Кіріспе
Австралиялық тарихшы Чарльз Маннинг Хоуп Кларк (3 наурыз 1915 – 23 мамыр 1991) – австралиялық тарихшы және Австралия тарихының ең белгілі жалпы сипаттамасының авторы, оның 1962 және 1987 жылдар аралығында жарық көрген алты томдық "Австралия тарихы" еңбегі. Ол "Австралияның ең танымал тарихшысы" деп аталған, бірақ оның еңбектері, әсіресе консервативті және классикалық либералдық ғалымдар мен философтар тарапынан көп сынға ұшырады.
Charles Manning Hope Clark, (3 March 1915 – 23 May 1991) was an Australian historian and the author of the best known general history of Australia, his six volume A History of Australia, published between 1962 and 1987. He has been described as "Australia's most famous historian", but his work has been the target of much criticism, particularly from conservative and classical liberal academics and philosophers.
Ерте өмір
Кларк 1915 жылғы 3 наурызда Сиднейде дүниеге келді. Ол жұмысшы класынан шыққан ағылшын дін қызметкері Чарльз Кларктың (ол Лондонның ағаш шебершісінің ұлы) және ескі австралиялық отбасынан тегі бар Кэтрин Хоуптың ұлы еді. Анасының жағынан ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің ерте отарлық дәуіріндегі "қамшылы пастор" Самуэль Марсденнің ұрпағы болды. Кларк анасымен қарым-қатынасы қиын болды, ол әрдайым жоғары әлеуметтік статусын есінде сақтап, оны кейінірек өзінің жұмыстарында қатты сынға алған протестанттық орта таппен байланыстырды. Чарльз Сиднейде, соның ішінде Сиднейдегі Сент-Эндрю соборында және Эшфилдтегі Сент-Джонс шіркеуінде түрлі пасторлық қызметтер атқарды, онда Кэтрин жексенбілік мектепте мұғалім болды. Кларк бала кезінде отбасы Мельбурнға көшіп келді және бір өмірбаянында айтылғандай, "әдемі кедейлікте" өмір сүрді, ағылшын викарының қарапайым табысымен күнкөріс қамтамасыз етілді. Кларк жастық шағындағы ең бақытты естеліктері 1922-1924 жылдарға дейін сақталды, ол кезде әкесі Мельбурнның оңтүстік-шығысында орналасқан Филипп аралының викары болды. Ол осы жылдары балық аулау мен крикетке деген сүйіспеншілігін дамытты, ол өмірінің соңына дейін сақталды. Ол Коуз және Белгрейвтегі мемлекеттік мектептерде, содан кейін Мельбурн грамматикалық мектебінде білім алды. Мұнда, қарапайым отбасынан шыққан, ойшыл бала ретінде ол мазақ пен зорлық-зомбылыққа ұшырады және оны және басқаларды осы мектепте қинаған Мельбурн жоғарғы сыныбының ұлдарына өмір бойына жек көрушілік сезіммен қарады. Дегенмен, мектептегі соңғы жылдары оның көңілі көтерілді. Ол әдебиет пен классикаға деген құмарлықты ашты және грек, латын тілдерін және тарихты (британдық және еуропалық) жақсы меңгерді. 1933 жылы ол мектептің үздік түлегі атанды. Осының нәтижесінде Кларк Мельбурн университетінің Тринити колледжіне стипендия жеңіп алды. Колледжде ол ежелгі тарих және британдық тарихтан бірінші орын алды, сондай-ақ колледждің крикет командасының капитаны болды. Екінші курста конституциялық және құқықтық тарих, сондай-ақ қазіргі саяси институттар бойынша да бірінші орынға ие болды. Оның ұстаздарының бірі, сол кездегі Австралияның жетекші саяси ғалымдарының бірі У. Макмахон Болл, оған үлкен әсер етті. Ол осы кезде христиан дінінен бас тартып, бірақ ұсынылып отырған секулярлық баламалардың ешқайсысына қызығушылық танытпады. Студент кезіндегі жазбаларында социализм мен коммунизмді ашық түрде жоққа шығарды. Осы кезеңде Кларк саяси көзқарастары либерализмнен орташа социализмге қарай өзгере бастады. Оның сүйікті жазушылары Федор Достоевский мен Т. С. Элиот болды, ал сүйікті тарихшысы консервативті Томас Карлайл еді. Саяси көзқарастарының дамуына байланысты, бірнеше жылдан кейін, шамамен 1944 жылы Кларк орташа көзқарастағы социалист болды, ол өмірінің соңына дейін сақталды, саяси симпатиялары негізінен сол жаққа және Австралияның Еңбек партиясына бағытталды. 1937 жылы Кларк Оксфордтың Баллиол колледжіне стипендия жеңіп алып, 1938 жылдың тамызында Австралиядан кетіп қалды. Оксфордтағы ұстаздарының арасында Хью Тревор Ропер (консервативті), Кристофер Хилл (сол кезде коммунист) және А. Дж. П. Тейлор (орталық социалист) болды. Ол крикетте өте жақсы ойнап, "Оксфорд XI" командасының құрамына ілігіп, Эдвард Хит пен Рой Дженкинспен бірге жарысқа қатысты. Ол Алексис де Токвиль туралы магистрлік диссертациясын бастады (оны 1947 жылы қорғады, ал 2000 жылы жарияланды). Токвильдің либерализміне деген құрметін білдірген Кларк, оның әділ қоғам туралы саяси көзқарасы халықтың азап-тозағын білмеуінен және әділдікті қамтамасыз ету үшін күш қолдануға дайын болмауынан кемшілікке ұшырағанын жазды. Оксфордта 1930 жылдардың аяғында ол солшылдардың фашизмге деген қорқынышын бөлісті, ол 1938 жылы нацистік Германияға сапары кезінде өз көзімен көрген еді, бірақ сол кезде студенттер арасында кең таралған коммунизмге қызығушылық танытпады. 1938 жылы нацизм мен фашизмге ұшыраған ол еуропалық өркениеттің жағдайына көңілі толмады. Алайда, ол солшылдардың социалистік революцияның эмансипациялық процесіне қызығушылық танытпады және капиталистік, социал-демократиялық және демократиялық социалистік бағытты ұнатты. Оксфордта ол сол кездегі "колониалдар" жиі кездесетін әлеуметтік кемсітулерге ұшырады, бұл оның ағылшындарға деген өмір бойына жек көрушілігінің себебі болды. 1939 жылы Оксфордта ол фламанд зиялысының қызы және өзінің ғылыми жетістіктерімен танымал Димфна Лодевикске үйленді, олардың алты баласы болды.
Академиялық мансап
1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Кларк жеңіл эпилепсиясы болғандықтан әскери қызметтен босатылды. Ол диссертациясын аяқтау үшін Англияның Девонширдегі Тивертон қаласындағы Бланделл мектебінде тарих сабағын оқытып, крикет командаларын жаттықтыру арқылы өзін асырады. Осы жерде ол оқыту қабілетін ашты. 1940 жылдың маусым айында ол кенеттен Австралияға оралуға шешім қабылдады, аяқталмаған диссертациясын тастап кетті, бірақ соғыс кезінде студенттер санының азаюына байланысты Австралия университетінде оқытушылық қызметке орналаса алмады. Оның орнына ол Гиллонг грамматикалық мектебінде тарихтан сабақ берді, сондай-ақ мектептің бірінші құрама командасын жаттықтырды – бұл өте беделді тағайындама болды. Оның шәкірттерінің арасында Руперт Мердок пен Стивен Мюррей Смит болды. Гиллонгте ол екі мақала жариялады. Біріншісі, «Француз зиялыларының қиын таңдауы», Шарль Мауррас сияқты француз католик зиялыларының Виши режимін неге қолдағанын қарастырды. Кларк Мауррас пен басқа француз католик зиялыларының Франциядағы буржуазиялық консервативизмге наразылық және француз революциясының естеліктерінен туған халықтан қорқу салдарынан Вишиді қолдауға мәжбүр болған теріс серіктестер болғанын айтты. Екінші мақаласында «Франция және Германия» Кларк Германия мен Франция зиялыларын салыстырып, бірінші елдің неліктен нацистік социализмді тудырғанын, ал екінші елді неліктен нацистер жеңіп алуға мәжбүр болғанын сұрады. Кларк қазіргі уақытта «ерекше жол» деп аталатын түсіндірмені ұсынды, ол 19 ғасырда француз зиялыларының көпшілігі либерализмді, рационализмді және liberté, égalité, fraternité құндылықтарын қабылдаған, ал неміс зиялыларының көпшілігі керісінше консервативизмді, эмоционализмді және автократиялық элита басқаратын иерархиялық қоғамның көрінісін қабылдағанын айтты. Кларк 20 ғасырдың басында ең танымал француз зиялысы – жазушы Эмиль Золаның Дрейфус ісіндегі жетекші Дрейфусар болғанын атап өтті, өйткені ол әділдік барлық француз халқына қатысты болуы керек деп мәлімдеді. Керісінше, Кларк белгілі бір кезеңдегі ең әйгілі неміс зиялысы – ағылшын туған Хьюстон Стюарт Чемберлен, «Жыныс Евангелисі» болды, оның теориясы әлемді германдық арий нәсілімен «херренфолк» («көшбасшы нәсіл») ретінде нәсілдік иерархияға бөлді. Гиллонгте ол алғаш рет австралиялық тарих, әдебиет және сын туралы жүйелі түрде оқи бастады. Нәтижесінде оның австралиялық тақырыптағы алғашқы жарияланымдарының бірі, әдеби журналда жарық көрген 19 ғасырдың австралиялық жазушысы «Том Коллинзке» ашық хат болды. 1944 жылы Кларк университеттегі лауазым алу үшін міндетті талап болған магистрлік диссертациясын аяқтау үшін Мельбурн университетіне оралды. Ол саясатты оқыту арқылы өзін асырады, ал жыл соңында ол, соңғы кезде саясаттан дәріс беруге тағайындалды. Осы уақытта Саясат кафедрасының уақытша басшысы Иан Милнер болды, ол көп ұзамай австралиялық дипломат болуға кетті. Бірнеше жылдан кейін Милнердің коммунист және кеңестік агент екені белгілі болды. Кларк пен Милнердің осы кездегі қысқаша достығы Кларктың коммунистік симпатиясына дәлел ретінде пайдаланылды, бірақ Кларк Милнердің құпия қызметі туралы ештеңе білмегені мүмкін емес. 1945 жылдың соңында ол Австралия тарихының тұрақты оқытушысы ретінде Тарих кафедрасына ауысты. Макс Кроуфордтың (1937-1970 жылдар аралығында Тарих кафедрасының меңгерушісі) ынталандыруымен ол университеттің Австралия тарихы бойынша алғашқы толық жылдық курсын оқытты. Оның студенттерінің арасында Франк Криэн (кейінірек вице-премьер), Джеффри Блейни, Брюс Грант, Джеффри Серл, Кен Инглис және Ян Тернер (соңғы бесінің бәрі болашақтағы танымал тарихшылар), Хелен Хьюз және Питер Райан, кейінірек Кларктың баспагері болды. Осы уақыт аралығында ол Мельбурн мен Сиднейдегі мұрағаттарды мұқият зерттей бастады. Ол сондай-ақ, ішімдікке құмар болған және жақын маңдағы Карлтонның пабтарында танымал болған. (Алпысыншы жылдары ол ішімдік ішуді тоқтатты және өмірінің соңына дейін ішімдік ішпеді.) Кларк кейіннен осы кезеңдегі Джозеф Фурфи, Джеймс МакОули, Дуглас Стюарт, Генри Лоусон және Д.Х. Лоуренс сияқты романдар, ақындар мен драматургтарды оқығанда Австралияны «ашқанын» айтты, өйткені ол Австралияның тарихы тарихшылармен дұрыс айтылмағанын және австралиялықтардың мақтанатын өткені бар екеніне көз жеткізді. Кларк сонымен қатар тарихшылардың «динкум» австралиялықтарға (яғни «динкум» ағылшынша сөйлегендіктен аталатын қарапайым австралиялықтар) олардың серіктестік, теңдік және элитаға қарсылық сияқты құндылықтарымен қатар, оларды ұлттық ұятқа толы етіп көрсеткеніне наразы болды. Кларк австралиялық зиялылардың Ұлыбританияны үлгі ретінде қарауын тоқтату уақыты келгенін айтты, Австралия өз алдына жеке құндылыққа ие болуы керек екенін жазды. Алайда, Кларк өзі «динкум» австралиялықтарын сынады, бірақ басқа бағыттан, өйткені ол серіктестік сияқты құндылықтардың колониялық Австралияның қатал ортасында өмірді жеңілдетуге көмектесетін «жай ғана тыныштық» екенін, ал қоғамды түбірінен өзгертуге мүмкіндік бермейтінін айтты. Кларк Австралия қоғамына жаңа құндылықтардың нені қажет екенін білмейтінін, бірақ тарихшылар осы тақырыпта пікірталас бастауға міндетті екенін айтты. 1940 жылдардағы австралиялық тарихшылардың басты мәселесі – колониялық кезеңге қатысты көптеген бастапқы деректер Ұлыбританиядағы мұрағаттарда сақталғандығы, бұл зерттеуді қымбат және уақытты талап ететін етті. 1946 жылдан бастап Кларк пен Л.Дж. Прайор 1788 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының құрылуына, қылмыскерлердің жазалау колониясына тасымалдануына және бұтақта заңсыз тұратын шаруаларға қатысты құжаттарды жинады, оларды тарихшыларға қолжетімді ету мақсатымен жариялауға тырысты. 1948 жылы Кларк аға оқытушы болып тағайындалды және Мельбурн университетінде өмір бойы жұмыс істеуге дайын болды. Бірақ Суық соғыс басталғанда ол Мельбурнның зиялылық ахуалын қолайсыз деп тапты. 1947 жылы Ф.Л. Эдмундс, Виктория заң шығару жиналысының либералдық мүшесі, университетке «коммунистік сіңіруге» қарсы шабуыл жасады, Кроуфордты (көп жағдайда саяси либерал) және солшыл Еңбек партиясының мүшесі, экономика лекторы Джим Кэрнсті атады. Кларк аты аталмады, бірақ ол радиода әріптестерін қорғағанда, ол да шабуылға ұшырады. Кларктың отыз студенті ол «білімі бар және адал оқытушы» және «күнәсіз адалдыққа» ие екенін растайтын хатқа қол қойды. Мельбурн университетінің коммунистік партиясы Кларктың «реакционер» екенін және олардың досы емесін айтты. 1949 жылдың шілдесінде Кларк Канберра университетінің колледжінде (CUC) тарих профессоры қызметін атқару үшін Канберраға көшті, ол сол кезде Мельбурн университетінің бөлімшесі болды және 1960 жылы Австралия Ұлттық университетінің (ANU) Бас оқу бөліміне айналды. Ол өмірінің соңына дейін ауылдық жердегі «бұта капиталдары» болған Канберрада тұрды. 1949 жылдан 1972 жылға дейін Кларк CUC және ANU-да тарих профессоры болды. 1972 жылы ол Австралия тарихының жаңа профессоры қызметіне тағайындалды, ол 1974 жылы зейнетке шыққанға дейін қызмет етті. Содан кейін ол қайтыс болғанға дейін эмерит профессор атағын иеленді. 1950 жылдары Кларк Канберрада тарих сабақтарын оқып, дәстүрлі академиялық мансапқа ие болды. 1950 жылы ол Австралия тарихы бойынша таңдалған құжаттардың екі томдығының біріншісін жариялады (1 том, 1788–1850; 2 том, 1851–1900 жылдары жарық көрді). Бұл томдар мектептер мен университеттерде Австралия тарихын оқытуға маңызды үлес қосты, көптеген жаңа жарияланбаған бастапқы деректерді қолжетімді етті.
"The post war Counter Revolution [in Australian historiography] involves so many influences that it would be ridiculous to attribute it to the influence of any one man, but nevertheless the influence of Manning Clark has been of the greatest importance. By his questioning of the orthodox assumptions he did more than anyone else to release historians from the prison of the radical interpretation and to begin the systematic study of the neglected themes in our history, especially of religion". At this time also Clark was close to James McAuley, founder of the conservative literary political magazine Quadrant. McAuley persuaded him to become a member of Quadrants initial editorial advisory board. Clark was, however, never fully identified with political conservatism. In 1954 he was one of a group of intellectuals who publicly criticised the position of the Menzies government on the war in French Indo China, and as a result was attacked as communist fellow travellers in the House of Representatives by the outspoken right wing parliamentarian Bill Wentworth. As a result, he was placed under surveillance by Australia's domestic intelligence organisation, ASIO, who over the years compiled a large file of trivia and gossip about him, without ever discovering anything in his activities that posed a risk to "national security".
Австралия тарихы
1950 жылдардың ортасында Кларк жаңа жобаны ойластырды: Австралия тарихының көп томдық еңбегі, деректік көздерге негізделген, бірақ Австралия тарихының мәні туралы Кларк өзінің ойларын білдіретін еңбек. 1955 жылдың соңында ол Рокфеллер қорынан зерттеу грантын алды, ол 17 ғасырда Австралияға еуропалықтардың алғашқы сапарларын зерттеуге бағытталған. 1956 жылы Кларк Канберрадан демалысқа шығып, Джакарта, Бирма және Үндістанның түрлі қалаларына сапар шекті, мұражайлар мен мұрағаттарда 17 ғасырда голландтардың Австралияны ашуына, сондай-ақ қытайлар немесе португалдар Австралияны ертерек ашқан болуы мүмкін деген мәліметтерді іздеді. Содан кейін ол Лондонға, Оксфордқа және Нидерландыға барып, голланд саяхатшылары және 1788 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс негізіне қатысты құжаттарды іздеді – Голландия мұрағаттарындағы көп бөлігін Димфна Кларк зерттеді. Осы зерттеудің тікелей нәтижесі «Австралия тарихының көздері» (Oxford University Press, 1957) еңбегі болды. Лондонға барғанда жобаның мәні түбірінен өзгерді, ол былай деп еске алды: «Бұл өте академиялық, өте мұқият, өте көп «Иә» және «Жоқ» жауаптарынан тұратын, «Құрғақ сияқты құрғақ» мырзаға тізе бүгіп, ұнаған адамдарға иығынан қарап, олар мен сияқты жалықпаған немесе жоғалмаған болар деп үміттенемін. Бәрі бекер, өмірсіз, мәнсіз және жалған еді. Мен Англияда Австралия туралы жазып отырдым, шын мәнінде білмейтін ел туралы жазып отырдым, мен оны жақсы көріп, жек көретін ел туралы жазып отырдым». Біраз ойланып, Кларк 18 және 19 ғасырларда еуропалық отарлаушыларға Австралияның ортасының тигізген әсеріне назар аударатын Австралия тарихының жанды баяндамасын жазуды қалағанын шешті. Осылайша «Австралия тарихы» кітап сериясының тууына бастама берілді. Австралияға оралғаннан кейін Кларк «Австралия тарихы» еңбегін жаза бастады, ол бастапқыда екі томдық жұмыс ретінде жоспарланған, алғашқы том 1860 жылдарға дейін, екінші том 1939 жылы аяқталуы тиіс еді. Алайда, Кларк жазуға кіріскенде, жұмыстың көлемі де, мазмұны да күрт өсті. 1962 жылы «Тарихтың» бірінші томы «Ең ерте заманнан бастап Маккуарри дәуіріне дейін» деген тақырыпта жарық көрді, ал келесі 26 жылда 1935 жылға дейінгі тарихты қамтитын тағы бес том жарық көрді. Кларк өлімінен кейін жарық көрген «Тарихшының шәкірттігі» автобиографиялық естелігінде өзінің үлгілері Карлайл, Эдвард Гиббон және Т. Б. Маколей екенін айтты. Ол сол кезде прогрессивті немесе марксистік тарихнаманың барлық түсініктерін қабылдамайтын болды: «Мен Австралия тарихын және шын мәнінде бүкіл тарихты қайғылы оқиға ретінде көре бастадым. Жеке адамның тағдыры – сәтсіздік, ал қоғамның тағдыры – табысқа жету. Егер бұл қарама-қайшылық болса, мен оған тек адам баласының бір бөлігі ретінде біз мүмкіндігінше тезірек қабылдауымыз керек көптеген қарама-қайшылықтардың бірі екенін айта аламын». Кларк тарихының алғашқы томдарының басты тақырыбы – Австралия құрлығының қатал ортасы мен оны 18 және 19 ғасырларда ашқан, зерттеген және қоныстанған адамдардың еуропалық құндылықтары арасындағы өзара әрекеттесу. Өзінің ұрпағындағы көптеген австралиялықтар сияқты, ол жергілікті халықтың мәдениеті туралы аз білген немесе қызығушылық танытқан, бірақ бұл оның өмірінде өзгерді. Ол католицизм, протестантизм және ағартушылықты Австралия тарихындағы үш үлкен бәсекелестік күш деп қарастырды. Ол негізінен түрлі-түсті, таңбалы тұлғаларға және олардың Австралияда өз сенімдерін сақтау үшін күреске қызығушылық танытты; Уильям Блай, Уильям Вентворт, Джон Макартур және Дэниел Денихи сияқты адамдар. Оның пікірінше, оның кейіпкерлерінің көпшілігінде «трагедиялық кемшілік» болды, бұл олардың күресін ақыр соңында нәтижесіз етті. Кларк 20 ғасырдың экономикалық және әлеуметтік тарихына деген тарихи-тарихтық қызығушылықты елеусіз қалдырды және әлеуметтік прогрестің қозғаушы күші ретінде таптар мен сыныптар күресіне марксистік басымдықты толығымен қабылдамады. Ол сондай-ақ егжей-тегжейлі тарихи фактілерге көп қызығушылық танытпады, ал тарихтың өркендеуімен ол эмпирикалық зерттеулерге негізделгеннен гөрі әдебиет жұмысына көбірек негізделді: тарих емес, эпос. Кларктың Библияға сілтеме жасайтын, апокалиптикалық бейнелер мен жеке адамдардың ішкі психологиялық күресін назарға алған түрлі-түсті жазу стилі тарихшылар тарапынан жиі сынға ұшырады, бірақ оны көпшілік арасында танымал етті. Кларк протестантизм, католицизм және ағартушылық дүниетанымы арасындағы шешуші күрестің ақыры «бақытты елдің» жеңісімен емес, «бұтсыздық патшалығы» мен «жойқын дәуір» рухани құлдыраумен аяқталды деп мәлімдеді, өйткені австралиялықтар Кларктың пікірінше, материалдық ұсақ-түйек иелеріне айналды. Пессимистік қорытындыларына қарамастан, Кларк Австралияның болашағына үміт артатынын жазды: «Австралиялықтар екінші дәрежелі еуропалықтардың тағдырынан құтылып, өмірдің мәні және білім мен түсініктің жолдары туралы адамзаттың мәңгілік әңгімесіне үлес қоса бастады. Әлі ешкім қирап бара жатқан дәуірдің күлінен туатын құсты сипаттаған жоқ. Әлі ешкім қирап бара жатқан дәуір шайқастардың бастамасы болады ма, әлде өмірдің ұлы тойына орын алады ма деп болжауға батыл болған жоқ. Өмірді жоққа шығарушылар мен шектеушілер адам тарихының қоймасына тасталды. Енді өмірді бекітушілер мен кеңейтушілер өздерінің айтары бар екенін, адамзаттың ұлы аштықтарын қанағаттандыратын тамағы бар екенін көрсету уақыты келді». Оның фактілерге назар аудармауы белгілі болды және тіпті бірінші томда да байқалды, ол Малькольм Эллис жасаған «Фактысыз тарих» деген сынды шолуға әкелді. Кларкқа жеке басқа наразылығы болған Эллис Кларктың адамдардың жүрегінде не бар екені туралы тым көп болжам жасауына және олардың не істегенін сипаттауына жеткілікті назар аудармауына сынға салған көптеген сыншылардың біріншісі болды. Тарихшы А. Г. Л. Шоу, Кларктың үйлену тойында куәгер болған, Кларктың көптеген қателіктері ұсақ болғанымен, олардың барлығы жұмыстың тұтасқан түріне сенімсіздік сезімін тудыратынын айтты. Кларк өзінің бастапқы көздерін жеке түсіндіруіне тым көп сенеді және екіншілік әдебиетті елемеді деген де сын айтылды. Керісінше, Макс Кроуфорд, Беде Нейрн, Кэтлин Фитцпатрик және Роберт Мензистің ресми биографы Аллан В. Мартин сияқты көптеген тарихшылар кітапты мақтады. Осылайша, «Тарих» аралас сынға ұшырады – «мақтау, алаңдаушылық және қызығушылықтың әртүрлі пропорциялары», бірақ жалпы оң пікірге ие болды. Көптеген оқырмандар Кларктың көркем жазу өнеріне және жеке тұлғаны бейнелеуге ықылас танытты және академиялық сыншылардың фактілердің дәлдігіне қатысты пікірлеріне немесе оның тарихнамалық теорияларына алаңдамады. Кітаптар өте жақсы сатылып, Мельбурн университетінің баспаханасы (MUP) және оның директоры Питер Райан үшін үлкен табыс әкелді. Кітапты тарих ретінде сынға салғандар да оны әдебиет ретінде бағалады. The Age газетінде Стюарт Сейерс оны «зерттеудің де, Австралия әдебиетінің де маңызды еңбегі» деп атады. Кейбір рецензенттер Кларк «трагедиялық көзқарасқа» тым көп ден қойғанына шағымданып, немесе оның «Библиялық және сәл мәнерлі стиліне» кінә тақты, бірақ «Кларктың өзінің артықшылықтары Тарихқа тереңдік және ерекше көзқарас бергенін мойындады». Альфред Дикиннің өте бағаланған биографы, құрметті тарихшы Джон Ла Ноуз Кларктың еңбегінің маңыздылығы «мен түсінбейтін, тіпті түсінсе де келіспейтін тарихымыздың апокалиптикалық көрінісінде емес» екенін айтты, бірақ «бізге жаңа түсініктер берген нақты түйсіктерде».
Кеңес өкілімен кездесу
1958 жылы Кларк үш апта бойы Кеңес Одағына, Кеңес Одағы Жазушылар одағының қонағы ретінде, коммунист жазушы Джуда Уотен және Квинсленд ақыны Джеймс Деванимен бірге барды. Бұл сапарға католиктік көзқарастары орташа болған Девани де қатысты. Делегация Мәскеу мен Ленинградқа сапар шекті, ал Кларк үйіне қайтар жолында Прагаға да тоқтады. Уотен Кларктың Кеңес мемлекетінің жетістіктерін бағалауын күтсе, Кларк көбірек Болшой балетіне, Достоевский мұражайына және Загорсктағы Сергий монастырына баруға қызығушылық танытты. Кларк Батыста "Доктор Живаго" романы жарияланғаны үшін қиындыққа тап болған диссидент совет жазушысы Борис Пастернак туралы сұрақтар қойып, Ватенді де, кеңес қонақтарын да ашуландырды. Дегенмен, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан елдің материалдық прогресіне және Никита Хрущев тұсындағы шектеулі саяси либерализацияға таң қалды. Отанына оралғаннан кейін ол либералды "Nation" журналында бірқатар мақалалар жазды, олар кейіннен "Кеңес адамын кездестіру" (Angus and Robertson, 1960) атты кітапша түрінде жарық көрді. Бұл еңбек кейіннен Кларктың коммунист, коммунизмге жақтас немесе, ең болмағанда, коммунизм туралы білгішсіз екенін дәлелдейтін "А дәлелі" ретінде пайдаланылды. Онда ол Иосиф Сталиннің шаруашылықты ұжымдастыру кезінде миллиондаған адамның қаза болғанын жоққа шығарып, қарсыластарына қару-жарақ берді. Екінші жағынан, ол Кеңес Одағының мәдени жайсыздығы және совет бюрократиясының ашкөздігі мен қарапайымдылығы туралы қатты сын айтты. Күнделікті өмірдің "сұрлығы" мен діннің басылуы үшін совет қоғамын сынағанымен, ол совет мемлекетінің халықтың материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету қабілетін жоғары бағалады. Оның Владимир Лениннің Исамен теңестіріліп, барлық уақыттардағы ең ұлы адамдардың бірі екенін айтуы кейіннен оған қарсы жиі қолданылды. Алайда, сол кезде бұл кітап кеңесшілдік деп қаралмады. "Tribune" газетіне жазған хатында Уотен оны адастыратын және "жартылай ақиқаттар мен советке қарсы клишелермен" толтырылған деп айыптады. Кларктың ұлы еске алады: "Айнымалысы, әкеме мен Яһуданың қарым-қатынасы осы кітап жарық көрген кезде ең шиеленіскен кездері болды, және келіспеушіліктің себебі кітаптың мазмұны болды. Яһуда "Кеңес адамын кездестіру" кітабының батысқа тым жақындығын және Кеңес Одағына тым сыншыл болғанын айтып шабуыл жасады. Яһуданың үйінде өткен бір кездесуді есімде сақтаймын. Қоршаған ортаны жеңілдету үшін ол алғашқы сағатты Мельбурнның ескі Фестиваль залында өткен кәсіби бокс жекпе-жектері туралы әңгімелеуге жұмсады. Содан кейін ол мен әкем басқа бөлмеге мәселені талқылауға кетті. Олардың көздерінен ешқандай келісімге келмегенін байқадым". Дегенмен, "Кеңес адамын кездестіру" Кларктың сол қанатты саясаткер ретінде танылуының бастауын берді, бұл оның осы уақытқа дейінгі жұмысынан ешқандай белгі бермеген. Бұрын жақын досы болған Джеймс МакОли кітапты "саспақ" деп атады, ал сол кездегі консерватор және "The Bulletin" журналының редакторы Дональд Хорн оны "беткей" деп сипаттап, Кеңес Одағына қатысты "тырысқан жақсы ниетті" көрсеткенін айтты. Оның нақты көзқарасы қандай болғанына қарамастан, Кларк мақтау мен атаққа ие болды, және ол енді оны негізінен сол жақтан алып жатқандықтан, ол қоғамдық мәлімдемелерінде көрермендерге ойнауға бейім болды. 1974 жылы Джефф Серле айтқандай, ол "бизнестегі ең жақсы гуру" болды. Алайда, Кларқтың идеология немесе үкімет жүйесі ретінде коммунизмге деген шынайы симпатиясы болғанына ешқандай дәлел жоқ. Ол 1970 және 1973 жылдары Кеңес Одағына тағы да барды және Ленинге тарихи тұлға ретінде деген құрметін білдірді. Бірақ 1971 жылы ол Канберрадағы Кеңес елшілігінің алдындағы демонстрацияға, жазушы Александр Солженицыннің қуғын-сүргініне қарсы, ал 1985 жылы тағы да советке қарсы демонстрацияға, бұл жолы поляк кәсіподақ ұйымы "Солидарность" партиясын қолдауға қатысты. 1978 жылы ол сұхбат берушіге революцияны жақтамайтынын айтты. Ол "радикализм мен пессимизм" арасында екі жаққа бөлініп отырғанын айтты, бұл пессимизм социализм жағдайды жақсарта ма деген күмәніне негізделген.
"The irony is that it was during the time of publication that my father's relationship with Judah was most strained, and the point of conflict was over the content of the book. Judah attacked Meeting Soviet Man for being too sympathetic to the west, and too critical of the Soviet Union. I recall one particularly tense meeting at Judah's house. To lighten up the atmosphere he spent the first hour regaling us with colorful stories about the professional boxing bouts he attended in Melbourne's old Festival Hall. Then he and my father retired to another room to talk the issue out. I could tell from the grim expressions as they emerged that there had been no resolution of their differences". Nevertheless, Meeting Soviet Man marked the beginning of Clark's reputation as a left winger, something of which his work to that point had given no indication. James McAuley, hitherto a close friend, called the book "shoddy," and Donald Horne, then a conservative and editor of The Bulletin, called it "superficial" and showing "too much sentimental goodwill" towards the Soviet Union. Whatever his real views, Clark enjoyed praise and celebrity, and since he was now getting it mainly from the left he tended to play to the gallery in his public statements. "He was more popular and newsworthy, 'the best guru in the business,' as Geoff Serle put it in 1974". There is, however, no evidence that Clark had any real sympathy with Communism as an ideology or as a system of government. He visited the Soviet Union again in 1970 and in 1973, and he again expressed his admiration for Lenin as a historical figure. But in 1971 he took part in a demonstration outside the Soviet Embassy in Canberra against the Soviet persecution of the author Aleksandr Solzhenitsyn, and in 1985 he again took part in an anti Soviet demonstration, this time in support of the Polish trade union Solidarity. In 1978 he told an interviewer that he was not an advocate of revolution. He was torn, he said, between "radicalism and pessimism," a pessimism based on doubts that socialism would really make things any better.
Австралия тарихы: кейінгі томдары
Том II и III «Истории» в значительной степени последовали пути, подготовленному более ранними работами и идеями Кларка. Том II (выпущенный в 1968 году) довел повествование до 1830-х годов и сосредоточился на конфликтах между колониальными губернаторами и их землевладельческими союзниками с первым поколением коренных австралийцев белого происхождения, многие из которых были детьми каторжников. Это побудило Рассела Уорда похвалить Кларка как «величайшего историка, живого или умершего, Австралии». Даже Леони Крамер, матриарх консервативных интеллектуалов и тесно связанная с группой «Quadrant», назвала Том II своей «книгой года». Появление Тома III в 1973 году вызвало мало споров – комментаторы всех политических взглядов, по-видимому, посчитали, что сказать о работе Кларка нечего нового. Однако к 1979 году, когда вышел Том IV, тон как его работы, так и критических отзывов о ней сильно изменился. (Этому процессу способствовала отставка Кларка от преподавания в 1975 году – он больше не сталкивался с требованиями профессиональной академической карьеры и мог писать то, что ему нравилось.) Хотя Кларк отверг ностальгический национализм историков «Старой левой», он разделял их презрение к старому англо-австралийскому высшему классу, чьим оплотом была «Мельбурнская элита», где Кларк вырос и получил образование. Его прежняя озабоченность столкновением европейских систем верований, импортированных в Австралию в 18 веке, утихла и уступила место сосредоточению на том, что Кларк видел как конфликту между «защитниками «Короля и Империи» и защитниками «австралийского образа жизни и австралийской мечты», между «Старым мертвым деревом и Молодым зеленым деревом». Хотя это было более актуально для истории Австралии в конце 19 и 20 веков, это также было гораздо более политически спорным, и неприкрытое презрение Кларка к «Старому мертвому дереву» англо-австралийской буржуазии усилило мнение о том, что теперь он пишет полемику, а не историю. Писать в накаленной политической атмосфере Австралии 1970-х годов, Кларк стал рассматривать Роберта Мензиса (либерального премьер-министра 1949–1966 гг.) как представителя «старой» Австралии, а Уитлама – как героя новой прогрессивной Австралии. Кларк агитировал за Уитлама на выборах 1972 и 1974 годов и был возмущен его отставкой генерал-губернатором сэром Джоном Керром в 1975 году, после чего он написал статью для Meanjin под названием «Мы нация ублюдков?». Эти взгляды все больше влияли на его письма и были заметны в последних трех томах «Истории». Том IV «Истории», выпущенный в 1978 году, особенно резко критиковал англо-австралийский консерватизм, материализм, филистерство и «подхалимство». Он привлек уже знакомый спектр критических комментариев: критику со стороны консерваторов, похвалу со стороны левых (хотя марксисты, такие как Коннелл и Маккуин, продолжали жаловаться на то, что Кларк на самом деле является «буржуазным историком»). В 1975 году Австралийская вещательная комиссия пригласила Кларка выступить с Бойерскими лекциями 1976 года, серией лекций, которые были транслированы, а затем опубликованы как «Открытие Австралии». Бойерские лекции позволили Кларку описать многие основные идеи своей опубликованной работы и, по сути, своей собственной жизни в характерном стиле. «Все, что пишет историк, должно быть праздником жизни, гимном хвалебным жизни», – заявил он, например. «Это должно исходить изнутри человека, который хорошо знает об этом ужасе тьмы, когда человек возвращается в пыль, откуда он пришел, человека, который заглянул в сердце этой великой тьмы, но при этом испытывает нежность ко всем, и все же, парадоксально, печаль, грусть и сострадание, потому что самое важное в жизни вряд ли произойдет». Следующая работа Кларка, «В поисках Генри Лоусона» (1979), была переработкой эссе, первоначально написанного в 1964 году в качестве главы для новаторской работы Джеффри Даттона «Литература Австралии». Она была быстро доработана в ответ на желание издательства Macmillan выпустить новую книгу, с помощью которой они могли бы извлечь выгоду из популярности Кларка. Предсказуемо и с более чем достаточным основанием Кларк увидел в Лоусоне еще одного из своих трагических героев и с большим сочувствием писал о проигранной Лоусоном битве с алкоголизмом: судьбе, которой сам Кларк едва избежал, отказавшись от выпивки в 1960-х годах. Но книга показала как свой возраст, так и спешку подготовки и была разгромлена Колином Родериком, ведущим авторитетом по Лоусону, как «запутанный колючий кустарник фактических ошибок, спекуляций и идеологической интерпретации». К тому времени, когда в 1981 году вышел Том V «Истории», охватывающий годы между 1881 и 1915 годами, Кларк все больше отстранялся от политических споров. Отставка Уитлама после его поражений на выборах 1975 и 1977 годов лишила Кларка основного объекта его политической лояльности – он не был особенно впечатлен прагматичным преемником Уитлама Биллом Хейденом и еще меньше впечатлен главным соперником Хейдена Бобом Хоуком, которого Кларк знал еще со студенческих дней в ANU и считал лишенным принципов. Кроме того, Кларк, хотя и был всего в середине 60-х, был плохого здоровья, уже страдая от проблем с сердцем, которые должны были омрачить его последние годы. В любом случае, Кларк ясно дал понять в этом томе, что его энтузиазм по отношению к Уитламу не изменил его взглядов на Лейбористскую партию как таковую: основатели Лейбористской партии Крис Уотсон и Эндрю Фишер, писал он, были скучными и неизобретательными людьми, которые хотели только, чтобы рабочие имели скромную долю в процветании буржуазной Австралии. Настоящим героем Тома V был Альфред Дикин, лидер просвещенного либерализма среднего класса и (как и Кларк) продукт Мельбурнской грамматической школы и Мельбурнского университета. В последние годы своей жизни Кларк ответил на критику по поводу его отношения к аборигенам, вызвав гнев из-за своего заявления 1962 года о том, что «цивилизация в Австралии не началась до последней четверти восемнадцатого века». В ответ Кларк заявил, что когда он начал писать «Историю», он писал, руководствуясь «британскими часами» в своем сознании, говоря: «Теперь я хочу убедить австралийцев построить свои собственные часы. Думаю, это должно начаться сорок или пятьдесят тысяч лет назад с миграции аборигенов в Австралию. Я рассказал только часть, возможно, величайшей человеческой трагедии в истории Австралии – столкновения белого человека и аборигена». В 1983 году Кларк впервые был госпитализирован и перенес операцию шунтирования, а в 1984 году потребовалась еще одна операция. Всегда пессимист, Кларк убедился, что его время истекает, и с этого момента он потерял интерес к внешнему миру и его проблемам и сосредоточился исключительно на завершении «Истории» перед смертью. Его работа над Томом VI, охватывающим годы между двумя мировыми войнами, привела его к сравнению Хоука, ставшего премьер-министром в марте 1983 года, с Джеймсом Скуллином, неудачливым премьер-министром лейбористов времен депрессии, который не предпринял никаких радикальных шагов и увидел, как его правительство было разрушено. Здоровье Кларка улучшилось в 1985 году, и он смог поехать в Китай и на австралийские военные кладбища во Франции. Последний всплеск энергии позволил ему закончить Том VI в 1986 году, хотя повествование было доведено только до 1935 года, когда Джон Кертин и Роберт Мензис стали национальными лидерами, что позволило Кларку провести резкое различие между этими двумя, изобразив Мензиса как представителя старой англо-австралийской «подхалимства», а Кертина – как лидера нового австралийского национализма. Книга была выпущена в июле 1987 года.
Жұмысының сын-пікірлері
1970 жылдары Кларк, тарихнамалық тұрғыдан консервативті (яғни, тарихтың экономикалық немесе сыныптық теориясына негізделмеген) тарихын жазуын жалғастырғанда, "солшыл" тарихшы ретінде танылды және ақырында, өзінің түбірінен күмәнданушылығы мен пессимизміне қарамастан, бұл аталымды қабылдады. Бұл солшыл зиялылар мен сарапшылар оның еңбегін жоғары бағаласа, оңшылдар оны үнемі сынады, екесі де жұмыстың құндылығына тиісінше мән бермеді. 1970 жылдары Кларк сол жаққа бұрылуы әдеби және интеллектуалдық оңшылдардың наразылығын тудырды, әсіресе оған Дональд Хорн және Кларкпен кейбір ортақ белгілері бар романшы Патрик Уайт қосылды. Ол "Квадрант" журналында және Мердок баспасөзінде "тарихқа қара қолғаппен қараудың" идеологы деп айыпталды. Ол Австралияның жетекші "ортодоксалды" тарихшысы (ол "қара қолғап" терминін енгізген) Джеффри Блейнимен салыстырылды. Кларк бұл шабуылдарға өзіне тән қарсылық таныту арқылы, одан да ашық сөйлей бастады, осылайша одан әрі шабуылдарға себепкер болды. Бұл пікір алмасулардың ызасын арттырған фактор – қатысушылардың көпшілігі ұзақ жылдар бойы дос болғандығы еді. Кларкқа жасалған шабуылдардың түбі саяси емес еді. Кларк тарихшы ретіндегі кәсіби беделі өмірінің соңғы кезеңінде төмендеді, ал тарихтың соңғы екі томына саяси көзқарастарына қарамастан, басқа маңызды тарихшылар аз назар бөлді. Бұл олардың тым "солшыл" болып көрінуіне байланысты емес, олар сөз көп, қайталанатын және жаңа ойлармен кемелденбегендіктен болды. Кларктың MUP баспасындағы редакторы Питер Райан жетекші тарихшылар оған жеке сұхбаттарында тарихтың кейінгі томдарының сапасы төмен екенін мойындағанын, бірақ Кларкқа құрмет көрсету немесе саяси шабуылдарға оқ-дәрі беруден қашқандықтан, оны жария етуден тартынғанын айтады. "1981 жылы V том жарық көрген кезде, бұл кәсіби даудың ауқымына жақындады. Мысалы, "Квадрант" Австралияның бес жетекші тарихшысын оны рецензиялауға шақырды және олардан біраз ұқсас жауап алды: "Бұл қорқынышты кітап, бірақ сіз менің оны баспа түрінде жариялайтынымды күтпеуіңіз керек". Кларк жеке тұлғаларға және олардың трагедиялық кемшіліктеріне назар аударуға бейімділігі, колониялық Жаңа Оңтүстік Уэльстің алғашқы күндері туралы жазғанда тиімді тәсіл болғанмен, Макартур мен Уэнтворт сияқты есімдерімен әйгітленген шағын және оқшауланған қоғам туралы жазғанда, 19 және 20 ғасырлардың соңындағы күрделі Австралия туралы жазғанда бұл тәсілдің маңызы азайды. Оның экономикалық және әлеуметтік тарихқа қызығушылығының болмауы, әсіресе саясатына қарамастан, жас тарихшылар үшін кешірілмейтін болды. Марксист Раэвин Коннелл Кларк тарихи процесті түсінбегенін, оқиғалардың кездейсоқ немесе "ерекше ирониямен" орын алғанын жорамалдағанын айтты. Солшыл тарихшылардың ресми органы саналатын Labour History журналында жазған Билл Коуп Кларк "соғыстан кейінгі онжылдықтардың жаңа әлеуметтік қозғалыстарынан және біздің өткенімізді және өзімізді қарау тәсілін өзгертетін жаңа тарихтардан" қалып қойғанын жазды. Әдетте консервативті тарихшы саналатын Джон Хирст былай деп жазды: "Соңында Кларк өзі алмастыруға тырысқан тарихшыға айналды – "прогрессивті" жаққа жақтасқан және оның әлемге деген көзқарасын сынсыз қабылдаған адам".
Өлімнен кейінгі бедел
1991 жылғы мамыр айында Кларк қайтыс болған кезде, ол тарихи еңбектерімен қатар, қоғамдық беделі үшін де ұлттық құрметке ие болды. Оның сақалшасы, кең шляпасы, таяғы және жұрт алдындағы жұмбақ сөздері тіпті кітаптарын ашпаған адамдардың арасында да кеңінен танымал болды. Осының нәтижесінде 1988 жылы «Маннинг Кларктың Австралия тарихы – Музыкалық» жобасы қолға алынды, ол Австралияның екі жүз жылдығы қаржыландырып, сценарийін тарихшы және кейіннен Еңбек партиясының премьер-министрі Пол Китингтің сөздерін жазушысы Дон Уотсон жазды. Көрсетілім сәтсіз аяқталды, бірақ Кларктың беделіне нұқсан келтірмеді. Музыкалық Кларктың Австралияны «адал сүйіп» жүргені туралы беделін нығайтты, себебі сахналық нұсқасында «Мен үшін Австралия, басқа ешкім жоқ / Иесіз, сатқын, құдай, ана / Мен кімнің алғашқы ұлымын» деп ән айтылды. Оның соңғы еңбектері – екі томдық автобиографиялық «Балалық шақтың сырлары» (Viking, 1989) және «Инабат іздеу» (Viking, 1990) болды. Үшінші, аяқталмаған томы «Тарихшының оқушылық жылдары» (Мельбурн университетінің баспасы, 1992) оның қайтысынан кейін жарық көрді. 1993 жылғы қыркүйекте «Quadrant» журналы Кларктың тарихының II-VI томдарын Мельбурн университетінің баспасында редакциялап, жариялаған Питер Райанның мақаласын жариялады. Бұл мақалада ол осы процесте «ғылыми қатаңдық пен тарихи нақтылықтың адам мен тарихтан бірте-бірте ағылып кеткенін, екеуінде де шешімділік пен көрсетушілік өскен сайын бүкіл жобаны ғылыми баспаның таңбасына лайықсыз қылғанын» жазды. Райанның мақаласына Рассел Уорд, Дон Уотсон, Хамфри Маккуин, Стюарт Макинтайр, Пол Бурк және сыншы Роберт Хьюз сияқты тарихшылар қатарынан көптеген сыншылар шабуыл жасады. Тартыс сол және оң қанаттар арасында жалғасты. 1996 жылғы 24 тамызда Кларктың беделіне шабуыл жасау жаңа деңгейге көтерілді. Бұл туралы Руперт Мердокқа тиесілі «Herald Sun» газетінің бірінші бетіндегі мақаласында айтылды. Онда Кларктың ASIO ісінен үзінділер жарияланды және оның кейіннен кеңес агенттері екені расталған екі адаммен достық қарым-қатынаста болғаны мәлімделді. Сондай-ақ, ол қызметі үшін Ленин орденімен марапатталғаны туралы да айтылды. 1999 жылғы тамызда Брисбендегі «Courier Mail» газетінде ол «кеңес ықпалының агенты» болды деген айыппен бұл оқиға қайта қарастырылды. Шындығында, Кларк көптеген басқалармен бірге 1970 жылы Лениннің туғанына 100 жыл толуына арналған конференцияда сөйлеу үшін Мәскеуге барған кезде, көптеп өндірілген қола медальонмен марапатталды. Австралия баспасөз кеңесінің тергеуі Ленин ордені туралы айыптаулардың жалған екенін анықтады. Баспасөз кеңесінің қаулысында былай делінген: «Газетте профессор Кларк Ленин орденімен марапатталды деп айтуға жеткілікті дәлел жоқ – керісінше, оның дәлелдемесіне қарсы көптеген дәлелдер бар. Осыған байланысты Баспасөз кеңесі «Courier Mail» газетінің негізгі мәлімдемесін және одан туындаған қорытындыларды жариялауы дұрыс емес деп санайды. Газет өздерінің хабарламаларының дұрыстығын тексеру үшін қосымша қадамдар жасауы керек еді. «Courier Mail» газеті оның пікірлеріне қарсы шыққан адамдарға көп орын бергенімен, Баспасөз кеңесі профессор Кларктың жақтастары шағымданған айыптауларды қайтарып алу керек деп санайды». 2007 жылғы наурыз айында Кларктың сенімділігіне қатысты сын-пікірлер тағы да туындады, себебі оның естеліктерінде және басқа жерлерде Кристалл түнінен кейін Бонн көшелерінде серуендегені туралы айтқан мәліметінің шындыққа сай емес екені анықталды. Кларктың хаттары мен күнделігін зерттеген жазушы Марк МакКенна сол күні Кларктың болашақ әйелі Димфнаның, Кларқтың емес, болғанын анықтады, бірақ Кларк екі аптадан кейін Боннға келді. Брайан Мэтьюс Кларк Димфнамен қайта қосылған кезде «Кристалл түнінің іздері» әлі де қорқынышты көрініс тапқанын және оның санасына әсер еткенін, естелігінде сақталғанын атап өтті. Оның қиялға толы қайта құру қабілеті мен эмоционалдық атмосфераға деген сезімталдығы, оның тікелей салдарынан көргендері Димфна мен оны 1938 жылдың 10 қарашасында көрген басқалар үшін болғандай, оны да талқандады.
Құрметтер
1975 жылы Кларк Австралия орденінің серігі (AC) болып тағайындалды. Ол Австралия гуманитарлық академиясының негізін қалаушы мүшесі болды (1969). 1969 жылы Австралия жазушыларының (Виктория) «Мумба» тарих кітабы сыйлығы мен Генри Лоусон атындағы өнер сыйлығын, 1970 жылы Австралия әдебиет қоғамының алтын медалін, 1974 жылы «The Age» кітап сыйлығын және 1979 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс премьерінің әдеби сыйлығын жеңіп алды. Ол Мельбурн, Ньюкасл және Сидней университеттерінің құрметті докторлық дәрежесімен марапатталды. 1980 жылы ол «Жылдың австралиялық азаматы» атанды. 2000 жылы Димфана Кларк қайтыс болғаннан кейін Робин Бойд жобалаған Кларктардың Тасмания шеңбері, Форресттегі үйі Маннинг Кларк үйіне айналды, ол Маннинг Кларктың өмірі мен еңбектерін зерттейтін білім беру орталығы болды. Маннинг Кларк үйі «конференциялар, семинарлар, форумдар, басылымдар, сондай-ақ өнер мен мәдени шаралар бағдарламасы арқылы бүкіл қоғамға қазіргі заманғы мәселелер мен идеяларды талқылауға және пікір алмасуға мүмкіндік береді». 1999 жылы Маннинг Кларк үйі жыл сайын атақты австралиялықтың сөз сөйлейтін жылдық Маннинг Кларк лекциясын ашты. МакКеннаның кітабынан бөлек, Брайан Мэтьюс 2008 жылы «Маннинг Кларк: Өмір» атты кітабын жариялады. Одан кейін екі, көлемді емес кітап жарық көрді: Стивен Холттың «Маннинг Кларқтың қысқаша тарихы» зерттемесі және Карл Бридждің эсселер жинағы «Маннинг Кларк: Тарихтағы орны». Маннинг Кларк үйі Кларктың хаттарының жинағын басып шығаруды да жоспарлап отыр. Австралия Ұлттық университетіндегі бұрынғы лекциялық залдар кешені оның құрметіне Маннинг Кларк орталығы деп аталды. Канберраның оңтүстігінде Маннинг Кларк үйі 1984 жылы оның естелігіне салынды және ACT Білім министрлігінің бас кеңсесі ретінде қызмет етті. Қазіргі уақытта ғимаратты Әлеуметтік қызмет департаменті пайдаланады. 1988 жылы, еуропалықтардың қоныстануының екі жүз жылдығында, Мельбурнда бірнеше апта бойы «Маннинг Кларктың Австралия тарихы; Мюзикл» атты сахналық мюзикл қойылды. Көбінесе 1-томға негізделген бұл мюзикл көрермендерді толықтыра алмады және тек жеті апта ғана сахнада болды. Плакатта Кларк өзінің «Тарих» жинағын ұстап тұрған күйде, Нед Келли мен Нелли Мелбаның қасындағы көрнекті австралиялық тұлғалардың хорында бейнеленген.
Мақалалар
Кларк, К. М. Х. (1962) "Иман", австралиялық өркениет: Симпозиум, Питер Коулман құрастырған. Мельбурн: Ф. В. Чешир.