Кіріспе

Снеферу салған Мысыр пирамидасы
Бұралған пирамида – ежелгі Мысыр пирамидасы, шамамен Қайырдың оңтүстігінде орналасқан Дахшурдың патшалық некрополінде, Ескі патшалық кезеңіндегі фараон Снеферу (шамамен б.з.д. 2600 жыл) тұсында салынған. Бұл Мысырдағы ерте пирамида құрылысының бірегей мысалы және Снеферу салған екінші пирамида. Бұралған пирамида 54 градус еңіспен шөлден көтеріледі, бірақ жоғарғы бөлігі ( ) 43 градус бұрышпен салынған, бұл пирамидаға көзге көрінетін "бұралған" түрін береді.

Шолу

Археологтар қазір Иілген пирамида сатылы қабырғалы және тегіс қабырғалы пирамидалар арасындағы кезеңдік форманы көрсетеді деп санайды. Құрылыс барысында еңіс бұрышының тік болуынан құрылымның тұрақсыздық белгілері көрінуі мүмкін, бұл құрылысшыларды құрылыстың құлауын болдырмау үшін көлбеу бұрышқа көшуге мәжбүр еткен. Бұл теорияны сол перғауынның тапсырысымен одан кейін салынған Қызыл пирамиданың негізінен 43 градус бұрышпен тұрғызылғаны растайды. Бұл факт сондай-ақ бастапқы бұрышта құрылыс тым ұзаққа созылады деген теорияға да қарсы келеді, себебі Снеферудің өлімі жақындап қалғандықтан, құрылысшылар құрылысты уақтылы аяқтау үшін бұрышты өзгертуге мәжбүр болды. 1974 жылы Курт Мендельсон бұрыштың өзгеруі Меид пирамидасының құрылыс кезінде болған катастрофалық құлауына жауап ретінде тұрақтандыру шарасы ретінде жасалғанын болжады. Снеферу Меид пирамидасынан және оның сатылы пирамидасынан неге бас тартқандығының себебі идеологиялық өзгеріс болуы мүмкін. Патшалық қабір енді жұлдыздарға апаратын баспалдақ ретінде қарастырылмады; керісінше, ол күнге табыну және барлық тіршіліктің бастауы болған алғашқы төбеге арналған нысан болды. Египеттегі шамамен тоқсан пирамиданың арасында бұл пирамида ерекше, өйткені оның бастапқы жылтыратылған әк тас қаптамасы көбінесе сақталған. Британдық құрылыс инженері Питер Джеймс мұны кейінгі пирамидаларда қолданылғанға қарағанда қаптама бөліктері арасындағы үлкен аралықтармен байланыстырады; бұл кемшіліктер кеңею буындары ретінде жұмыс істейді және жылулық кеңею салдарынан сыртқы қаптаманың біртіндеп бұзылуын болдырмайды. Тағы бір анық себебі – тік беткей тас ұрлауды тым қауіпті және қиын еткендігі. Иілген пирамиданың ежелгі ресми атауы әдетте "(Оңтүстік) Нұрлы пирамида" немесе "Оңтүстікте нұрлы Снеферу" деп аударылады. 2019 жылдың шілдесінде Египет 1965 жылдан бері алғаш рет Иілген пирамиданы туристерге ашуға шешім қабылдады. Туристер пирамиданың солтүстік кіреберісінен салынған тар туннель арқылы 4600 жылдық екі бөлмеге жете алады. Снеферудің әйелі Хетепхерес үшін салынған деп есептелетін "жанама пирамидаға" да кіруге болады. Бұл жанама пирамида 1956 жылы қазба жұмыстарынан кейін алғаш рет көпшілік назарына ұсынылуда.

Құрылыс кезеңдері

Пирамида үш құрылыс кезеңінен өтті. Бірінші құрылыс кезеңінде негізінің ұзындығы 157 м және еңіс бұрышы шамамен 58° (мүмкін тіпті 60°) болатын тік пирамида жоспарланған. Егер пирамида осы формада аяқталған болса, оның биіктігі шамамен 125 м-ге жетер еді, бірақ ежелгі техникалар туралы білім және аяқталған пирамидалармен салыстыру, мұндай тік пирамиданың іске асуы қиын болған және ол бірнеше тас қабаттан аспаған болуы мүмкін. Пирамиданың жақсы сақталғандығына байланысты, бұл кезең төменгі дәліздің кіреберісінен шамамен 12,70 м және жоғарғы дәлізден 11,60 м қашықтықтағы ығысқан нүктелер арқылы ғана жанама түрде дәлелденеді. Екінші кезеңде құрылысшылар еңіс бұрышын 54°-қа дейін төмендетті. Бұл негіздің ұзындығын 188 м-ге дейін ұлғайтты. Бұл жерде де, сатылы пирамидалардағыдай, еңіс қабырға қабаттары қолданылды, себебі бұл кезеңде тас қалаушылар трапеция пішіндес тастарды жасауға мүмкіншіліктері болмады. Сатылы пирамидалар иілгіш қабаттардың сақина тәрізді қабықшаларынан тұрғызылса, бөлінбеген қалауға көшу горизонталь қабаттарды тиімдірек етті. Егер 54° еңіс сақталған болса, биіктігі 129,4 м-ге және көлемі шамамен 1,524,000 текше метрге жетер еді. Осылайша, Бұрылған пирамида әлемдегі үшінші биік пирамида болар еді. Дегенмен, бұл еңіс 49 м биіктіктен аспайтын болды. Бұл кезеңнің қабырғасы мұқият өңделген Тура әктасымен қапталған. Үшінші құрылыс кезеңінде бұрыш 43°-қа дейін төмендетілді және, Қызыл пирамида мен одан кейінгі барлық пирамидалардағыдай, қалау горизонталь қабаттармен жүзеге асырылды. Еңістің төмендеуі басқа ешқандай пирамидада кездеспейтін ерекше бұрылысты жасады. Жоғарғы бөлігінің еңіс бұрышының төмендеуіне байланысты, жалпы биіктігі 105 м-ге дейін төмендеді. Жалпы көлемі 1,440,808 текше метрді құрады. Жоғарғы бөлігі де мұқият өңделген Тура әктасымен қапталған.

Ішкі жолдар

Бұралған пирамиданың екі кіреберісі бар, біреуі солтүстік жағында төмен орналасқан, оған туристердің қолайлылығы үшін үлкен ағаш баспалдақ салынған. Екінші кіреберіс пирамиданың батыс бетінде жоғары орналасқан. Әрбір кіреберіс биік, қабырғалы төбесі бар бөлмеге жетелейді; солтүстік кіреберіс жер бетінен төмен орналасқан бөлмеге, ал батыс кіреберіс пирамиданың ішінде салынған бөлмеге апарады. Солтүстік бөлме төбесіндегі тесік (қазір биік және шалқақ баспалдақпен жетеді) батыс кіреберісінен өтетін жолға жалғасады. Батыс кіреберісіне дейінгі жолды екі тас блок жабады, олар басқа пирамидалардағыдай тік түсірілмеген, бірақ 45 градусқа еңкейген пандустармен сырғытып түсірілген. Олардың бірі ежелгі заманда түсіріліп, ішінде тесік жасалған, ал екіншісі ежелгі кедр ағашының бөлігімен тіреліп тұр. Жоғарыда айтылған жалғастырушы жол екі қорғау есігі арасындағы жолға қосылады. Бөлмелердің ерекшелігі – көптегендер құрылымдық мәселелерге жауап ретінде түсіндірген, бастапқы кедр ағашынан жасалған қабырғалардың қатары. Эдвардс бұған қарсы кедр ағашы бөлмелердің жерлеу тірегінің бір бөлігі болған және олардың кейбіреулері цементпен бекітілгендіктен, ешқандай құрылымдық функцияны атқара алмайды деп мәлімдейді.

Жағажай

Бұралған пирамидалардың солтүстік-шығысынан аңғар ғибадатханасы бар пирамидаға қарай көпірше салынған. Көпірше әк тас блоктарымен төселген және екі жағында төменгі әк тас қабырғалары болған. Шындығында, кеме тоқтау орнына немесе платформаға дейін жететін екінші көпірше де болған болуы мүмкін, бірақ осы болжамды растайтын қазба жұмыстары әлі жүргізілген жоқ.

Пирамидалық ғибадатхана

Пирамиданың шығыс жағында пирамида ғибадатханасының бөлшек қалдықтары бар. Меидум пирамидасының пирамида ғибадатханасы сияқты, ғибадатхананың артында екі стела орналасқан, бірақ олардың тек тамырлары ғана қалған. Ешқандай жазу іздері көрінбейді. Ғибадатхана қалдықтары бөлшекті, бірақ ол Меидум ғибадатханасына ұқсас болуы мүмкін деп есептеледі.

Спутник пирамидасы

Кейбір египтологтар фараонның ка-сын орналастыру үшін салынған деп болжаған спутник пирамидасы, Иілген пирамиданың оңтүстігінде орналасқан. Құрылыс, көлденең қатарлармен орналастырылған, салыстырмалы түрде қалың әк тас блоктарынан тұрады және Турадан әкелінген ұсақ әк тас қабатымен жабылған. Жерлеу камерасына, төмен түсетін дәліз арқылы кіруге болады, оның кіреберісі солтүстік жағының ортасында, жер бетінен жоғары орналасқан. Археологтар ландшафтты жақыннан зерттегенде, пирамиданың платосы жасанды түрде тегістелгендей көрінді, ал жақын маңдағы тіктеу және орлар адамдар жасағаны анық болды. Сонымен қатар, бақ қоршауының іздері де қалған. Адамның ландшафтқа тигізген әсерін, Бент пирамидасын портқа жалғастыратын вади арнасы да көрсетеді, бұл арнаның оңтүстік және солтүстік бөліктерінің айқын ерекшелігін аңғартады. Бұл көрсеткіштердің деңгейі арасындағы айырмашылық та маңызды. Археологтар оңтүстік вади арнасының еңісін табиғи және қисық солтүстік жағымен салыстырғанда, түзетілгені байқалды. Арне Рамиш бұл пікірді, каналдың және айналасындағы табиғи топографияның арасындағы байланыстың төмен деңгейін көрсететін дәлелдермен қолдады – яғни, вадидің оңтүстік жағында. Бұл қолмен жасалған құрылыстың мақсаты мифологиялық мағынаға және ритуалдық функцияға ие болуы мүмкін. Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, бақ және су резервуарлары жерлеу рәсімдерімен байланысты, бұл Дахшурдағы ритуалдардың үнемі орындалғанын көрсетеді. Дегенмен, бақ қоршауы шөлде тұруға қолайлы жағдай жасауға да көмектескен болуы мүмкін. Басқаларымен қатар, тегістелген плато, пирамиданың батыс және оңтүстік жағындағы карьерлік орлар, сондай-ақ жақын жердегі кішігірім қабірлер, Иілген пирамиданың монументалдығын күшейтеді, оның айналасындағы құрылымдардан алыс орналасуына байланысты. Бұл ерекшеліктер осы ландшафтты құрудағы әлеуметтік иерархияны көрсетеді, сонымен қатар сол кездегі Мысыр патшасының билігін бейнелейді. Алексаниан мен Арнольд бұл құрылысты қысқа да нұсқаулы фразамен сипаттайды: жасанды ландшафттың ішінде орнатылған жасанды тау.