де Лисбоа мен Бартоломеу Вельйоның (1560 ж.) карталарында, және басқа португал, испан және голланд карталарында суреттелді. Екінші дүниежүзілік соғыста, аралда Жапон императорлық армиясының стратегиялық әуежайы орналасқан, ол Тынық мұхитындағы операциялар үшін база ретінде пайдаланылды. Американдық әскерлер Биак шайқасында аралды басып алды. Басып алынған әуежай Мокмер әуежайы деп аталды және кейіннен Австралия Корольдік әуе күштеріне берілді. Биак Холландиядан кейін одақтас күштердің екінші қону орны болды. Биак аралдарының көптеген тұрғындары одақтас күштерден киім-кешек және азық-түлік сияқты көмек алды. Голланд билігін соғыстан кейін қалпына келтіру үшін олар мектептерді қайта ашты және Миедегі мұғалімдер мектептерінің түлектерін жұмысқа алды. Франс Кайсиеппо, Эдуард Румбрар, Маркус Кайсиеппо, Мартин Румаяу және Лукас Румкорем сияқты бірнеше Биак аралдарының тұрғындары Bestuur мектептерінде білім алды. 1945 жылдың қыркүйегінде Лукас Румкорем Биактағы алғашқы саяси партия Perserikatan Indonesia Merdeka (PIM) құрды, ол қыркүйек және қараша айларында Нусиде, ал 1946 жылдың қаңтарынан бастап Боснекте жиналыстар өткізді. Румкоремнің қызметі Hoofd Plaatselik Bestuur (HPB) қызметкерлеріне белгілі болғанымен, HPB науқас демалысына кеткенге дейін ешқандай шара қолданылмады. 1947 жылдың ортасында Лукас Румкоремді голланд билігі ұстады, ол Франс Кайсиеппо мен Маркус Кайсиеппоны өлтіруге тырысқан деген айып тағылды. Де Брюйн, Биак ауданының басшысы ретінде, 1947 жылдың 20 қарашасында Какаин Каркара аймақтық кеңесін қайта ұйымдастырып, сырттан келгендердің әлеуметтік өзгерістеріне қарсы Корери қозғалыстарынан кейін қираған ауылдарды қайта құруға кірісті. Де Брюйннің оң қолы Стефан Йозеф болды, ол бұрын жапондықтардың жұмысында болған және Виссель көлдерінде (Панаи) жұмыс істеген кезде де Брюйнмен танысқан. Стефан Йозефке Биакта күзетшілік жүктеліп, ол осы уақытта Петеро Джандимен бірге болды. Стефанның айтуынша, Петеро Джанди Оңтүстік Сулавесиден келген Полонгбангкенг тобымен байланысы бар Индонезияның ұлтшыл экстремисі болды және ол тұтқындалып, Биакқа жер аударылды. Солайт Амбонға демалысқа кеткен кезде Стефан директордың көмекшісі болып тағайындалды. Осы кезеңде олар 1948 жылдың 14 наурызында оқ-дәрі қоймасына және Биак түрмесіне шабуыл жасаған Герман Румер және Ватти есімді екі тұтқынға қолдау көрсетті. Бұл көтерілістегі тағы бір маңызды тұлға - HPB кеңсесінің кеңсе қызметкері Ханок Румбрар, ол азаматтар мен Петеро Джанди қозғалысының арасында делдалдық жасады, ол қаңтардан 10 наурызға дейін "Сукарно республикасының" бөлігі болу үшін қолдау жинады және науқан жүргізді. Олар біршама қолдау алды, бірақ кейбіреулері голландтықтарға жақын болғандықтан емес, 1942-1943 жылдардағы Мансерен оқиғасы сияқты кек алудан қорқып, бас тартты. Бұл қозғалыс сонымен қатар Силас Папаренің PKII партиясымен, әсіресе Серуидегі Ратулангидің елден қуылған көмекшісі Салехпен үйлестіруге тырысты. Осы көтерілістен бір апта бұрын де Брюйн ресми сапарда болды. Жоспар - Соридодағы КНИЛ гарнизонына шабуыл жасау, содан кейін Боруку даласындағы және Мокмердегі орталық радиостанцияға және КНИЛ әскери бекетіне шабуыл жасау, Манокуари мен Соронгқа шабуыл жасаудан бұрын Серуиде қару-жарақ пен тұтқындарды босату. Көтеріліс жоспарланғандай болмады және жергілікті Биак жастарының бірі Терриан голланд сержант Шипперді атып өлтірді, соның салдарынан атыс-шұғыл басталды. Дүйсенбі күні Стефан Йозеф тұтқындалды, келесі күні Петеро Джанди, Ханок Румбрар және басқалары тұтқындалды. Шамамен 40 көтерілісші тұтқындалып, Джакартадағы Чипинанг түрмесіне жеткізіліп, 1950 жылдары босатылды. Петеро Джанди Голландияда өлім жазасына кесілді, ал басқалары, мысалы, Петрус Корва мен Ханок Румбрар, Дигулге жіберілді. 1949 жылдың 7 тамызында Голландиядан келген Коринус Крейдің келуінен кейін PIM қызметі қайта жанданды. 1949 жылдың 1 қазанында Йенуре ауылының басшысы Дэвид Румаропеннің үйінде PIM қайта ұйымдастыру туралы жиналыс өтті, ал 1949 жылдың 5 қазанында Босникте, Лукас Румкоремнің үйінде PIM ресми түрде қайта жанданды, Лукас Румкорем жетекшісі, Коринус Крей орынбасары және Й. Тарумаселли кеңесшісі, ал Петрус Варикар хатшы болып тағайындалды. 1958 жылға қарай Лукас Румкорем басшылығымен Tentara Tjadangan Tjenderawasih (TTT) атты жаңа қозғалыс құрылды, Й. Тарумаселлидің сөзіне сүйенсек, бұл ұйымның басқа Папуа аймақтарында да филиалдары болған. Бұл ұйым бірнеше папуа жастарын Биактан тыс жерде әскери оқудан өтуге жіберді, олар Индонезияның басып кіру күштеріне бағыт беруге тиіс болды. TTT сонымен қатар Сингапурдағы Индонезия консулдығымен байланыс жасап, KPM кемелерімен еркін қозғалатын қытай-индонезиялықтарды пайдалануға тырысты. Басқа іс-шаралардың ішінде Й. Тарумаселли мен Т. Румнгердің Биактағы маңызды орындарды бақылауы, олар Сингапур, Амбон, Голландия және Серуидегі индонезиялық өкілдерге хабарламалар жіберді. TTT қызметі голланд билігі олардың әрекеттерін анықтағаннан және Дэвид Войсири, Рафаэль Маселкосу, Й. Тарумаселли, Джонатан Сарой және Серуи филиалының мүшесі Фритс Верлукенді тұтқындағаннан кейін тоқтатылды. 1960 жылдары, Жаңа Гвинеяның жартысымен бірге, ол Индонезияға берілді. 1962 жылдың 15 тамызында Нью-Йорк келісіміне қол қойылды, онда Penentuan Pendapat Rakyat ережесі қамтылған. 1962 жылдың 29 қыркүйегінен 19 қазанына дейін 19 мүшеден тұратын папуалық делегация Индонезия аймақтарына сапар жасап, Джакартада Сукарномен кездесті. Папуа аймақтарынан құралған тағы бір делегация 34 адамнан тұрады және Индонезияға адалдығын жариялады, олардың ішінде Биактан келген Ds. F. J. S. Румаинум және Франс Кайсиеппо болды. Білім беру қызметкерлерінен құралған тағы бір делегация 16 адамнан тұрады, Биактан келген L. Manidbodibo және N. Urbinas өкілдік етті. 1998 жылдың 1 шілдесінде, сәтсіз 1971 жылғы Папуа тәуелсіздік жариялауының жылдығында, Биак қаласында «Биак қырғыны» немесе «Қанды Биак» деп белгілі болған оқиға болды. Organisasi Papua Merdeka (Free Papua Movement) мүшелері Kota Biak су мұнарасында «Таңғы жұлдызды» көтеріп, алты күнге созылған лагерь құрды. 1998 жылдың 6 шілдесінде сағат 05:30-да демонстрацияға Tentara Nasional Indonesia (TNI немесе Индонезия әскері) тарап оқ атты. Көптеген адамдар қашуға тырысқанда атылып түсті. Құтқарылғандар ұсталды және бірнеше күнге дейін докқа қамалды, сол жерде тағы да наразылар ұсталды. Алғашқы наразылардың шамамен 200-і екі индонезиялық әскери кемесіне мінгізіліп, екі түрлі орынға тасталды. Келесі күндері денелер Биак жағаларына шайылып, балық аулау торларына ілінді. TNI денелердің пайда болуын Папуа Жаңа Гвинеяда болған Айтеп цунамисінің құрбандарына жатқызды.

Демография

Биак тұрғындарының басым көпшілігі меланезиялықтар, бірақ олар негізінен австронезия тілдерінде сөйлейді және негізгі діні – христиандық. Биакта және оның төңірегіндегі аймақтарда Тидор сұлтандығының басқару құрылымындағы лауазымдарға қатысты көптеген атаулар тайпа және отбасылық тегі ретінде қолданыла бастады, соның ішінде Корано немесе Колано (жаван тіліндегі Клонодан, Панжиде), Санади немесе Сангаджи (аудан басшысы), Тидорға салық-төлемдерін жеткізуге жауапты мэр, Димара (ауыл басшысы), Капитарау (теңіз капитаны) және Каписа (капитан) сияқты әскери басшылар, сондай-ақ Рум сөзімен басталатын көптеген тегілер, мысалы, Румбиак, Румбевас, Румбекван – Тидор тілінен шыққан, себебі Рум Тидор сарайындағы белгілі бір ауданды білдірген. Дегенмен, Биак және Япен аралдарында, сондай-ақ Йондама шығанағында шетелдік сауда қатынастарының кең ауқымына байланысты шетелдік саудагерлердің көптеген ұрпақтары қоныстанған. Бұл аралдарда Папуа провинцияларындағы ең көп саны жергілікті қытай ұрпақтары өкілдік етеді. Олар ұрпақтан-ұрпаққа жергілікті тұрғындармен араласып, кейде жергілікті отбасылық тегін қабылдаған. Шетелдік сауданың кеңдігін көрсететін дәлелдердің бірі – қытай порцелинасын қолданатын түрлі жергілікті дәстүрлер, мысалы, Мансорандак дәстүрі, онда ұзақ сапардан оралғаннан кейін табаққа бас сұғылады. Ресми тіл – индонезия тілі, ал негізгі жергілікті тіл – биак тілі. Ағылшын тілі де қолданылады, бірақ қолданылуы шектеулі. Әкімшілік тұрғысынан 12 кекаматан бар, олар тек аралдың өзін қамтиды және 2020 жылғы халық санауы бойынша 122,166 адам тұрады.

Климат

Биак тропикалық жаңбырлы орман климатына ие, жыл бойы температура шамамен бірдей сақталады. Қаладағы орташа жылдық температура , бұл Биактың кез келген күнінің орташа температурасына да сәйкес келеді. Қалада жыл бойы әр айда жауын-шашын көп мөлшерде түседі, орташа жылдық жауын-шашын шамамен құрайды. Ең құрғақ айлар – қарашада орташа айлық жауын-шашын мөлшері шамамен тең болады.

Экономика

Арал салыстырмалы түрде ауылдық және аралдағы папуастардың көпшілігі негізінен балық аулау немесе жинау арқылы күнкөріс көреді. Онда мыс және никельдің ірі қоры бар. Сонымен қатар, жаңа Биак ғарыш айлағында ғарыш спутниктерін ұшыру қызметтерін ұйымдастыру жоспарланған еді.

Дәстүр

Биак нумфор мәдениеті ежелгі анимистік дінге ден қояды, бірақ қазір олар сонымен қатар христиан дінін де ұстанады. Олардың сенімдері "Вор" деп аталатын ритуалдық рәсімге байланысты, онда оларды түрлі жамандықтар мен аурулар қынайды. "Вор" олардың өмірінің барлық саласында кездеседі және кейбір дәстүрлі рәсімдер әлі де өткізілуде. Оларға: алғашқы шаш қию рәсімі ("Вор Капапник"), ересек болу рәсімі ("Вор Фамармар") және үйлену рәсімі ("Вор Якякер Фарбакбук") жатады. Бұл рәсімдердің барлығы ән салумен, билеумен және ата-бабалар рухына шалумен бірге өтеді.

Йосим Панкар биі

Биак Нумфор халқының «Йосим Панкар» деп аталатын достық биі бар, ол Батыс Папуа және жағалау Папуасының барлық аймақтарында кең таралған. Би тобының мүшелерінің саны шағын немесе орташа болатын, ал би түн бойы жалғасуы мүмкін. Бүгінгі күнге дейін танымал «Йосим Панкар» биінің қозғалыстары: Панкар Газ, Гале Гале, Джеф, Пакуль Тига, Сека және Поко Поко биінің бейімделуі. Бұл би екі дәстүрлі бидің үйлесімінен құралған – Сайрей (Серул, Варопен) шығанағынан бастау алған Йосим биі және Биак, Нумфор және Манокуариден тараған Панкар биі. Йосим биінде әдетте қолданылатын музыкалық аспаптар – куку леле (укулеле) және гитаралар. Бұл аспаптар Папуада жасалмағандықтан, шетелдік мәдениеттің ықпалы байқалады. Сонымен қатар, үш ішегі бар жергілікті бас қолданылады, ал ішектері дапан жапырақтарынан тоқылған. Бірге калабаша да қолданылады, ол кептіріліп, ішіне моншақтар салынады. Йосим биінде әйелдер кеуделерін жабатын тоқыма киім және құс қауырсынынан жасалған бас киім киеді. Ал ерлер жалаңаш кеудемен және әйелдермен бірдей бас киім киеді. Би қозғалыстары қарапайылырақ болғанымен, өте қарқынды. Панкар биінде музыка Тифа барабандарынан шығады, ол жағалау Папуасының барлық аймақтарында қолданылатын әмбебап аспап. Барабанның терісі көбінесе соа соадан (кесіртке) жасалады. Би қозғалыстары Тифа барабанының ырғағына сәйкес, бірқалыпты және қаттырақ болады. Сека қозғалысы көбінесе Оңтүстік жағалауда кездеседі, оның ең танымал нұсқалары Каимана, Факфак және Тимика қалаларында орындалады. Пакуль Тига немесе Панкар Менеру биінде биші үш қадам алға жылжып, екі қолын және бір аяғын солға және оңға лақтырады, содан кейін осы қозғалысты екінші аяқпен қайталайды. Джеф қозғалысы 1969-1971 жылдардағы рок-н-ролл биінен әсерленген, ал Гале Гале қозғалысы Вондама шығанағы мен Мор Мэмбор аралдарынан алынған. Панкар қозғалысы бишілердің шеңбер бойымен орындалатын биі. Бұл қозғалыстар жануарлардың мінез-құлқынан шабыттанған және төрт түрлі нұсқасы бар. Қазіргі кезде Йосим Панкар биінің ырғағы мен әні арнайы дыбыс эффекттерімен және поп-музыканың ырғақтарымен жаңартылуда. Алғашқыда бидің ырғағы ата-бабалардың рухтарын шақырып, оларды би тобына қосу үшін пайдаланылған. Бұл бидің дәстүрлі музыкалық аспабы – кокос ағашы мен тамырларынан жасалған, гитараға немесе укулелеге ұқсас, өздігінен жасалған ішекті бас.

Флора мен фауна

Биак аралдарындағы жаңбырлы орман Биак-Нумфур жаңбырлы ормандары деп белгіленген, әсіресе Жаңа Гвинея аймағындағы кез келген аймақтан көптеген эндемикалық құс түрлері осында кездеседі. Мұнда көптеген бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер де табылған. Том Мендельсонның 1990 жылдарда Биакта жүргізген герпетологиялық зерттеуі барысында тізімделген көптеген жылан түрлерінің ішінде жасыл ағаш питоны (Morelia viridis) және аметист питоны (Morelia amethystina) жиі кездесетін. Биак глайдері – жақында ғана жіктеліп қайта қарастырылған, бұрын қант глайдерінің бір түрі деп саналған желкенді опсум түрі. Аралдың тропикалық жаңбырлы ормандарында әртүрлі ағаштар мен басқа да коммерциялық маңызы бар түрлерді қоса алғанда, өсімдіктердің көптеген түрлері өседі, сондай-ақ мангр батпақтарындағы тығыз өсімдіктер де бар. Жақында ғана ашылған Manjekia maturbongsii пальмасы Биакқа ғана тән эндемик түр.