Кіріспе

Ішкі ауланы қоршап тұрған галерея. Ежелгі грек және рим сәулетінде перистиль (грек. περίστυλον) – ғимараттың немесе ауланың шетімен бойлық орналасқан бағаналар қатарынан құралған, үздіксіз галерея. Тетрастоон (τετράστῳον немесе τετράστοον) – бұл элементті таңбалайтын сирек қолданылатын көне термин. Грек ғибадатханасындағы перистиль – перистасис (περίστασις) деп аталады. Рим базиликасынан пайда болған христиан шіркеу сәулетінде аула перистилі және оның бағы монастырь деп белгіленді.

Этимология

Грек сөзі περίστυλον (perístylon) περί (peri) – "жайлап тұрған" немесе "айналасында", және στῦλος (stylos) – "бағана" немесе "тірек" сөздерінен құралған. Бұл екі сөздің біріккен мағынасы – "бағаналармен/тіректермен оралып тұрған". Латын тілінде оның синонимдері peristylum және peristylium болып аударылған.

Римдік сәулет өнерінде

Ауылдық жерлерде бай римдіктер виллаларын террасалы бақтармен қоршап алатын, бірақ көбінесе жоспарына перистильді де қосатын; қаладағы домуста римдіктер перистильді үй ішінде бақ немесе ашық кеңістік жасау үшін жиі пайдаланған. Бақты айналатын бағаналар немесе шаршы тіреулер көлеңкелі, төбелі портикті ұстап тұрды, оның ішкі қабырғалары көбінесе пейзаждар мен перспективалық иллюзиялар (trompe l'œil) сияқты әсем суреттермен безендірілген. Кейде үйдің құдайлары – ларелерге арналған ларарий осы портикте немесе атриумда орналасатын. Ауданда гүлдер мен бұталар, фонтандар, отыруға арналған орындар, мүсіндер және тіпті балықтарға арналған тоғандар болуы мүмкін. Римдіктер перистильге жердің мүмкіндіктеріне қарай мүмкіндігінше көп орын берген. Римнің Солтүстік Африкасында дамыған қалалық перистиль үйінің ең жарқын мысалында, портиктің бір бөлігі көбінесе үлкен ашық кеңістік үшін алынып тасталған. Римдік домустың жоғалуы – соңғы антикалық дәуірдің аяқталуының бір белгісі. Саймон П. Эллис «Американдық археология журналында» бұл «римдік перистиль үйінің жоғалуы ежелгі әлемнің және оның өмір салтының аяқталуын білдіреді» деп жазған. «Біздің заманымыздан кейін 550 жылдан кейін ешқандай жаңа перистиль үйі салынбады». V ғасырда үйлер мен виллалар көбінесе тасталып кеткендігін еске сала кетейік, бірнеше сарайлар кеңейтіліп, байытылды, өйткені билік пен классикалық мәдениет тар шеңбердегі топтастырылды, ал қоғамдық өмір магнаттың базиликасына немесе қабылдау залына көшті. Шығыс Рим империясында соңғы антикалық дәуір ұзаққа созылды: Эллис ең соңғы салынған перистиль үйі Аргостағы Фальконнер вилласы екенін анықтады, Пелопоннес, оның еден мозаикасының стиліне сәйкес шамамен 530–550 жылдарға дейін салынған. Көптеген жағдайларда, қазіргі үйлер үлкен және элита емес халықты кішкентай кеңістіктерде орналастыру үшін бөлінді, ал бағаналы портиктер Киринедегі Гесихий үйі сияқты кішкентай бөлмелерге енгізілді.

Басқа қолданыстар

Ежелгі Мысыр архитектурасы грек және рим архитектурасынан ертерек болғанымен, тарихшылар ежелгі Мысыр сарайларының сәулетінде және Ливандық «ливан» үйлерінде кездесетін ұқсас, бұрынғы құрылыстарды сипаттау үшін грек терминін «перистіль» жиі пайдаланады.