Кіріспе
Бедрих Сметананың үш актідегі комедиялық операсы «Сатылған қалыңдық» (The Bartered Bride) – чех композиторы Бедрих Сметананың Карел Сабинаның либреттосына жазылған үш актідегі комедиялық операсы. Бұл туынды чех музыкасының дамуына зор үлес қосқан маңызды шығарма саналады. Ол 1863-1866 жылдар аралығында жазылып, 1866 жылдың 30 мамырында Прагадағы Уақытша театрда екі актілік форматта, сөйлеу диалогымен алғаш рет қойылды. Ауылда өтетін оқиғада шынайы мінездемедегі кейіпкерлер арқылы, кейінірек ашылған бір құпиядан кейін, адал махаббаттың, амбициялы ата-аналар мен алаяқ неке брокерінің күш-жігерін қалай жеңіп шығатыны көрсетіледі. Опера бірден үлкен жетістікке ие болмады, содан кейін төрт жыл бойы қайта жөнделіп, кеңейтілді. 1870 жылы қайта қойылғаннан кейін халық арасында кең танымал болды. Осы уақытқа дейін чех ұлттық операсы көбінесе аз танымал, сирек қойылатын туындылармен ғана өкілдік етілген. Сметананың екінші операсы болған бұл туынды, чех опера жанрын қалыптастыруға бағытталған тың бастаманың бір бөлігі болды. Сметананың музыкалық шешімдерінде полька мен фуриант сияқты дәстүрлі богемиялық би формалары кеңінен қолданылды. Ол халық әндерін тікелей цитаталаудан аулақ болғанымен, чехтар үшін ұлттық рухтағы музыка тудырды. Операға кіріспе болған увертюра, көбінесе жеке концерттік туынды ретінде орындалады және әдетте, операның қалған бөлігі жазылмай тұрып жазылған. 1892 жылы Венадағы музыка және театр көрмесінде қойылғаннан кейін опера халықаралық деңгейде танымал болды. 1893 жылы Чикаго, 1895 жылы Лондон қалаларында қойылды және 1909 жылы Нью-Йоркке жетті, содан кейін ол жалпы репертуардағы алғашқы және көп жыл бойы жалғыз чех операсы болды. Бұл алғашқы халықаралық қойылымдардың көптегені неміс тілінде «Die verkaufte Braut» деген атпен өтті, және неміс тіліндегі нұсқасы бүгінгі күнге дейін орындалып, жазылуда. Операның неміс тіліндегі фильмін 1932 жылы Макс Офюльс түсірді.
The Bartered Bride (, The Sold Bride) is a comic opera in three acts by the Czech composer Bedřich Smetana, to a libretto by Karel Sabina. The work is generally regarded as a major contribution towards the development of Czech music. It was composed during the period 1863 to 1866, and first performed at the Provisional Theatre, Prague, on 30 May 1866 in a two act format with spoken dialogue. Set in a country village and with realistic characters, it tells the story of how, after a late surprise revelation, true love prevails over the combined efforts of ambitious parents and a scheming marriage broker. The opera was not immediately successful, and was revised and extended in the following four years. In its final version, premiered in 1870, it rapidly gained popularity and eventually became a worldwide success. Until this time, the Czech national opera had only been represented by minor, rarely performed works. This opera, Smetana's second, was part of his quest to create a truly Czech operatic genre. Smetana's musical treatment made considerable use of traditional Bohemian dance forms, such as the polka and furiant, and, although he largely avoided the direct quotation of folksong, he nevertheless created music considered by Czechs to be quintessentially Czech in spirit. The overture, often played as a concert piece independently from the opera, was, unusually, composed before almost any of the other music had been written. After a performance at the Vienna Music and Theatre Exhibition of 1892, the opera achieved international recognition. It was performed in Chicago in 1893, London in 1895 and reached New York in 1909, subsequently becoming the first, and for many years the only, Czech opera in the general repertory. Many of these early international performances were in German, under the title Die verkaufte Braut, and the German language version continues to be played and recorded. A German film of the opera was made in 1932 by Max Ophüls.
1-ші акті
Бірнеше ауыл тұрғындары шіркеу жәрмеңкесінде ("Кел, қуанайық, көңіліміз көтерілсін") тойлап жатыр. Олардың арасында Маренка мен Йеник бар. Маренканың ата-анасы оны ешқашан көрмеген адамға үйлендіруді қалайды. Олар оны осыған мәжбүрлеуге тырысады, дейді ол. Оның ниеті – Йеник, бірақ ол өзінің "Егер мен білсем" ариясында түсіндіргендей, оның тегі туралы ештеңе білмейді. Содан кейін жұбайлар бір-біріне деген сезімдерін құмарлықпен сүйіспеншілік дуэтімен білдіреді ("Адал махаббатты бұзуға болмайды"). Жұп бөлек кетіп бара жатқанда, Маренканың ата-анасы Людмила мен Крушина, неке брокері Кекалмен бірге кіреді. Біраз әңгімеден кейін Кекал Маренкаға бай жер иесі Тобиаш Миханың кіші ұлы Вашекке күйеу тапқанын хабарлайды; үлкен ұлы, ол түсіндіреді, бекерге жарамайтын адам. Кекал Вашектің артықшылықтарын мақтайды ("Ол жақсы бала, жақсы тәрбиеленген"), Маренка қайтадан кіргенде. Келесі квартетте ол өзінің жанында басқа сүйіктісі бар екенін айтады. Кекал оны қууға бұйырады. Төртеу дауласады, бірақ ештеңе шешілмейді. Кекал Йеникті Маренкадан бас тартуға көндіруге шешім қабылдайды, ал ауыл тұрғындары ән салып, би билеп, мерекелік полькамен қайта оралады.
2-ші акті
Ауыл ерлері де бір-біріне қосылып, қызу ән айтады ("Арнаға! "), ал Женик пен Кекал бір-біріне сәйкесінше махаббат пен ақшаның сырадан артық екендігін айтады. Әйелдер кіреді де, бүкіл топ би билейді. Қуаныштан алыстаған, жүйкелі Вашек өзінің болашақ үйлену тойы туралы кекелейтін әнде ой жүгіртеді ("Мей, менің анам маған айтты"). Маренка пайда болады және оның кім екенін бірден түсінеді, бірақ өзінің жеке басын ашпайды. Өзін басқа біреудей етіп, ол "Маренканы" сатқындықпен алдап жүргендей суретке түсіреді. Вашек оңай алданады, ал Маренка жалған кейіпте оған шабуыл жасағанда ("Мен қызды жақсы білемін"), ол оның әсемдігіне құлап, Маренканы беруге ант береді. Осы арада Кекал Женикті сатып алуға тырысады, ал кейбір ауызша қоршаудан кейін ақшалай ұсыныс жасайды: Женик Маренкадан бас тартса, жүз флорин. Жауап: "Жетпейді". Кейкал ұсынысты 300 флоринге дейін көбейткенде, Женик оны қабылдап жатыр деп ойлайды, бірақ бір шарт қояды: Мишаның ұлынан басқа ешкімге Маренкамен үйленуге рұқсат етілмейді. Кекал келіседі де, келісімшартты дайындауға асығады. Жалғыз қалған Женик сүйіктісін айырбастау үшін жасасқан мәміле туралы ойланады ("Кімді сатып алғаныңды білгенде"), оның мұны шынымен жасайтынына қалай сенуге болатынын ойлайды және ақырында Маренкаға деген сүйіспеншілігін білдіреді. Кекал ауыл тұрғындарын өзі жасаған келісімшартқа куә болуға шақырады ("Ішке кіріп, мені тыңдаңыз"). Ол шарттарды оқып береді: Маренка Мишаның ұлынан басқа ешкімге үйленбеуі керек. Крушина мен көпшілік Жениктің өзін-өзі мойындамауына таңғалады, бірақ оған ақша төленгенін білгенде көңіл-күйі өзгереді. Акт Крушина мен жиналыстың қалған бөлігі Женикті алаяқ деп айыптауымен аяқталады.
3-ші акт
Вашек өзінің шатасуын қысқа, қайғылы әнде білдіреді ("Мен оны басымнан шығара алмаймын"), бірақ оны көшпенді цирк тоқтатады. Рингмейстер жұлдыздарды таныстырады: Эсмеральда, испан бишісі, "нағыз үнді" қылыш жұтатын адам және билейтін аю. Содан кейін шапшаң халықтық би – скочна орындалады. Вашек Эсмеральдаға ғашық болады, бірақ оның тартынды әрекеттері "үнді" кіргенде тоқтатылады, ол "аюдың" мас күйде құлап кеткенін хабарлайды. Оны алмастыру керек. Вашек көп ұзамай Эсмеральданың ("Сенен әдемі нәрсе жасаймыз") деген сөздерімен жұмысты қабылдауға көндіріледі. Цирк ұжымы кетеді. Вашектің ата-анасы – Миша мен Хата Кекалмен бірге келеді. Вашек оларға Маренканың шынайы мінезін әдемі, таңғажайып қызбен білгендіктен, енді онымен үйленгісі келмейтінін айтады. Олар қорқып қалады ("Ол оны қаламайды – не болды?"). Вашек қашып кетеді, ал бір сәттен кейін Маренка ата-анасымен бірге келеді. Ол Женик пен Кекалдың келісімін біліп, жанды ансамбль ("Жоқ, жоқ, мен бұған сенбеймін") басталады. Вашек қайтып келгенде, ол Маренканы өзінің "таңғажайып қызы" деп таниды және оған қуана үйленетінін айтады. Келесі секстетте ("Шешім қабылда, Маренка") Маренканы жағдайды ойлануға шақырады. Олар оны жалғыз қалдырып кетеді. Маренка өзінің ариясында ("О, қандай қайғы") өзінің сатқындыққа ұшырағанын айтады. Женик пайда болғанда, ол оны ашуланып, Вашекке үйленетінін жариялайды. Кекал келеді және Женик Маренканы жұбатамын десе күліп қана қоймайды, ол бұрынғы жарына кетуге бұйрық береді. Содан кейін ауыл тұрғындары екі ата-анасымен бірге кіріп, Маренканың шешімін білгісі келеді ("Не шештің, Маренка?"). Ол Вашекке үйленетінін растағанда, Женик қайта оралады және үлкен қызығушылықпен Мишаға "әке" деп тіл қатады. Кенеттен ашылған құпияда Женик Мишаның бұрынғы некеден болған үлкен ұлы екені белгілі болады – Кекалдың бұрын "еш нәрсеге жарамайтын" деп есқара салған, бірақ шындығында қызғанышпен толған әйелі Хатаның себебімен үйден қуылған ұлы. Мишаның ұлы ретінде ол келісімшарт бойынша Маренкамен үйленуге құқылы; бұл мәлім болғанда, Маренка оның әрекеттерін түсінеді және оны құшақтап алады. Сахна сыртынан дауыс естіледі; цирктен аю қашып, ауылға қарай бет алған сияқты. Бұл жаратылыс пайда болады, бірақ көп ұзамай аю костюміндегі Вашек екені анықталады ("Қорқыңдаршы!"). Оның қимылдары ата-анасын оның үйленуге дайын емес екеніне көндіреді, сондықтан оны алып кетеді. Миша Маренка мен Жениктың некелерін баталайды, содан кейін бәрі мерекелік хормен аяқталады.
Премьера
"Бартерлі қалыңдықтың" премьерасы 1866 жылғы 30 мамырда Уақытша театрда өтті. Сметана дирижерлік етті; сахналық безендіруді Йозеф Макурек жасады, ал операны Йозеф Жири Колар қойды. Маренка рөлін театрдың жетекші сопраносы Элеонора фон Эренберг орындады, ол "Бранденбургтерде" ойнаудан бас тартқан, себебі оған ұсынылған рөл өзіне лайық емес деп санады. Крушина, Женик және Кекал рөлдерін "Бранденбургтер" труппасының жетекші актерлері сомдады. Белгілі актер Жиндрих Мошнаға ән айту дағдысы аса қажет емес, тек қана рольді орындау үшін шақырылды. Кассалық түсім шығындарды өтемеді, сондықтан театр директоры Сметананың гонорарын өз қаражатынан төлеуге мәжбүр болды. 1866 жылғы қазандағы алғашқы қайта қойылымдағы маңызды музыкалық өзгеріс – екінші актінің басындағы цыган биін қосу болды. Сметана осы биге "Богемиялық Бранденбургтер" операсынан музыканы пайдаланды. 1869 жылғы қаңтарда "Бартерлі қалыңдық" Уақытша театрға оралғанда, бұл би алынып, оның орнына полька қойылды. Бірінші актіге хорға арналған ішімдік әні бар жаңа көрініс қосылды, ал Маренканың екінші актідегі "О, қандай қайғы!" ариясы ұзартылды. 1870 жылғы қыркүйекте "Бартерлі қалыңдық" өзінің түпкілікті нұсқасына қол жеткізді, онда барлық диалогтар речитативпен алмастырылды. Операны 1894 жылы Густав Малер Гамбург мемлекеттік операсына енгізді, ол сол кезде директоры болып жұмыс істеді; 1895 жылы Кобург труппасы қойылымын Лондонның Дрюри-Лейн Корольдік театрына әкелді. 1897 жылы Вена мемлекеттік операсының директоры болып тағайындалғаннан кейін Малер "Бартерлі қалыңдықты" Вена репертуарына қосты және 1899-1907 жылдар аралығында оның тұрақты қойылымдарын жүргізді. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде "Бартерлі қалыңдық" операсының соңғы қойылымдарының бірі 1998 жылы Лондонның Корольдік опера үйінде (ROH) Садлерс Уэллс театрында, Ковент-Гардендегі ROH штаб-пәтерін қайта жаңғырту кезінде өтті. Ағылшын тіліндегі бұл қойылымды Франческа Замбелло қойды, ал Бернард Хайтинк дирижерлік етті; оның аскетикалық декорациялары және Вашектің екінші актідегі кірісін бұзғаны үшін сынға ұшырады. Дегенмен, ол 2001 және 2006 жылдары Чарльз Маккеррас басшылығымен екі рет қайта қойылды. Нью-Йорк Метрополитен операсының қойылымы 1996 жылы Джеймс Левиннің жетекшілігімен өтті, ол Джон Декстердің 1978 жылғы қойылымын қайта жаңғырту болды, сахналық безендіруін Йозеф Свобода жасады. 2005 жылы "Бартерлі қалыңдық" Нью-Йоркке, Джульярд мектебінің театрына, Марк Стрингер дирижерлік еткен Ев Шапироның жаңа қойылымымен оралды. 2009 жылғы мамырда Катлер Мажестик театрында Бостон операсы іс-қимылды 1934 жылға, Айова штатының шағын Шпилвилл қаласына көшірді, ол бір кезде үлкен чехтік қонысқа ие болған.
Музыка
"Бартерлі қалыңдықтың" музыкасының көп бөлігі халықтық сипатта болғанымен, нағыз халықтық материалдың маңызды қолданылысы 2-ші актідегі фуриантта ғана кездеседі, сондай-ақ чех халық әуендерінің қарапайым үлгілері кейде шағылысады. Музыканың "чехтігі" көптеген жеке номерлердің чех би ырғақтарымен тығыз байланысы арқылы айқынды болады. Лардж музыканың бояуы мен күштілігіне қарамастан, кейіпкерлерді ашу жағынан Kecal және шамалы дәрежеде ғашық жұп пен бақытсыз Вашек ерекшеленеді, басқаларында мұндай емес. Ата-аналардың екі тобы мен циркке қатысты түрлі адамдар – бәрі де әдеттегі, қарапайым кейіпкерлер. Сценарий Сабинаның либреттосы негізінде Курт Александр жазған, ал Сметананың музыкасын неміс композиторы Тео Маккебен өңдеген. Фильмде жетекші чех опера әншісі Ярмила Новотна Маренка ("Мари" фильмінде) рөлінде, ал неміс баритоны Вилли Домграф-Фассбаендер Женік ("Ханс") рөлінде ойнады. Офулс студияда нағыз чех ауылын салған, осылай фильмге шындық атмосферасын сыйлаған. 1960 жылы Австралия теледидары үшін де осы фильмнің нұсқасы түсірілді.
Музыкалық номерлер тізімі
Тізім операның соңғы (1870) нұсқасына қатысты.
+Орындалу саныАтауы (чех тілінде)Атауы (қазақ тілінде)
УвертюраОркестр
1-кестеАшылу хорыАуыл тұрғындары"Proč bychom se netěšili""Қуанышпен қарсы алайық"
АрияМаřenka"Kdybych se co takového""Егер мен мұндай нәрсені білсем"
ДуэтМаřenка және Jeník"Jako matka požehnáním Věrné milování""Ана сүйісімен – адал махаббат" (келесіге әкеледі) "Адал махаббаттың жолы бұзылмайды"
ТриоLudmila, Krušina, Kecal"Jak vám pravím, pane kmotře""Мен айтқандай, құдайым"
ТриоLudmila, Krušina, Kecal"Mladík slušný""Жақсы жігіт, жақсы тәрбиеленген"
КвартетLudmila, Krušina, Kecal, Mařenka"Tu ji máme""Міне, ол келді"
Би: ПолькаХор және оркестр"Pojd' sem, holka, toč se, holka""Келіңдер, жаным, айналыңдар"
2-кестеХор, солистермен біргеХор, Kecal, Jeník"To pivečko""Осы сыраға!"
Би: ФуриантОркестр
АрияVašek"Má ma ma Matička""Анашым, анашым, анашым"
ДуэтMařenka және Vašek"Známť já jednu dívčinu""Мен бір қызды білемін"
ДуэтKecal және Jeník"Nuže, milý chasníku, znám jednu dívku""Енді, мырза, бір-екі сөз тыңдаңыз"
АрияJeník"Až uzříš – Jak možna věřit""Кімді сатып алғаныңды білгенде"
АнсамбльKecal, Jeník, Krušina, Хор"Pojďte lidičky""Ішке кіріңдер, мені тыңдаңдар"
3-кестеАрияVašek"To to mi v hlavě le leži""Мен оны басымнан шығара алмаймын"
Комедияшылар маршыОркестр
Би: Скочна (Комедияшылар биі)Оркестр
ДуэтEsmeralda, Principál"Milostné zvířátko""Біз сенің әдемі нәрсеге айналдырамыз"
КвартетHáta, Mícha, Kecal, Vašek"Aj! Jakže? Jakže?""Ол оны қаламайды – не болды?"
АнсамбльMařenka, Krušina, Kecal, Ludmila, Háta, Mícha, Vašek"Ne, ne, tomu nevěřím""Жоқ, жоқ, мен бұған сенбеймін"
СекстетLudmila, Krušina, Kecal, Mařenka, Háta, Mícha"Rozmysli si, Mařenko""Ойлан, Мареня"
АрияMařenka"Ó, jaký žal Ten lásky sen""О, қандай қайғы! Осы махаббат арманы" (келесіге әкеледі)
ДуэтJeník және Mařenka"Mařenko má!""Мареня, жаным!"
ТриоJeník, Mařenka, Kecal"Utiš se, dívko""Тынышталып, маған сен"
Ансамбль Хор, Mařenka, Jeník, Háta, Mícha, Kecal, Ludmila, Krušina"Jak jsi se, Mařenko rozmyslila?""Мареня, сен не шештің?"
ФиналБарлық кейіпкерлер мен Хор"Pomněte, kmotře Dobrá věc se podařila""Ол әлі жетілмеген" (келесіге әкеледі) "Жақсы іс жеңіске жетті, адал махаббат жеңіске жетті."
Жазбалар
Сатылған Келін дискографиясын қараңыз.