Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған британдық әскер тасымалдайтын планері. Airspeed AS.51 Horsa Airspeed Limited компаниясы және түрлі қосалқы мердігерлермен бірлесіп әзірленіп, өндірілді. Оның аты – 5-ші ғасырдағы Оңтүстік Британияны жаулаған легендарлы Хо́рса есімімен байланысты. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында, әсіресе Франция шайқасы кезінде Германияның әуе шабуылын тиімді пайдаланғанын көрген одақтас державалар өздерінің де тиімді әуе күштерін құруға тырысты. Британдық соғыс министрлігі планерлердің әуе күштерінің маңызды бөлігі болатынын анықтағаннан кейін, қолда бар нұсқаларды қарастыруға кірісті. General Aircraft Hotspur жеткілікті өлшемге ие емес деп табылғандықтан, X.26/40 спецификациясы жарияланды. Осы спецификация бойынша Airspeed Limited компаниясы 30 толық жабдықталған әскерді тасымалдай алатын, AS 51 деп аталған үлкен Horsa планерін жобалады. Horsa британдық армияның әуе корпусы мен Корольдік әуе күштері (RAF) тарапынан кеңінен қолданылды. Екі қызмет те оны соғыс барысында түрлі әуе шабуылдарында пайдаланды. Осы типтегі планер Норвегиядағы Рюкан қаласындағы неміс ауыр су зауытына жасалған сәтсіз "Фрешмен" операциясында, сондай-ақ Сицилияға шабуылдағы "Хаски" операциясында қолданылды. Нормандия шайқасының бастапқы кезеңдерінде көптеген Horsa планерлері қолданылды, олар британдық "Тонга" және американдық операцияларда пайдаланылды. Сонымен қатар, "Драгун", "Маркет-Гарден" және "Варсити" операцияларында да кеңінен қолданылды. Horsa планерлерін АҚШ Әскери-әуе күштері сияқты басқа да әртүрлі қарулы күштер де пайдаланды.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыстың басында неміс әскері әуедегі шабуылдарды жүзеге асырудағы алғашқы рөлін көрсетті. Олар 1940 жылы Франция шайқасында бірнеше сәтті операциялар жүргізді, оның ішінде Форт Эбен Эмаэль шайқасында жол талғамайтын ұшақтарды (планерлерді) пайдаланды. Бұл шешімнің нәтижесінде екі британдық әуе шабуылдық дивизиясы және бірнеше кіші бөлімдер құрылды. 1940 жылдың 22 маусымында премьер-министр Уинстон Черчилль 5000 парашютшіден тұратын корпус құру мүмкіндігін зерттеу туралы меморандуммен Соғыс кеңсесіне тапсырма берген кезде британдық әуе шабуылдық құрылым ресми түрде құрылды. 1941 жылы АҚШ та ұқсас бағдарламаны бастады. Әуе шабуылдық күштерге қажетті жабдықтар әзірленген кезде, Соғыс кеңсесінің шенеуніктері планерлердің мұндай күштердің маңызды бөлігі болатынына келісті. Бастапқыда планерлерді парашютшілерді жеткізу үшін пайдалану жоспарланған. Көліктік ұшақтар парашютшілерді тасымалдап, екінші әскер тобымен бірге планерді сүйреп әкеледі. Бұл идея соғыстың басында көліктік ұшақтардың жетіспеушілігіне жауап ретінде туындады, себебі осылайша берілген көліктік ұшақтар санымен операцияда түсірілетін әскерлердің саны едәуір артады. Бос планерлер базаға қайтарылып сүйрелетін болды. Алайда, ойлар планерлерді операция театрына әскерлер мен ауыр жабдықтарды қондыру үшін пайдалануға қарай өзгерді. Алғашқы жасалған планер General Aircraft Hotspur болды, ол 1940 жылдың 5 қарашасында алғашқы ұшуын жасады. Hotspur конструкциясында бірнеше кемшіліктер анықталды, ең бастысы жеткілікті әскер тасымалдауға қабілетсіздігі. Әуе шабуылдық әскерлерді Hotspur тасымалдай алатын сегізден артық адамнан тұратын үлкен топтарда қондыру керек деп саналды, сондай-ақ қажетті сүйрегіш ұшақтардың саны практикалық емес болып көрінді. Планерлерді түнгі уақытта немесе бұлтты ауа райында екі тізбекпен сүйреу қауіпті болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар да болды. Осыған байланысты Hotspur тек оқу планері ретінде пайдаланылатын болады деп шешілді, ал британдық өнеркәсіп бірнеше түрлі планерлерді, соның ішінде Airspeed Horsa болып табылатын 25 орындық шабуыл планерін дамытуды жалғастырды. Техникалық талаптар металл қорының қорғалуы үшін мүмкіндігінше ағаш пайдалануды талап етті. Airspeed компаниясы Horsa планерін AS.51 деп атады, ал оның жұмысы Хертфордширдегі де Гавиленд техникалық мектебінде басталды, кейіннен Лондон Колнидегі Солсбери Холлға көшірілді. Бастапқыда Үндістандағы әуе шабуылдық күштер үшін тағы 400-ге жуық планер жасау мүмкіндігі зерттелді, алайда қажетті ағаш Үндістанға импортталуы керек болғандықтан бұл жоспардан бас тартылды. X3/41 спецификациясында көрсетілгендей, 200 AS 52 Horsa бомба тасымалдау үшін де құрастырылуы керек еді. Стандартты Horsa фюзеляжына төрт немесе екі бомбаны сыйдыратын орталық бомба бөлімі орнатылды. Басқа бомбалаушылар қолжетімді болғандықтан бомба тасымалдау идеясынан бас тартылып, AS 52-ге жасалған тапсырыс тоқтатылды. 1942 жылдың басында Horsa планерінің өндірісі басталды, мамыр айына қарай армия болашақ әуе шабуылдық операциялар үшін 2345 планерге тапсырыс берді. Қалған бөлігін өндіруді бірнеше субподрядшылар орындады. Осы субподрядшылар AS.53 Horsa Mk II деп аталатын планердің жақсартылған үлгісін жасады, ал Airspeed компаниясы өзі ешқандай модель жасаған жоқ. Horsa Mk II көлік құралдарын тасымалдауға арналған, сондай-ақ мұндай пайдалану үшін күшейтілген еденге және иілгіш алдыңғы бөлікке ие болды. Басқа өзгерістерге қос дөңгелекті алдыңғы бөлік, өзгертілген сүйрегіш бекіту және жалпы салмақтың артуы кірді. Субподрядшылардың көпшілігі планерлерді жеткізуге арналған әуежайларға ие болмағандықтан, олар қосалқы құрастырмаларды RAF техникалық қызмет көрсету бөлімшелеріне (MU) жіберді, олар соңғы құрастыруды өздері орындайды; осы процеске осы типтің өндіріс сандарының әртүрлі болуына себеп болды.

Дизайн

Airspeed AS.51 Horsa – ірі әскер тасымалдағыш планеры. Ол толық жабдықталған 30 сарбазға дейін тасымалдауға қабілетті болды; сонымен қатар, ол «Джип» немесе Ordnance QF 6 фунттық танкіге қарсы зеңбірек тасымалдау мүмкіндігіне ие болды. Планер үшін ол берік және өте маневрлі деп есептелді. Horsa конструкциясы жоғары орналасқан қанатты консольді моноплан схемасын қабылдады, ағаш қанаттарымен және ағаш жартылай монокок фюзеляжымен жабдықталған. Фюзеляж үш бөліктен құралды және бұрандалармен біріктірілді, алдыңғы бөлігінде пилот кабинасы және негізгі жүк тиеу есігі орналасқан, ортаңғы бөлігінде әскерлер немесе жүк тасымалданды, ал артқы бөлігі құйрық бөлімін ұстап тұрды. Алғашқыда, артқы фюзеляждың айналасына орнатылған Кордтекстің сақинасын жарғанда құйрық бөлігі ажыратылды. Бірақ бұл, әсіресе жаудың атысынан ертерек жарған жағдайда, қауіпті деп саналды. 1944 жылдың басында құйрықты ажыратудың жаңа әдісі ойлап табылды, ол сегіз жылдам босатылатын бұрандалар мен басқару кабельдерін кесуге арналған сым кескіштерді пайдаланды. Дегенмен, жүк тиеу пандусының нашар және зақымдануға бейім екендігі анықталды, егер жүк тиеу кезінде зақымдалса, планер ұшуға жарамсыз болар еді.

Соғыс уақытында пайдалану

"Хорса" алғаш рет 1942 жылдың 19-20 қарашасында Норвегиядағы Рюкан қаласындағы неміс ауыр су зауытына жасалған сәтсіз шабуылда (Фрешман операциясы) қолданылды. Екі "Хорса" жолсерпегі, әрқайсысында 15 сапер, және "Халифакс" буксирлерінің бірі нашар ауа райы салдарынан Норвегияда құлады. Жолсерпек апатынан аман қалған 23 адамның барлығы Адольф Гитлердің бұйрығымен жазаланды, бұл соғыс тұтқындарын өлім жазасынан қорғайтын Женева конвенциясын айқын бұзу болды. 1943 жылдың 10 шілдесінде аман қалған 27 "Хорса" Сицилияға жасалған одақтас әскерлердің шабуылы кезінде пайдаланылды, бұл модельдің алғашқы ірі операциясы еді. 30 саяхашыға дейін сыйымдылығы бар "Хорса", британдықтар "Адриан" деп атаған 13 орындық американдық "Вако" CG 4A жолсерпегінен әлдеқайда үлкен болды, демек, жүк көлемі жағынан артықшылықтары бар еді. Операциялық тұрғыдан алғанда, "Хорсаны" әртүрлі ұшақтар буксирледі: Short Stirling және Handley Page Halifax, Armstrong Whitworth Albemarle және Armstrong Whitworth Whitley екі қозғалтқышты бомбалаушылары, сондай-ақ АҚШ-тың Douglas C-47 Skytrain/Dakota (жолсерпектің салмағына байланысты жиі қолданылмады) және Curtiss C-46 Commando. Жолсерпектер екі қанаттағы бекіткіштерге жалғанатын арқанмен буксирленді және буксирлеуші мен жолсерпек арасында ішкі байланыс құрылғысы орнатылды. Жолсерпек ұшқыштары көбінесе Армиялық әуе күштерінің (AAC) құрамындағы Жолсерпек ұшқыштар полкінен болды, бірақ кейде Корольдік әуе күштерінің (RAF) ұшқыштары да пайдаланылды. Үндістан да өздерінің зерттеу мақсаты үшін бірнеше "Хорса" сатып алды. Ұлыбританиядағы артық қалдықтардың төмен бағасының арқасында көптеген жолсерпектер сатып алынып, тіркемелерге, сарайларға және тіпті демалыс үйлеріне айналдырылды. 2004 жылдың 5 маусымында D-Day-дің 60 жылдығына арналған еске алу шарасы аясында Принц Чарльз Пегас көпіріндегі алғашқы қону орнында "Хорсаның" көшірмесін ашты және D-Day кезінде Франция жеріне ұшақты алғаш рет қондырған Джим Уолворкпен әңгімелесті. 1977 жылы түсірілген "А Bridge Too Far" фильмі үшін 10 "Хорса" көшірмесі жасалды, негізінен статикалық көрсету және декорация үшін, бірақ бір "Хорса" Нидерландының Дилен қаласында "Дакота" ұшағының артынан қысқаша "секіру" үшін модификацияланды. Түсірілім кезінде желдің салдарынан жеті көшірме зақымдалды, бірақ олар фильмде пайдалану үшін уақытында жөнделді. "Хорсаның" бес "фильмдік моделі" түсірілім кезінде жойылды, ал аман қалғандары Ұлыбританиядағы ұшақ коллекционері Джон Хоукке сатылды. Тағы бір макет жақын планға түсіру үшін Риджвей әскери және авиациялық зерттеу тобына тиесілі болды және ол Беркширдің Уэлфорд қаласында сақталады.

Нұсқалар

AS.51 Horsa I Өндірістік планер, негізгі қону шассиінің жоғарғы бекіту нүктелерінде кабельді бекіту нүктелері бар. Assault Glider Trust RAF Shawbury-де Еуропаның әртүрлі шайқас далаларынан табылған түпнұсқа компоненттерден жасалған шаблондарды және BAE Systems ұсынған жоспарларды пайдаланып (планерді ұшыруға болмайтындығы шартымен) көшірме жасады. Көшірме 2014 жылы аяқталды, содан кейін 2019 жылдың маусым айында Нидерландыдағы Оверлун соғыс мұражайына ауыстырылғанға дейін RAF Cosford-та сақталды. Нидерландының Вольфгезе қаласындағы «Соғыс іздері» мұражайында көрсетілген фюзеляж бөлігі 50 жылдан астам уақыт бойы тұрғын үй ретінде пайдаланылған Оксфордширдің Чолси қаласынан алынды. Шамамен 2001 жылы Лондон Колнидегі де Гавиленд ұшақ мұражайы оны тауып алды, мұражай иесі Пол Хендрикс сатып алғанға дейін мұнда сақталды. Ұшақ корпусының активті қызметте болмағаны күдік тудырмайды. Техас штатының Лаббок қаласындағы «Silent Wings» мұражайында кабина бөлігі қойылған. BAPC.232 Horsa I/II Composite – мұрын және фюзеляж бөлімдері де Гавиленд ұшақ мұражайының Уолтер Голдсмит ангарында көрсетілген. Нормандиядағы Пегас көпіріне жақын жерде, «Memorial Pegasus» мұражайының бөлігі ретінде толық көлемді көшірме орнатылған.