Кіріспе

Джозеф Э. Стиглицтің 2002 жылғы көркем емес кітабы "Жаһандану және оның салқындары" – 2001 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Джозеф Э. Стиглицтің 2002 жылы жарық көрген кітабы. Кітап атауы Фрейдтің "Цивилизация және оның қанағаттанбаулары" еңбегінен алынған. Кітап Стиглицтің 1993 жылдан бастап Билл Клинтонның Экономикалық кеңесшілер кеңесінің төрағасы, ал 1997 жылдан бастап Дүниежүзілік банктың бас экономисі қызметін атқарған кезеңдегі жеке тәжірибесіне негізделген. Осы жылдары Стиглиц ХВҚ және басқа да халықаралық институттарға көңілі тоймады, себебі олар кедейлікпен күресіп жатқан дамушы елдердің мүдделеріне қайшы әрекет етеді деп ойлады. Стиглицтің пікірінше, ХВҚ-ның саясаты негізінен дұрыс емес неолибералдық ұстанымдарға құрылған: еркін нарық идеологиясының артында Адам Смитке жиі жатқызылатын модель бар, ол нарық күштері – пайда табуға ұмтылыс – экономиканы көрінбейтін қолмен тиімді нәтижелерге жеткізеді деп санайды. Қазіргі заманғы экономиканың маңызды жетістіктерінің бірі – Смиттің тұжырымының қандай жағдайларда және қандай дәрежеде дұрыс екенін көрсету. Бірақ бұл шарттар өте шектеулі екені анықталды. Керісінше, экономикалық теорияның соңғы жетістіктері, дәл осы "Вашингтон консенсусы" саясатын ең қатал түрде іске асырған кезеңде пайда болды, ақпараттың толық еместігі және нарықтардың толық еместігі жағдайында, яғни әрқашан, әсіресе дамушы елдерде, көрінбейтін қол тиімсіз жұмыс істейтінін көрсетті. Маңыздысы, нарықтың тиімділігін арттыратын мемлекеттік араласулар бар. Нарықтардың тиімділігіне қол жеткізуге болатын жағдайлардың бұл шектеулері маңызды – үкіметтің көптеген маңызды қызметтерін нарықтың сәтсіздігіне жауап ретінде түсінуге болады. Стиглиц ХВҚ саясатының 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысына, сондай-ақ 1998-2002 жылдардағы Аргентинаның ауыр депрессиясына себеп болғанын айтады. Ресейдің нарық экономикасына өтудегі сәтсіздігі және Сахара асты Африканың төмен даму деңгейі де атап көрсетілді. Стиглиц сынға алған нақты саясаттар: фискалдық шектеулер, жоғары пайыздық ставкалар, сауданы либерализациялау, капитал нарықтарын либерализациялау және мемлекеттік активтерді жекешелендіруге талап ету.

Кітаптың мазмұны

IMF саясатын басшылыққа алатын теориялар эмпирикалық тұрғыдан дұрыс емес. Еркін нарық, неоклассикалық және неолибералдық – бұл 19-ғасырдың соңындағы апатты "laissez faire" экономикасының эвфемизмдері. Бұл тәсіл үкіметтің рөлін азайтуға тырысады – төмен жалақының жұмыссыздық мәселесін шешетінін айтады және кедейлікті жою үшін тамшылап келетін экономикаға (өсім мен байлық қоғамның барлық бөліктеріне таралады деген сенім) сүйенеді. Стиглиц бұл сенімді растайтын дәлел таппады және еркін нарық саясатын "Вашингтон консенсусы" идеология мен нашар ғылымның қоспасы деп санайды. Жозеф Стиглицке 2001 жылы Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығы (Джордж Акерлоф пен Майкл Спенспен бірге) ақпараттың нарықтарға қалай әсер ететінін көрсеткені үшін берілді. Жұмыс беруші мен жұмыскердің, компания мен тұтынушының немесе (ХВҚ жағдайында) несие беруші мен борышкердің ақпаратқа тең қол жеткізілмесе, "еркін" нарықтар тиімді жұмыс істей алмайды. (Бұл түсіндірме Кеннет Ароу мен Жерар Дебреудің Нобель сыйлығына ие болған алғашқы еңбектеріне де байланысты.) Стиглицтің айтуынша, жаһандану табысқа немесе сәтсіздікке ұшырауы мүмкін, бұл оның басқару тәсіліне байланысты. Егер ол әр елдің ерекшеліктерін ескере отырып, ұлттық үкіметпен басқарылса, табысқа жетеді; бірақ ХВҚ сияқты халықаралық институттармен басқарылса, сәтсіздікке ұшырайды. Жаһандану экономикалық басқаруды ұлттық үкімет жүргізгенде пайдалы. Бұл елдер (әсіресе Оңтүстік Корея мен Тайвань) технологиялық, капиталдық және білімдік кемшіліктерді жоюға мүмкіндік берген экспортқа негізделген. Өзгерістердің қарқыны мен либерализация жылдамдығын өздері басқара отырып, бұл елдер экономикалық өсімге қол жеткізді. Жаһанданудан пайда тапқан елдер пайдасын тең бөлісті. Бірақ Стиглиц ұлттық экономиканы халықаралық институттар реттесе, бұл кері әсер етеді деп санайды. Себебі ХВҚ, ДСҰ және Дүниежүзілік банк сияқты халықаралық институттарда ашықтық пен есеп берудің қажеті жоқ. Олар мемлекеттік бақылаусыз, қоғамдық пікір алысусыз шешім қабылдайды және "бәсекеге қабілетсіз" немесе "ауыр" экологиялық, еңбек және капитал заңдарын қамтитын сауда дауларын елдің соттарына шағымдану мүмкіндігінсіз, құпия трибуналдарда шешеді. Шығыс Азияның қаржы дағдарысында, Ресейдің нарықтық экономикаға көшуінің сәтсіздігінде, Сахарадан оңтүстікке қарай Африканың дамуының сәтсіздігінде және Аргентинаның қаржылық құлдырауында Стиглиц ХВҚ саясаты апатқа әкелді деп санайды: ол өнімді инвестициялық мүмкіндіктерді және сапалы несиеге деген сұранысты көтермеді; жоғары сапалы экономикалық және салалық зерттеулерге негізделген жақсы жоспарланған несиелер ғана жақсартылған жобалауға, тиімді іске асыруға және төмен шығындарға әкеледі. Бағдарламаны дұрыс жасауға ерте қарыз беруден көбірек уақыт жұмсаған жөн. Бірақ олардың ешқайсысы орындалмады. Нәтижесінде, несиелер демократияның өсуіне кедергі келтіретін, жергілікті экономикалық өсуге бөгет қоятын және көпұлтты корпорацияларды байытатын шарттармен келді. Оның қорытындысын бағалау үшін үшінші әлемнің дамуы шынымен сәтті болған жағдайларын қарастыру пайдалы: Оңтүстік Азия мен Қытай – әлемдегі ең үлкен екі жаңа нарық. Оңтүстік Азия бірнеше рет ХВҚ талаптарына қарсылық көрсетті (әсіресе Оңтүстік Корея мен Малайзия), ал Қытай ХВҚ ақшасынан мүлдем бас тартты. Стиглицтің айтуынша, ХВҚ-ның барлық араласулары ұқсас еркін нарықтық формулаға сәйкес келеді. ХВҚ нарықтық экономикаға асығып, алдымен халық пен жергілікті коммерцияны қорғау институттарын құрмай, "шок терапиясын" күшпен енгізді. Жергілікті әлеуметтік, саяси және экономикалық мәселелерге көңіл бөлмеді. Жер реформасы немесе күшті бәсекелестік саясаты жоқ жекешелендіру крон капитализміне, ұйымдасқан қылмыспен басқарылатын ірі бизнеске және орта тапсыз неофеодализмге әкелді. Әрине, валюталық көмек/несие беру сыртқы шоктардан сақтануға және экономикалық жағдайды жақсартуға бағытталған елдердің күш-жігерін қолдауда маңызды және тиімді рөл атқара алады, бірақ егер бұл саясатта алға басу болмаса, төлем балансына көмек көрсету кері нәтиже беруі мүмкін. Нәтижесінде қарыз деңгейі артады, саясаттың сенімділігі төмендейді және болашақта түзетудің қиынырақ міндеті туады. ХВҚ сонымен қатар қаржы секторын институционалдық реттеусіз капитал нарығын ерте либерализациялауға (капиталдың еркін ағыны) түрткі болды. Бұл бүкіл дамушы экономикаларды тұрақсыздандырды, қысқа мерзімді инвестициялық капиталдың үлкен ағынына әкелді; инфляция өскен кезде ХВҚ-ның несие шарттары қарыздық шектеулерді қатаңдады және пайыздық ставкаларды күрт өсірді. Бұл заңдық қорғаусыз жалпы банкроттыққа, әлеуметтік қорғау желісіз үлкен жұмыссыздыққа және шетелдік капиталдың жылдам шығуына әкелді. Қалған азаматтар, бизнес өсуіне мүмкіндік болмағандықтан, кез келген құндылық үшін активтерді жоюға тырысты. Несиелер төленбегендіктен және бүкіл елдер экономикалық және әлеуметтік хаоска түскендіктен, ХВҚ шетелдік кредиторларға басымдық берілген кешірімдер берді. Бұл валютаға спекуляциялық шабуылдарды күшейтті, ал кешірім ақшасының көп бөлігі швейцариялық және кариб теңізіндегі банк шоттарына түсті. Нәтижесінде үшінші әлемнің азаматтары ХВҚ несиелерінің көп бөлігін төледі және аз пайда алды, ал қаржы қоғамдастығында моральдық тәуекел туды: шетелдік кредиторлар нашар несиелер берді, егер борышкерлер төлемесе, ХВҚ төлейтінін білді (Long Term Capital Management-ті қараңыз, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы оның артық инвестициялары халықаралық қаржы нарықтарын құлатуы мүмкін еді, егер үлкен кешірім болмаса). Сонымен қатар, ХВҚ ақшаға мұқтаж елдерге активтерін құнының бір бөлігіне сатуға, яғни жекешелендіруге шақырып отырды. Шетелдік корпорациялар активтерді өте төмен бағамен сатып алды. Болжамды түрде, ХВҚ-ның күйреуіне үлкен наразылық туды. Тұрақтандыру күн тәртібінде, жұмыс орындарын құру жоқ. Салық салу және оның зиянды әсерлері күн тәртібінде, жер реформасы жоқ. Банктерді құтқаруға ақша бар, бірақ білім беру және денсаулық сақтауды жақсартуға, тіпті ХВҚ-ның макроэкономикалық басқаруының салдарынан жұмысынан шығарылған жұмыскерлерді құтқаруға ақша жоқ. Қарапайым халық, сондай-ақ көптеген үкімет шенеуніктері мен бизнесмендер өз елдерін қампқан экономикалық және әлеуметтік дауылды жай ғана "ХВҚ" деп атай береді – адам "чума" немесе "Ұлы депрессия" дегендей [80 81, 97]. Джон Мейнард Кейнс ХВҚ-ны дамушы елдердің толық жұмыспен қамтылуға өсуіне көмектесетін қор ретінде ойластырған. Ендеше, осы мандатты тұрақты түрде орындамаудың және апатқа ұшыраудың себебі неде? ХВҚ тек оның бастапқы мандатында белгіленген мақсаттарды – жаһандық тұрақтылықты арттыруды және экономикалық төмендеу қаупіне тап болған елдердің кеңейтімді саясатты жүргізуі үшін қаражатты қамтамасыз етуді көздемейді. Ол сонымен қатар қаржы қоғамдастығының мүдделерін де көздейді. Бұл ХВҚ-ның кейде бір-бірімен қақтығысатын мақсаттары бар екенін білдіреді [206 7]. Әлемдік қаржы қоғамдастығы ХВҚ-ның мүдделердің қақтығысы немесе тұрақты сәтсіздік тарихын көрмеді: ХВҚ бас директоры Стэнли Фишер және Қаржы министрі Роберт Рубин екеуі де Citigroup компаниясында миллиондаған долларлық жұмыстарға кетті. Стиглиц ХВҚ мен Дүниежүзілік банк реформалануы керек деп санайды – халық саны өсіп келе жатқандықтан, оба және СПИД пандемиялары, сондай-ақ жаһандық экологиялық проблемалар бар, Кейнстің теңдік өсуге қатысты мандаты бұрынғыдан да маңызды. Ол институционалдық дамуға, жер реформасына және жекешелендіруге, капитал нарығын либерализациялауға, бәсекелестік саясатына, жұмыскерлердің әлеуметтік желісіне, денсаулық сақтау инфрақұрылымына және білім беруге кезең-кезеңмен, таңдаулы тәсілді жақтады. Әр ел әртүрлі жолмен жүруі керек. Таңдаулы саясаттар қаражатты бағдарламалар мен үкіметтерге бағыттайды, олар...

Дүниежүзілік үкіметсіз әлемдік басқару

Стиглицтің пікірінше, қазіргі жаһандану процестері – «жаһандық үкіметсіз жаһандық басқару». Мемлекеттерде биліктердің бөлінуі болса, Халықаралық қаржы институттары – ХВҚ, ДСҰ және Дүниежүзілік банк – қажетті тежеу-бұрыштар мен тепе-теңдіктерден мүлдем құралмайды. Бұл институттар оқшауланған және қаржы саясатын дербес шешіп, көбінесе дамушы елдерге ешқандай қарсы пікірді тыңдамай жүзеге асырады. ХВҚ-ның асығыс либерализациясы, жекешелендіруі және дерегуляциясы дамушы елдердің егемендігін бұзады. Осылайша, қаржы институттары теңдік пен кедейлікті жою орнына, қаржы қауымдастығының өкілдеріне айналады. Финансолық институттардың процедуралары мен риторикасы дамыған және дамушы елдер арасындағы айырмашылықты күшейтеді, бұл демократияға қарсы патернализм мен есеп берудің, ашықтықтың жоқтығынан туындайды. Демократиялық емес патернализм идеология арқылы жүзеге асырылады, ХВҚ ұсынатын модельдің барлық елдерге бірдей қолданылатыны ескеріледі. Сонымен қатар, есеп беру мен ашықтықтың жетіспеушілігі әділ емес сауда тәртібінде, Уругвай кезеңінде айқын көрінеді. Солтүстік, ЕО және АҚШ ауыл шаруашылығына берілетін субсидияларды шектеу үшін Блэр Хаус келісімі деп аталатын екіжақты келісімдерге қол жеткізді, бұл Уругвай кезеңінің сәтсіз аяқталуына және дамушы елдердің тәуекел мен тұрақсыздыққа ұшырауына әкелді. Британдық Guardian газетінің журналисі Уилл Хаттон: «Стиглиц кітабын жеті қадамдық өзгеріс жоспарымен аяқтайды. Ол жаһандық пессимист емес, реалист. Оны «дебатқа маңызды үлес» деп белгілеп, жапсырма тағудың орнына, оны дереу тыңдауымыз керек» деп жазды. Әсерлі New York Review of Books журналы: «Джозеф Стиглиц [ ] салықтар, пайыздық ставкалар, тұтынушылардың мінез-құлқы, корпоративтік қаржы және тағы да көптеген экономикалық құбылыстарды түсіндіруге құнды және маңызды үлес қосты. Ол әлі де жұмыс істеп жүрген экономистердің арасында осы саланың алып есімдерінің бірі саналады» деп тұжырымдайды, сондай-ақ «Стиглицтің кітабы әрине, қоғамдық кеңістікте маңызды орын алады. Бұл ХВҚ-ға және оның саясатына қарсы айтылған ең күшті аргумент болып табылады» делінген. Business Week журналының Майкл Дж. Мандель: «Стиглиц соңғы он жылдағы маңызды экономикалық оқиғалардың көпшілігіне, соның ішінде Азия экономикалық дағдарысына және бұрынғы кеңестік экономикалардың өзгеруіне, сондай-ақ әлем бойынша даму бағдарламаларын басқаруға тікелей қатысты. Бұл кітап Стиглицтің тәжірибесін баяндайды және жаһандық экономикалық саясаттың бұрын көрінбеген аспектілерін ашады. Оның мақсаты – денсаулықты пікірсайысты қоздыру және дамушы елдердің экономикалық жағдайдың оларға неге қиындық тудыратынын көрнекті түрде көрсету» деп пікір білдірді.

Сын

Кітап сонымен қатар либертариандық және (нео)консервативті ойлау мектептеріне жататын оның интеллектуалдық еңбегіне қарсы шыққан түрлі оппоненттерден де сынға ұшырады. Мысалы, Д. У. Маккензи либертариандық «Public Choice» журналында Стиглицтің үкіметтік қателіктерді нарықтық қателіктер деп дұрыс емес сипаттағанын айтады. Стиглицтің көптеген мысалдары мемлекеттік араласудың арнайы топтарға тиімді келгенін көрсетеді. Мұндай мысалдар – үкіметтік ұжымдық әрекетсіздік пен рентаны іздеу салдарынан туындаған мәселелер. ИМФ зерттеулер директоры Кеннет Рогофф Стиглицтің талдауын «ең жақсы жағдайда өте күмәнді, ең нашар жағдайда – жалған уәде» деп атап, былай деді: «Стиглицтің ұсынысы (борыштық дағдарыстағы үшінші дүние елдері үшін) – фискалдық дефициттің мәртебесін көтеру, яғни көбірек қарыз алу және көбірек ақша басып шығару. Сіздер, егер қиын жағдайдағы үкімет көбірек валюта шығарса, оның азаматтары бірден оны құндырақ деп ойлайды деп есептейсіздер. Инвесторлар үкіметтік қарызды ұстауға құштар болмағанда, жаңадан шығарылған қарыз ыстық торт сияқты тез сатылады деп сіздер ойлайсыздар». Либертариандық зерттеу орталығы Като институтының Дэниел Т. Грисвольд кітапты «автордың жеке пікірлерімен және адами жеккөрушілік сезімімен бұрмаланған есептесу әрекеті» деп сипаттады. Грисвольд Стиглицтің «протекционизм оны қолданатын елдерді байытады» деген пікірімен келіспейді және «ол еркін сауданы сынамаса да, Стиглиц капиталдың еркін ағынына немқұрайлы қарады. Кітапта Шығыс Азиядағы қаржылық дағдарыстың басты себебі капитал есебінің либерализациясы деп жазылған». Стиглиц бұл сенімін «Малайзияны қысқа мерзімді капиталдың қашуын тоқтату үшін капитал бақылауларын енгізу арқылы ХВҚ кеңесін елемегені үшін мақтау арқылы» көрсетті. Грисвольд сондай-ақ Стиглицтің Малайзия өз әрекеттері үшін сыйлық алды деген пікірін растайтын ешқандай дәлел келтірмегенін айтады. Ол Малайзияның ЖІӨ өсу қарқыны Стиглицтің тізіміндегі басқа елдерге қарағанда 6,7%-ға төмендегенін, ал «1999 және 2000 жылдары [басқалары] Стиглицтің қолдауымен капитал бақылауларын қолданбаса да, тез қалпына келді» деп мәлімдеді. Грисвольд Стиглицтің «Шығыс Азияның керемет табысының тарихын бұрмалағанын» және Ресейдің жекешелендіруі кезінде «Ресейдің алғашқы реформалары толыққанды болмағанын» және ХВҚ-ның құтқару шаралары мен нарықтық емес валюта бағамына сенімі «нарықтық фундаментализмнің символы емес екенін» атап өтеді.