Кіріспе

«Уэльс принсі» (ағылш. Prince of Wales) – Лондон классының пре-дредноут, 20-шы ғасырдың басындағы он жылдықта Корольдік теңіз күштері үшін салынған. Ол Лондон немесе «Квин» подкласындағы екі кемеден бірі болды. Салынысы аяқталғаннан кейін көп ұзамай кеме Жерорта теңізі флотына, содан кейін 1909 жылы Атлантикаға, ал үш жылдан кейін – Үй флотына жіберілді. «Уэльс принсі» өзінің қызметі барысында жиі флагмандық кеме ретінде пайдаланылды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін кеме Канал флотына қосылды және сол айда Бельгияға Корольдік теңіз жаяу әскерін тасымалдады. 1915 жылдың басында ол Дарданел операциясында одақтас күштерге көмектесу үшін Жерорта теңізіне жіберілді, бірақ «Уэльс принсі» Адриатика теңізіне, Аустро-Венгрия теңіз күштерінің шабуылына қарсы Италиялық күштерді нығайту үшін жіберілгенге дейін онда қысқа ғана уақыт болды. 1917 жылдың басында кемеге үйге қайту бұйрығы берілді және келгеннен кейін резервке алынды. «Уэльс принсі» 1919 жылдың соңында сатылымға шығарылғанға дейін тұрғын үй кемесі ретінде пайдаланылды. 1920 жылдың ортасында кеме металл тескілеріне сатылып, кейін бөлшектелді.

Дизайн және сипаттама

Кеме құрылысының директоры сэр Уильям Уайт 1900 жылғы әскери-теңіз бағдарламасына арналған сегіз кемеден тұратын тактикалық эскадрильяны толықтыру үшін тағы бір "Лондон" класты кемелерді ұсынды. Біраз ойланғаннан кейін, Адмиралтейство келісті, кішірек және жылдам кемелердің құрылысы жалғасып жатқанмен. 1900 жылдың ортасында Жерорта теңіз флотының екінші қолбасшысы, контр-адмирал Лорд Чарльз Бересфордтың флотта ескірген темір кемелерді сақтау туралы тудырған дау осы шешімге басты себеп болды. Екі кеме "Формидабель" класының алдыңғы "Лондон" подкласына өте ұқсас болды және әдетте "Формидабель" немесе "Лондон" класының бөлігі деп есептеледі. Алайда, олардың 12 фунттық зеңбіректерінің орналасуындағы айырмашылық, азғылық салмағы және "Данкан" класынан кейінірек салынғандығы кейбір авторларды оларды "Формидабель" және "Лондон" кластарынан бөлек "Квин" класы деп қарауға итермеледі. "Уэльс принці" кемесінің жалпы ұзындығы 431 фут (131 метр), ені 75 фут (23 метр), ал толық жүктемеде суға бату тереңдігі 27 фут (8 метр) болды. Ол қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде қозғалды, кейбіреулері "Лондон" класының соңғы кемелерінен жеңіл болды. Кеме екі үш цилиндрлі тік бу машинасымен жабдықталған, әрқайсысы бір гребдекті айдап, 20 Белвиль қазандығынан алынған буды пайдаланды. Бұл Белвиль қазандықтарымен салынған соңғы британдық соғыс кемесі болды, себебі олар бұрынғы кемелерде проблемалық және тиімсіз болып шықты. Машиналардың жалпы қуаты жылдамдығына жететін болды, ал "Уэльс принці" 1908 жылғы 8 ақпанда теңіз сынақтарында осы жылдамдықты сәл арттырып, жетті. Кемеде 10 миль (16 км) қашықтыққа сағатына 10 түйін (19 км/сағ) жылдамдықпен жүруге жеткілікті көмір болды.

Қару-жарақ және бронь

Лондон класындағы кемелердің негізгі қару-жарағы алдыңғы және артқы жағында орналасқан екі екімұнаралы, барлығы төрт BL Mk IX зеңбірегінен тұрды. Әр зеңбірекке 80 оқтан берілді. Зеңбіректердің максималды атыс қашықтығы олардың оқ-дәрілерімен бірге шамамен болды. Олардың қосалқы қару-жарағы кеме ортасының бортында орналасқан он екі BL Mk VII зеңбірегінен тұрды, әрбір жақтағы алтыдан. Олардың сегізін басты палубаға, ал қалғандарын жоғарғы палубаға орнатты; басты палубадағы зеңбіректер ауа райы нашар болғанда жұмыс істеуге қиын болды. Кемеде әр зеңбірекке 200 оқтан тасымалданды. Олардың максималды атыс қашықтығы оқ-дәрілерімен бірге шамамен болды. Торпедалық катерлерге қарсы қорғану үшін 14 жылдам атушы (QF) 12 фунттық 12 кВт зеңбірек орнатылды. Олардың төртеуі басты палубада, кеменің әр шетінде бір жұптан және қалған ондауы жоғарғы палубада орналасқан. «Уэльс принці» сонымен қатар алты 3 фунттық Hotchkiss зеңбірегін алып жүрді, әрқайсысы екі жауынгерлік тұғырларда және әр мұнараның шатырында біреуден. Кемеде екі жақтағы барбеттермен қатар орналасқан төрт су астындағы 18 дюймдік (450 мм) торпеда түтігі орнатылған. Олардың жалпы биіктігі 15 фут (5 м) болды, оның 10 футы (3 м) су үстінде, ал қалғаны қалыпты жүктеме кезінде су астында болды. Алдыңғы белдік бронясы қалыңдығы тұмсыққа қарай біртіндеп төмендеді және артқы белдік бронясы артқы барбеттен қарай созылды. Артқы белдіктің артқы жағынан артқы барбеттің артқы бетіне көлденең созылатын қалқан болды. Зеңбірек мұнаралары Крупп бронясымен қорғалған, олардың алдыңғы беттерінде және артқы жағында 10 дюйм, ал шатырлары 2-3 дюйм қалыңдықта болды. Барбеттердің Крупп бронясы басты палубаның үстінде 12 дюйм, ал алдыңғы және бүйірлерінде 10 дюйм, артқы жағында 6 дюйм болды. Казематтар 6 дюймдік Крупп бронясымен қорғалған. Алдыңғы басқару мұнарасының қабырғалары 10 дюймдік Harvey бронясымен және шатырымен, ал артқы басқару мұнарасы үш дюймдік никельді болаттан жасалған.

Құрылыс және мансап

Уэльс принці – монархтың үлкен ұлына берілген атақпен аталған және Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен осы аттас кемелердің бесіншісі. Кеме 1901 жылдың 20 наурызында Чатем кемежайында салынды, ал бірінші кеме тақтасын контр-адмирал сэр Уильям Уортонның әйелі, Леди Уортон қадады. Кеме 1902 жылдың 25 наурызында Уэльс ханшайымы (кейіннен Мэри патшайымы) суға түсірді, осы шараға Уэльс принці (кейіннен король Георг V) қатысты, кеме оның құрметіне аталды. 1904 жылдың наурыз айында HMS Prince of Wales толықтай құрастырылып, бірден Чатем кемежайында резервке жіберілді. Кеме 18 мамырда Жерорта теңіз флотының құрамында қызметке кірісті. Жерорта теңізінде жүрген кезде ол француз Солтүстік Африкасының Оран қаласының жанындағы сауда кемесімен соқтығысты. 28 мамырда кеме өзінің алғашқы Жерорта теңізі сапарын аяқтады және Портсмут кемежайында жөндеуге жіберілді. Паркс бұл ауысу 1908 жылдың қараша айында болғанын айтады. Кеме 1911 жылдың ақпан-мамыр айларында Гибралтарда жөндеуден өтті. 1913 жылдың 2 маусымында жаттығуларға қатысып жатқанда HMS C32 теңіз асты кемесімен кездейсоқ соқтығысты, бірақ зақым алмады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы тамызда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, эскадрилья 7 қарашада жаңадан құрылған Канал флотына тағайындалды және Портлендте орналасты, онда ол Англия арнасын қарауылдады. 14 қарашада эскадрилья Германияның Ұлыбританияға басып кіруіне қарсы тұру үшін Ширнесске ауыстырылды, бірақ 1914 жылдың 30 желтоқсанында Портлендке қайта оралды. 1915 жылдың 19 наурызында «Уэльс ханзадасы» кемесіне Дарданеллдегі Дарданелл науқанына қатысуға бұйрық берілді. Ол 1915 жылдың 20 наурызында Портлендтен шығып, 29 наурызда сонда жетті. «Уэльс ханзадасы» кемесі 25 сәуірде Габа-Тепе мен Анзак-Коувте Австралия армиясының 3-ші бригадасының жағаға түсуіне көмектесті. 22 мамырда «Уэльс ханзадасы», сондай-ақ «Implacable», «London» және «Queen» линкорлары Адриатика теңізіне 2-ші Жекеленген эскадрильяны құру үшін жіберілді. «Уэльс ханзадасы» кемесі 1916 жылдың наурыз айында эскадрильяның флагмандық кемесі болды. 1916 жылдың маусымында Гибралтарға жөндеуге барып, Адриатикаға оралғанда, ол флагмандық міндеттерін аяқтады. 1917 жылдың ақпанында «Уэльс ханзадасы» кемесіне Ұлыбританияға оралуға бұйрық берілді. Ол үйге қайта оралғанда 1917 жылдың 28 ақпанынан 10 наурызына дейін Гибралтарда тоқтады және наурыз айының соңында Девонпорт кемежайына жетті. Кеме келгеннен кейін резервке қойылып, тұруға арналған кеме ретінде пайдаланылды. «Уэльс ханзадасы» кемесі 1919 жылдың 10 қарашасында жою тізіміне енгізіліп, 1920 жылдың 12 сәуірінде Thos. W. Ward компаниясына металл тескілері үшін сатылды. Кеме 1920 жылдың маусым айында Уэльстің Милфорд-Хейвен портына келді, онда оны бөлшектеуге кірісті.