Кіріспе
Британ армиясының ағылшын-ирланд офицері, фельдмаршал Гарнет Джозеф Вольсели, 1-ші виконт Вольсели (4 маусым 1833 – 25 наурыз 1913) – британ армиясының ағылшын-ирланд офицері. Ол Канада, Батыс Африка және Египеттегі бірқатар табыстардан кейін ең беделді және құрметті британдық генералдардың біріне айналды, содан кейін британ армиясын жаңғырту және тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарды. Вольсели Жаңа империализм дәуірінде Британ империясының ең көрнекті және наградалы соғыс батырларының бірі саналады. Ол Бирмада, Қырым соғысында, Үндістан көтерілісінде, Қытайда, Канадада және Африканың көптеген аймақтарында қызмет етті, соның ішінде 1873–1874 жылдардағы Ашанти жорығы және 1884–1885 жылдардағы Махдилік Суданға қарсы Ніл экспедициясы. Вольсели 1895 жылдан 1900 жылға дейін қарулы күштердің бас қолбасшысы болды. Оның тиімділікке ұмтылысының арқасында 19 ғасырдың соңында ағылшын тілінде "everything's all Sir Garnet" деген тіркес пайда болды, яғни "әлдебір нәрсе реттеліп қойылған" деген мағынаны білдіреді.
Field Marshal Garnet Joseph Wolseley, 1st Viscount Wolseley, (4 June 183325 March 1913), was an Anglo Irish officer in the British Army. He became one of the most influential and admired British generals after a series of successes in Canada, West Africa and Egypt, followed by a central role in modernizing the British Army in promoting efficiency. Wolseley is considered to be one of the most prominent and decorated war heroes of the British Empire during the era of New Imperialism. He served in Burma, the Crimean War, the Indian Mutiny, China, Canada and widely throughout Africa—including his Ashanti campaign (1873–1874) and the Nile Expedition against Mahdist Sudan in 1884–85. Wolseley served as Commander in Chief of the Forces from 1895 to 1900. His reputation for efficiency led to the late 19th century English phrase "everything's all Sir Garnet", meaning, "All is in order."
Ерте өмір және білім
Лорд Вулсли Дублинде танымал ағыл-ирландтық отбасында дүниеге келді. Ол Корольдің Шотландиялық шекаралық полкінің (25-ші полк) майоры Гарнет Джозеф Вулсли мен Франсис Энн Вулслидің (қызметтес аты Смит) үлкен ұлы болды. Вулслилер – Стаффордширдегі Вулслиде ежелгі жер иелері болған отбасы, олардың тамыры мың жылға дейін жетеді. Вулсли Алтын көпір үйінде, анасының отбасының резиденциясында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі – Тулликорбет шлютері, ал Ирландияның Карлоу округіндегі парламентте отырған 1-ші баронет сэр Ричард Вулслидің үшінші ұлы, Уильям Вулсли пастор болған. Отбасының резиденциясы Карлоу округіндегі Маунт-Вулсли болды. Оның төрт кіші қарындасы және екі кіші інісі болды: Фредерик Вулсли (1837–1899) және сэр Джордж Вулсли (1839–1921).
Ерте әскери мансап
Ол алғаш рет шіркеуде карьера жасауды ойлады, бірақ оның қаржылық жағдайы оған мұндай жобаны іске асыру үшін бай демеушінің қажет екенін көрсетті. Сондықтан ол әскерге қабылдануға тырысты. Сандхерстке оқуға төлей алмағандықтан және офицер шені сатып ала алмағандықтан, Вулсли өзінің дублиндік құрдасы, фельдмаршал Веллингтонның 1-ші герцогына көмек сұрап хат жазды. Ол кездегі Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы Веллингтон, оның әкесінің қызметін ескере отырып, 16 жасқа толғанда оған көмектесетініне уәде берді. Оның әкесі Екінші ағылшын-бірман соғысында қызмет еткен. 1853 жылдың 19 наурызында Донабьюға шабуыл кезінде сол жақ жамбасына жынғалдан атылған оқ тиіп, ол ауыр жарақат алды, ал 1854 жылдың 24 ақпанында Дублинде дислокацияланған 90-шы жеңіл жаяу әскеріне жіберілді. 1854 жылдың 29 желтоқсанында капитан шеніне көтерілді.
Қырым
Вулсли полкті Қырымға ертіп барып, 1854 жылдың желтоқсан айында Балаклаваға қоныс аударды. Ол Севастополь қоршауында Корольдік инженерлерге көмекші инженер болып тағайындалды. Ол қамауда болған кезде, 7 маусымда "Кваррилерде" жараланды, ал 30 тамызда окоптарда бір көзінен айырылды. Севастопольдің құлауынан кейін Вулсли генерал-квартирмейстер штабында жұмыс істеді, әскерлер мен жабдықтарды тасымалдауға көмектесті және 1856 жылдың шілдесінде Қырымды соңғылардың бірі болып тастады. Қызметі үшін ол екі рет хабарламаларда есімдері тізілді, әскери медальмен, француздық Легион д'Онердің 5-дәрежесімен және түрік Меджидие орденінің 5-дәрежесімен марапатталды. 90-шы жаяу әскер полкіне қосылғаннан кейін алты ай өткен соң, 1857 жылдың наурыз айында ол екінші Опиум соғысына жіберілген әскерлерге қосылу үшін олармен бірге кетті. Вулсли Банка бұғазында құлаған "Транзит" кемесінде болды. Әскердің барлығы аман қалды, бірақ тек жеке қарулары мен шектеулі оқ-дәрісі ғана сақталды. Олар Сингапурға жеткізілді, содан кейін Үндістан көтерілісіне байланысты Калькуттаға жіберілді.
1857 жылғы үнді көтерілісі
Ол 1857 жылдың қарашасында сэр Колин Кэмпбеллдің басшылығымен Лакхнауды азат ету кезінде және Отрамның басшылығымен Аламбаг позициясын қорғауда ерекше көзге түсті. Ол 1857 жылдың 22 желтоқсанындағы, 1858 жылдың 12 қаңтарындағы және 1858 жылдың 16 қаңтарындағы шайқастарға, сондай-ақ 1858 жылдың 21 ақпанындағы шабуылды тойтаруға қатысты. Көтеріліс кезінде Вулсли жергілікті халыққа қатысты өте теріс пікір білдірді, оларды "адам емес қара нәсілділер" деп атады және сепоилердің "осы қара нәсілділердің тамырында ағып жатқан лас заттардың көптеген бөшкелері" бар екенін айтты. Вулсли Оудхта сэр Хоуп Гранттың штабында қызметін жалғастырды, ал Грант 1860 жылы Қытайға жасалған ағылшын-француз экспедициясындағы британдық әскерлерге басшылық еткенде, оны генерал-квартирмейстердің орынбасары ретінде бірге алып жүрді. Ол Синьхо шайқасына, Танкуды басып алуға, Таку бекіністерін шабуылдауға, Тяньцзиньді басып алуға, Пато-Чэу шайқасына және Пекинге кіруге қатысты (осы кезде Қытай императорының Ескі Жазғы Сарайының қиратылуы басталды). Ол қыс кіріспес бұрын әскерлерді қайтадан кемеге мінгізуге көмектесті. Ол тағы да Диспетчтерде есімдері тізілді, ал қызметтері үшін медаль және екі лента алды. Ол үйіне оралғаннан кейін 1860 жылғы Қытай соғысы туралы еңбегін жариялады.
Америка Азамат соғысы және Канада қызметі
Американдық Азамат соғысы басталғаннан кейін, Вулсли 1861 жылғы қарашада Трент оқиғасымен байланысты Канада провинциясына жіберілген арнайы қызмет офицерлерінің бірі болды. АҚШ-тағы Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Уолсли Канадаға оралды, онда ол 1865 жылғы 5 маусымда полковник атағын алды және сол күнден бастап Канадада генерал-квартирмейстердің көмекшісі болып тағайындалды. Келесі жылы ол АҚШ-тан жасалған фениандық шабуылдардан Канаданы қорғау жұмысына белсенді түрде қатысты. 1867 жылғы 1 қазанда Канаданың генерал-квартирмейстерінің орынбасары болып тағайындалды. 1869 жылы оның "Далалық қызметке арналған солдаттың кітабы" жарық көрді. Онда Вулсли өз заманындағы офицерлік құрамның қабілеттілігі және басқа да сезімтал мәселелер туралы пікірін білдірді. Бір дереккөз бойынша, осы себепті ол жалақысының жартысын алған. 1870 жылы ол Солтүстік-Батыс территориясындағы (қазіргі Манитоба) көтерілісшілерге Канаданың билігін орнату мақсатындағы Қызыл өзен экспедициясын сәтті басқарды. Манитоба 1870 жылы Гудзон шығанағы компаниясы Руперт жерін Канада доминионының үкіметіне өткізген кезде Солтүстік-Батыс территориясының бір бөлігі ретінде Канада конфедерациясына қосылды. Британ және канадалық биліктер бұрынғы Ассинибоя кеңесін назарға алмады және оның орнына Луи Риель басқарған метистердің уақытша үкіметімен келіссөздерді дұрыс жүргізбеді. Көтерілісті басу науқаны сол кездегі нашар байланыс жағдайынан қиын болды, себебі Канадада әлі де құрлықтық теміржол болған жоқ. Форт-Гарри (қазіргі Виннипег), Манитобаның астанасы, Канаданың шығысынан Онтарионың батысындағы Канад қалқанының таулары мен ормандарымен бөлінген шағын елді мекен болды. Форт-Гарриге ең оңай жол АҚШ арқылы өту емес, Супериор көлінен 600 мильге (966 км) созылған өзендер мен көлдер желісі арқылы болды, оны аборигендер емес адамдар сирек кесіп өтетін және онда ешқандай жабдық алу мүмкін болмайтын. Ұйымдастырылған үлкен шаралар мен көліктің тиімді ұйымдастырылуы командирдің (Волсли) еңбегін көрсетті, ол үйге оралғаннан кейін 1870 жылғы 22 желтоқсанда Сент-Майкл және Сент-Джордж орденінің кавалер-командоры және 1871 жылғы 13 наурызда Бат орденінің серігі атанды.
Кардуэлл реформалары
1871 жылы Соғыс кеңсесінің генерал-адъютантының көмекшісі болып тағайындалды және Кардуэллдің армия реформасы жоспарларын ілгерілетуге атсалысты. Бұл реформалар Жоғары әскери шенділер тарапынан, әсіресе Бас қолбасшы Герцог Кембридждің жетекшілігімен күшті қарсылыққа ұшырады. Реформалардың мақсаты армияның резервтік күштерін кеңейту болды, осы үшін "қысқа мерзімді қызмет" туралы заң қабылданы, ол әскерилерге мерзімінен кейін резервте қызмет етуге мүмкіндік берді, сондай-ақ милициялық (кәсіби емес) батальондарды жаңа, аймақтық полк құрылымына енгізу жоспарланды. Армиядағы қарсылық тоқтамады, ал Вользели кейінгі әскери қызметтерінде, заң қабылданғаннан және Кардуэлл кеткеннен соң да, реформаларды жүзеге асыру үшін ашық түрде де, армия ішінде де күресті.
Ашантилер
1873 жылғы 2 қазанда Вулсли Сьерра-Леоне Британдық Батыс Африка елді мекендерінің губернаторы және Алтын жағалаудың губернаторы болып тағайындалды. Батыс Африкадағы екі британдық аумақтың губернаторы ретінде Гамбия, Алтын жағалау және Батыс, Шығыс және Солтүстік Нигерия колонияларына басшылық етті, сондай-ақ осы қызметінде Ашанти империясына қарсы экспедицияға жетекшілік жасады. Вулсли 1874 жылғы қаңтарда әскерлер келгенге дейін Алтын жағалауда барлық дайындықтарды жасады. 31 қаңтардағы Амоафул шайқасында Вулслидің экспедициясы қалың жағайлардың арасынан еркін түзілісте жылжып, төрт сағатқа созылған шайқаста сандық артықшылығы бар Аманкватия әскерін жеңді. Бес күндік шайқастан кейін, Ордашу шайқасымен аяқталып, британдықтар астана Кумасиге кірді және оны өртеп жіберді. Вулсли науқанды екі айдың ішінде аяқтап, денсаулыққа зиян келтіретін маусым басталар алдында әскерін елге қайтарды. Бұл науқан оны Ұлыбританияда кеңінен танымал етті. Ол Парламенттің екі палатасының алғысын және 25 000 фунт стерлинг көлемінде грант алды, 1874 жылғы 1 сәуірде майдандағы ерен еңбегі үшін генерал-майор шеніне көтерілді, медаль және оған қосымша белгі алды, 1874 жылғы 31 наурызда Киелі Михаил және Киелі Георгий орденінің Ұлы крестімен марапатталды, сондай-ақ Бат орденінің кавалері болды. Оған Лондон қаласының құрметті азаматтығы және құрметті қылыш табыс етілді, ал ол Оксфорд университетінің құрметті DCL және Кембридж университетінің LL.D дәрежесіне ие болды.
Үйде, Наталда, Кипрде және Оңтүстік Африкада қызмет ету
Мекенге оралғаннан кейін ол 1874 жылдың 1 сәуірінен бастап қосымша күштердің бас инспекторы болып тағайындалды. Қосымша күштердегі қызметінде ол жеткілікті ерікті резервтік күштерді құруға бағытталды. Жоғары әскери шенділердің қарсылығына тап болған ол қатаң меморандум жазып, оны кері алуға көндіруге тырысқанда отставкаға кететінін мәлімдеді. Ол ерікті резервтердің өмір бойына жақтасы болды, кейіннен британдық армияда 1860 жылдан бергі барлық әскери реформалар алдымен еріктілер тарапынан енгізілгенін айтты. Одан кейін, Наталдағы халықтың наразылығының салдарынан, ол 1875 жылдың 24 ақпанында губернатор және бас қолбасшы ретінде сол колонияға жіберілді. Уолсли 1876 жылдың қарашасында Үндістан Кеңесіне мүше болып сайланды және 1877 жылдың 1 қазанында генерал-майор шеніне көтерілді. 1878 жылдың 25 наурызында генерал-лейтенант шені берілді. 1878 жылдың 12 шілдесінде ол жаңадан алынған Кипрдің бірінші жоғары комиссары болып тағайындалды. Келесі жылы ол Оңтүстік Африкаға Зулу соғысындағы күштерге қолбасшылық ету үшін Лорд Челмсфордты алмастыруға, сондай-ақ Наталь және Трансвааль губернаторы және Оңтүстік Африканың жоғары комиссары болып жіберілді. Уолсли өзінің «Ашанти сақинасынан» алынған жақтастарымен бірге Дурбанға жіберілді. Бірақ шілдеде келген кезде ол Зулу соғысының дерлік аяқталғанын көрді. Уақытша бейбіт келісімге қол жеткізгеннен кейін ол Трансваальға аттанды. Оңтүстік Африкада қызмет етіп жүргенде, ол 1879 жылдың 4 маусымында генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Сол жердегі әкімшілікті қайта ұйымдастырып, бапеди тайпасының басшысы Сехухунеге бағынуға мәжбүр еткен соң, 1880 жылдың мамыр айында Лондонға оралды. Оңтүстік Африкадағы қызметтері үшін оған Оңтүстік Африка медалі табысталды және 1880 жылдың 19 маусымында Бат орденінің Ұлы крестімен марапатталды. Соңында, императорлық құрметте тез өркендегенін көрсету үшін, ол 1880 жылдың 1 шілдесінде әскердің генерал-квартирмейстері болып тағайындалды. Ол қысқа мерзімді қызмет жүйесіне әлі де қарсылық бар екенін анықтады және өзінің артып келе жатқан беделін Кардуэлл реформаларын, әсіресе резервтерді құруды қолдау үшін пайдаланды, соның ішінде Мэншн Хаус тақтасындағы банкетте сөйлеген сөзінде: «Ұзақ мерзімді қызмет жүйесімен құрылған армия Севастополь қабырғаларының астында бірнеше айдың ішінде қалай жоғалып кетті» деді.
Мысыр, Нил экспедициясы және бас қолбасшысы
1882 жылдың 1 сәуірінде Вулсли әскер күштерінің генерал-адъютанты болып тағайындалды, ал сол жылдың тамызында Хеджив Тевфик басшылығымен Мысырдағы британдық күштерге қолбасшылық етті. Суэц каналын басып алғаннан кейін ол әскерлерін Исмаилияға түсірді және өте қысқа науқаннан кейін Тель-эль-Кебир шайқасында Ураби-пашаны толық жеңіп, тағы бір бүлікті басып тастады. Осы қызметтері үшін 18 қарашада генерал шеніне көтерілді және Каир мен Стаффорд графтығындағы Вулсли бароны атанды. Оған Кедивтің Осман орденінің бірінші класы табысталды, сондай-ақ ақын Уильям Топаз МакГонагаллдың оның құрметіне арнаған өлеңі де күмәнді мақтауға ие болды. 1884 жылдың 1 қыркүйегінде Вулсли генерал-адъютант қызметінен қайта шақырылып, генерал Гордонды және Хартумдағы қоршаудағы гарнизонды құтқару үшін Нил экспедициясына қолбасшылық етті. Вулслидің ерекше стратегиясы Нил өзенімен қайықпен экспедиция ұйымдастырып, содан кейін шөл арқылы Хартумға жол тарту болды, ал әскери қайықтар тікелей Хартумға бет алды. Бірақ экспедиция тым кеш келді; Хартум алынды, ал Гордон қаза тапты. 1885 жылдың көктемінде Панжде оқиғасынан туындаған Императорлық Ресеймен қарым-қатынастар күрделеніп, сол экспедицияның кері қайтарылуына әкелді. Осы қызметтері үшін ол Мысыр медаліне екі қосымша белгі, Парламенттің алғысын және Святого Патрика орденінің рыцары атағын алды. Сонымен қатар, ол консервативті үкімет тарапынан 1895 жылдың 1 қарашасында Кембридж герцогының орнына әскерлердің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Оның даладағы мол тәжірибесі мен Соғыс кеңсесіндегі бұрынғы сәттілігі оны осы лауазымға толыққанды лайықты етті, бірақ ол күннен-күнге маңызсыз бола бастады. Алайда, фельдмаршал виконт Вулслинің осы лауазымдағы өкілеттігі Кеңестің жаңа жарлығымен шектелді. Ол бес жылдан астам уақыт қызмет еткеннен кейін, 1901 жылдың 3 қаңтарында бас қолбасшылықты әріптесі, фельдмаршал Эрл Робертске тапсырды. 1897 жылы ол ауыр науқасқа шалдықты, одан толыққанды айығуға мүмкіндік болмады. Екінші Бур соғысының бастапқы кезеңіне қажетті күштің күрт өсуіне Вулсли ұсынған резервтер жүйесі көмектесті. Регулярлы резервтегі және ерікті резервтегі әскерилерді шақыру арқылы Ұлыбритания шетелдегі ең ірі армияны жинауға қол жеткізді. Дегенмен, ол Соғыс кеңсесінің жаңа жағдайларын ұнатпады. "Қара апта" деп аталатын оқиға 1900 жылғы Рождество қарсаңында оның жұмыстан босатылуымен аяқталды. Қызметінен босатылғаннан кейін ол мәселені Лордтар палатасына көтеріп, сөз сөйледі. Лорд Вулсли Виктория патшайымның жеке күзетшісі болды және 1901 жылдың ақпанында оның қайтысынан кейін өткен жерлеу рәсіміне қатысты. Ол 1902 жылдың тамызында король Эдуардтың таққа отыруы кезінде де жеке күзетші қызметін атқарды.
Құрметті және патшалық тағайындамалар
1901 жылдың басында лорд Вулслиді король Эдуард Австрия-Венгрия, Румыния, Сербия, Осман империясы және Грекия үкіметтеріне корольдің таққа отыруын жариялау үшін арнайы дипломатиялық миссияны басқаруға тағайындады. Константинопольге сапары кезінде Сұлтан оған бриллианттармен әшекейленген Осман орденін сыйлады. Ол 1902 жылғы 26 маусымда жарияланған Коронациялық наградалар тізіміндегі "Еңбек орденінің" алғашқы иегерлерінің бірі болды және 1902 жылғы 8 тамызда Букингем сарайында король Эдуард VII-ден бұл орденді алды. Еріктілер күшіндегі қызметі үшін ол 1903 жылғы 11 тамызда Еріктілер офицерлерінің орденімен марапатталды. Ол сондай-ақ 1883 жылғы 12 мамырдан бастап 23-ші Миддлсекс полкінің құрметті полковнигі, 1889 жылғы 24 сәуірден бастап Королеваның мылтықшыларының ерікті бригадасының, Корольдік шотланд полкінің (Лотиан полкі) құрметті полковнигі, 1895 жылғы 29 наурыздан бастап Корольдік атты гвардия полкінің полковнигі және 1898 жылғы 20 шілдеден бастап Корольдік ирланд полкінің бас полковнигі болды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол "Юнион Касл" теміржол компаниясы кеңесінің мүшесі болды.
Ла-Манш туннелі
Уолсели сэр Эдвард Уоткиннің Ла-Манш туннелін салуға жасаған тырабына қарсы күресті. Ол парламенттік комиссияға бұл құрылыс "Англия үшін қатаң салдарға" әкелуі мүмкін екенін айтты, сондай-ақ "қандай да бір бекіністер мен қорғаныс жүйесі салынса да, континенттік әскердің туннельдің шығуын күтпеген жерден басып алу қаупі әрқашан болады" деп қосты. Оның наразылықтарын басу үшін әртүрлі жолдар ұсынылды, оның ішінде жол Дувердің ұсақ тісті жартасынан виадук арқылы айналып, қайта жартасқа кіретіндей етіп жасау, осылайша Корольдік теңіз күштеріне қалауынша бомбалауға мүмкіндік беру. Бірнеше себептерге байланысты, тұрақты байланыс орнату үшін 100 жылдан астам уақыт кетті.