Вазул: Арпад әулетінің 11 ғасырлық мүшесі

Кіріспе

11 ғасырдағы Арпад әулетінің мүшесі

Вазуль немесе Вазоли (997 жылға дейін – 1031 немесе 1032) – Арпад әулетінің мүшесі, венгрлердің Ұлы князі Таксонийдің немересі. Оның өмірі туралы белгілі жалғыз мәлімет – ол туысы, Венгрия королі Степан I билігінің соңғы жылдарында Нитра (Нитра, Словакия) бекінісінде тұтқындалып, көзі жоқ қылынған. Қазіргі заманғы тарихшылар, оның ішінде Георгий Георфи, оның бұрын Нитра герцогы болғанын жоққа шығармайды. Ол 1046 жылдан кейін таққа отырған Венгрия патшаларының көпшілігінің арғы атасы.

Өмір

Вазул – Михаилдың ұлы, ол Ұлы ханзада Таксонийдің кіші ұлы. Оның анасының аты белгісіз. Гьёрги Гьёрффидің айтуынша, ол болгар ханшайымы болуы мүмкін, болгар патшасы Самуилдің туысы. Гьёрффи сондай-ақ 997 жылы Вазул әлі бала болған деп жазады. Оның есімі грекше Basileios – бастилиос сөзінен шыққан, бұл оның Византия ритуалы бойынша крещениеден өткенін көрсетеді. Гьёрффи Вазулдың "Ньитра герцогтығын" иеленгенін айтады, себебі жылнамаларда оның өмірімен байланысты басқа елді мекендер туралы ештеңе жазылмаған. "Нұрлы жылнамада" айтылғандай, король Степан Вазулды Нитра (Нитра, Словакия) бекінісінде тұтқындап, оны "жастық шақтағы бейшаралықтан және ақымақтықтан бас тартуға" мәжбүрлеу үшін ұстаған. Гьёрффимен салыстырғанда, оның словак әріптесі Ян Штайнхюбель Вазулдың 1030 жылға дейін ағасы Ладислас Балданың орнын басатын Нитра герцогы болғанына шүбәсіз сендіреді. Штайнхюбель Вазулдың, ағасы сияқты, Польша королі Миешко II-нің үстемдігін қабылдағанын қосады; ол 1031 жылы Венгрия королі Степан I өзінің герцогтығын басып алған кезде бұрынғы орнында тұтқындалды. "Нитра герцогтығы" XI ғасырдың басында Польшаның үстемдігінде болды деген теорияны Гьёрффи толығымен жоққа шығарады. Король Степанның жалғыз ұлы Эмерик, нәресте кезінен аман қалған, 1031 жылы аң аулауда оқиғаға ұшырап қайтыс болды. Вазул, Степанның ең жақын туысы болғандықтан, таққа отыруға ең лайықты болса да, король оны елемеді және өзінің әпкесінің ұлы Питер Орсеолоны мұрагер етіп тағайындады. Алтай жылнамаларында Вазул мұны қатты ренжігені айтылады, бірақ король Степанның бұйрығымен оның көзі жойылды. Кейінгі венгр жылнамаларында, Вазул ұрпақтарынан шыққан корольдер тұсында жазылған, Степан бастапқыда Вазулды мұрагер етіп тағайындауды жоспарлаған, бірақ Вазулдың жаулары, король Степанның әйелі Гизела бастап, корольдің жоспарларын бұзуға тырысты. Олар Нитраға "жаман адамды" жіберіп, ол Вазулдың "көздерін ойып, құлақ қуыстарын қорғасынмен толтырды".

Vazul was a son of Michael, who was the younger son of Grand Prince Taksony. His mother's name is unknown. According to György Györffy, it is "probable" that she was a Bulgarian princess, a relative of Samuel of Bulgaria. Györffy also writes that Vazul was still a child around 997. His name derived from the Greek Basileios which implies that he was baptized according to Byzantine rite. Györffy says that Vazul "apparently" held the "Nyitra ducate", because chronicles do not make mention of other settlements in connection with his life. According to the Illuminated Chronicle, King Stephen imprisoned Vazul and held him in captivity in the fortress of Nyitra (Nitra, Slovakia) in order to urge him to "amend his youthful frivolity and folly". In contrast with Györffy, his Slovak colleague, Ján Steinhübel has no doubt that Vazul was a Duke of Nyitra, who succeeded his brother, Ladislas the Bald before 1030. Steinhübel adds that Vazul, similarly to his brother, accepted the suzerainty of King Mieszko II of Poland; he was imprisoned at his former seat when King Stephen I of Hungary occupied his duchy in 1031. The theory that the "Duchy of Nyitra" was under Polish suzerainty in the first decades of the 11th century, which is based on the Polish Hungarian Chronicle, is flatly refused by Györffy. Emeric, the only son of King Stephen who survived infancy died in a hunting accident in 1031. Although Vazul who was Stephen's closest agnatic relative had the strongest claim to succeed him on the throne, the king disregarded him and nominated his own sister's son, Peter Orseolo as his heir. According to the nearly contemporaneous Annals of Altaich, Vazul bitterly resented his omission, but he was blinded on King Stephen's order. According to the contrasting reports of later Hungarian chronicles, written under kings descending from Vazul's line, Stephen initially was planning to nominate Vazul as his heir, but Vazul's enemies, including Stephen's queen, Gisela hatched a plot to hinder the king's plans. They sent an "evil man" to Nyitra who "put out Vazul's eyes and filled the cavities of his ears with lead"

Отбасы

Вазулдың отбасы туралы мәліметтер қарама-қайшы. Кейінгі мажар жылнамалары 1046 жылдан кейін билік құрған патшалардың мұрадан айырылып, Мажарстанның бірінші киелі патшасы соттаған ханзаданың ұрпақтары екенін жасыруға тырысты. Сондықтан көптеген жылнамаларда Вазулдың інісі Ладислав Балдалы Венгрия патшаларының ата-бабасы болған деп жазылған. Дегенмен, "Аңғартылған жылнамада" сақталған бір хабар Вазулдың Эндрю, Бела және Левенте есімді үш ұлы болғанын айтады. Сондай-ақ "Аңғартылған жылнама" Вазулдың әйелі Татон руынан шыққан, бірақ оның некесі заңды емес екенін жазады. 1031 немесе 1032 жылы Вазул қайтыс болғаннан кейін оның үш ұлы Венгриядан қуылды. Осы үш бауыр [Андрю, Бела және Левенте] герцог Вазулдың Татун руынан шыққан бір қызбен туған ұлдары еді және олар заңды некеден тумаған, ал осы одақ арқылы олар Татуннан абырой алған делінеді. Бұл жалған және зұлым әңгіме! Олар дворян емес, себебі олар Ладислав Балдың ұлдары, ол Рутениядан әйел алып, осы үш бауырды дүниеге келтірген дейді. Гьёрффи мен Герикс мажарлық "Аңғартылған жылнамада" Вазулдың әйелі Татун есімінің Хатунның қате жазылуы екенін айтты, ол Маньчжуриядан Болгарияға дейінгі түркі тектес халықтар арасында патшалық атақ болған. Оның мағынасы "қағанның бірінші әйелі" дегенді білдіреді. Гьёрффидің сөзіне қарағанда, Татун руынан шыққан қыз – Кианның әйелі (мажар жылнамаларында есімдері жиі кездеседі), яғни Болгария патшасы Татунның қызы, оның отбасы Византия императоры Василий II болгар мемлекетінің құлауына себеп болған кезде Венгрияға қашқан (996–1004, 1014–1018 жылдары). Герикс Вазул мен Татунның некелескен кезде әлі де мұсылмандыққа көшпегенін айтты, сондықтан мажар жылнамалары герцог Вазулдың ұлдары – Андрей, Бела және Левенте заңды некеден тумаған деп мәлімдеді. Герикс Татунның Коппани көтерілісіне қатысқан болуы мүмкін екенін және осыдан кейін дворяндық мәртебесінен айырылғанын да айтты. Осы себепті мажар жылнамалары Вазулдың ұлдарының абыройын анасынан емес, әкесінен алғанын жариялады. Төменде Вазулдың шежіресі мен ұрпақтары көрсетілген. *Менуморуттың нақты тұлға екені не жоқ екені қазіргі ғалымдар арасында даулы мәселе. **Хазар, печенег немесе Волгалық болгар әйелі. ***Гьёрффи оның Болгар Кометопули әулетінің мүшесі болуы мүмкін екенін жазады. ****Кристо оның Киевтік Русьтің Рурик әулетінен шыққан болуы мүмкін екенін жазады.

Information on Vazul's family is contradictory. Later Hungarian chronicles tended to hide that the kings reigning after 1046 descended from a prince who was disinherited and sentenced by the holy first king of Hungary. Accordingly, many of the chronicles write that Vazul's brother, Ladislas the Bald, was the Hungarian monarchs' forefather. However, a report recorded in the Illuminated Chronicle has preserved the memory of Vazul's paternity of three sons named Andrew, Béla, and Levente. Likewise the Illuminated Chronicle writes that Vazul's wife was a member of the Tátony clan, but his marriage lacked legitimacy. His three sons were expelled from Hungary after Vazul's death in 1031 or 1032. It is said that these three brothers [Andrew, Béla and Levente] were the sons of Duke Vazul by some girl from the clan of Tatun and were not born of a true marriage bed, and that through this conjunction they derived their nobility from Tatun. Of a certainty this is a false and most evil tale. Not for this reason are they nobles, but because they are the sons of Ladislas the Bald, who is said to have taken a wife from Ruthenia to whom these three brothers were born.|The Hungarian Illuminated Chronicle

Györffy and Gerics claimed that the name Tatun, wife of Vazul, is the misspelling of Khatun, which was a royal title among people of Turkish origins from Manchuria to Bulgaria. Its meaning was "the first wife of the khagan". According to Györffy, a girl from the kindred Tatun was the daughter of Tatun, the wife of Kean (mentioned in the Hungarian chronicles), i. e. the tsar of Bulgaria, whose family fled to Hungary when Basil II, Byzantine Emperor put an end to the existence of Bulgarian state (996 1004, 1014–1018). Gerics claimed that Vazul and Tatun were still pagan at the time of their marriage, and that is the reason that the Hungarian chronicles declared that Andrew, Béla, and Levente, the sons of Duke Vazul, were not born of a true marriage bed. Gerics also claimed that Tatun might have participated in the riot of Koppány, and subsequently lost their noble status. For this reason the Hungarian chronicles declared that the sons of Vazul derived their nobility from their father, not their mother. The following family tree presents Vazul's ancestry and his offspring. *Whether Menumorut is an actual or an invented person is debated by modern scholars. **A Khazar, Pecheneg or Volga Bulgarian lady. ***Györffy writes that she may have been a member of the Bulgarian Cometopuli dynasty. ****Kristó writes that she may have been a member of the Rurik dynasty from Kievan Rus'.

Негізгі дереккөздер

Симон Кеза: Мажарлардың іс-әрекеттері (Ласло Веспреми және Франк Шаер редакциялаған және аударған, Женё Сюц зерттемесімен) (1999). CEU Press. Венгр жарықтандырылған жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциясымен) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .