Кіріспе

Фригиялықтар (грекше Φρύγες, Phruges немесе Phryges) – ежелгі дәуірде Орталық Батыс Анатолияда (қазіргі Түркия) қоныстанған ежелгі үнді-еуропалық тілде сөйлейтін халық. Ежелгі грек авторлары "фригиялық" терминін бір "тайпаның" немесе "халықтың" атынан гөрі, Анатолияның орталық аймақтарындағы кең этномәдени бірлестікті сипаттау үшін қолданған, және оның этнолингвистикалық біртектілігі күмәнді. Фригиялықтар бастапқыда Геродоттың мәліметінше, оңтүстік Балқанда "Бригес" (Briges) деген атпен тұрған, Анатолияға соңғы көші-қондарынан кейін атын "Фригиялықтарға" өзгертіп алған. Көптеген тарихшылар б.з.д. 1200 жыл шамасында Фригиялықтардың Еуропадан Кіші Азияға қоныс аударғанын қолдайды, бірақ Анатолия археологтары бұл идеядан бас тартқан.

Көші-қон

Хетт империясының құлдырауынан кейін б.з.д. XII ғасырдың басында Орталық Батыс Анатолиядағы саяси бос орынды үнді-еуропалық көшіп келушілер мен "Теңіз халықтары" толқыны толтырды, олардың ішінде фригиялықтар өздерінің астанасы Гордиумда орналасқан патшалығын құрды. Қазіргі уақытта фригиялықтардың Хетт астанасы Хаттузаның құлдырауына белсенді қатысқан-жоқпы, әлде Хетт үстемдігінің құлдырауынан соң пайда болған бос орынға көшіп келгені белгісіз. Археологтар осы кезеңдегі Батыс Анатолиядағы қазбалар барысында қолмен жасалған түймелі керамикалық ыдыстарды тапты. Грек мифографтарының айтуынша, Мидас фригиялықтардың патшасы болған, олар бастапқыда бригтер (бриги) деп аталған және архаикалық Фракияның батыс бөлігінен немесе Македониядан келген. Мидас Мушки патшасы Митамен байланыстырылған. Дегенмен, мушкилердің тегі және олардың фригиялықтармен байланысы әлі де нақты емес. Кейбір ғалымдар Митаның лувиялық есім болғанын болжайды (ол б.з.д. 15 ғасырда Кіші Азияда тіркелген). Көші-қон теориясы әлі де көптеген қазіргі тарихшылар тарапынан қорғалғанымен, археологтардың көпшілігі фригиялықтардың шығу тегіне қатысты көші-қон гипотезасын, жеткілікті археологиялық дәлелдердің болмауына байланысты қабылдамайды, бұл теория тек Геродот пен Ксанфтың еңбектеріне сүйенеді.

8 - 7 ғасырлар

VIII ғасырдағы ассириялық дереккөздер Мушкидің Мита патшасы туралы айтады, ол Фригияның Мидас патшасымен теңестіріледі. Ассириялық жазуда Мита б.з.б. 709 жылы Ассирияның Саргонмен одақтас болғаны жазылған. Фригияға тән жылтыратылған керамика б.з.б. 8 ғасырда пайда болады. Фригиялықтар Лидияның күшеюіне дейін (7 ғасыр) қуатты мемлекет құрды. Гордий және Мидас есімді патшалардың билігінде б.з.б. 8 және 7 ғасырлардағы тәуелсіз Фригия мемлекеті шығыстағы көршілерімен және батыстағы гректермен тығыз сауда байланыстарын сақтады. Фригия сол кездегі Шығыс Анатолияда үстемдік құрған әр түрлі күштермен қатар өмір сүре алғандай көрінеді. Б.з.б. 8 ғасырдың соңы мен 7 ғасырдың басындағы киммерийліктердің Анатолияға басып кіруі тәуелсіз Фригия үшін қатаң соққы болды. Киммерийліктердің қысымы мен шабуылдары, аңыз бойынша, соңғы патша Мидастың өзіне қол жұмсауына әкелді. Горион б.з.б. 696 жылы киммерийліктердің қолына түсіп, тоналып, өртеліп, бұл туралы кейін Геродот жазды. Бірнеше қазба жұмыстары Гордиумды Түркияның ең маңызды археологиялық орындарының бірі ретінде ашты. Қазбалар б.з.б. 675 шамасында Гордионның күшпен қирағанын растады. Мидас дәуіріндегі қабір, "Мидас қабірі" деп белгілі, үлкен обаның астында терең жатқан ағаш құрылысын, қабірлік заттарды, табытты, жиһаздарды және тағамдық сыйлықтарды қамтиды (Анкара археологиялық мұражайы). Гордиум жерінде б.з.б. 6 ғасырда Лидия патшасы Алиаттес жасаған, шамамен, кезекті құрылыс жұмыстары жүргізілген. Фригия империясы құлағаннан кейін де Фригияның шағын мемлекеттері өмір сүруін жалғастырды, ал фригиялық өнер мен мәдениет гүлденуін жалғастырды. Киммерийліктер Анатолияда қалды, бірақ өз мемлекетін құрмаған сияқты. Лидиялықтар 620 жылдары киммерийліктерді жеңіп, Фригия қысқа ғұмырлы Лидия империясына енді. Бұрынғы Фригия империясының шығыс бөлігі 585 жылы мидиялықтардың билігіне көшті.

Крездің Лидия империясы

Астарлы бай патша Крез (б.з.д. 560–546 жылдары билік құрған) кезінде Фригия шығысқа қарай Халис өзеніне дейін созылған Лидия империясының бір бөлігі болып қала берді. Лидиямен болған қақтығыстың іздері және патшаның ұлы Гордий мен патшайым Эвриноманың ұлы, екі рет бақытсыздыққа ұшыраған Адраст туралы аңызда, патшалық кепілге алу туралы жасырын сілтеме болуы мүмкін. Ол інісін қатен өлтіріп, Лидияға жер аударылады, онда патша Крез оны құшақ жайып қарсы алды. Бірақ тағы да Адраст Крездің ұлын қатен өлтіріп, содан кейін өз-өзіне қол жұмсады.

Мемлекеттік тарихтан кейінгі кезең

Лидиялық Крезді Кир б.з.д. 546 жылы жаулап алды, ал Фригия парсы үстемдігіне көшті. Дарий б.з.д. 521 жылы парсы императоры болғаннан кейін, ол ежелгі сауда жолын парсы "патша жолы" ретінде жаңартты және сатрапиялар (облыстар) құруды қамтитын әкімшілік реформалар жүргізді. V ғасырда Фригия екі әкімшілік провинцияға бөлінді: Хеллеспонтин Фригиясы (немесе Кіші Фригия), оның провинциялық орталығы Дассилиум қаласында орналасты, және Үлкен Фригия провинциясы.

Тіл

Фригия тілі – Үнді-Еуропа тілдер отбасының мүшесі, оның отбасы ішіндегі нақты орны фрагментті дәлелдердің сипатынан туындап, пікірталас тудырды. Дегенмен, қолда бар мәліметтерге сүйенсек, фригия тілі грек және армян тілдерімен маңызды ерекшеліктерді бөліседі. Фригия тілі – Үнді-Еуропа тілдерінің centum тобына жатады. Алайда, 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың бірінші жартысы аралығында фригия тілі көбінесе satəm тілі деп есептелді, демек армян және фракия тілдеріне жақын болды, ал қазіргі таңда ол centum тілі деп саналады, сондықтан грек тіліне жақын. Фригия тілінің бұрын satəm тілі сияқты көрінуіне екі процестің әсері себеп болды. Атап айтқанда, фригия тіліндегі ескі лабиовеляр дыбысы қарапайым веляр дыбысымен біріктірілді, екіншіден, /e/ және /i/ палаттық дауыстыларымен байланыста болғанда, әсіресе сөздің басында, кейбір дауыссыз дыбыстар палаталданып өзгерді. Сонымен қатар, Кортландт (1988) фракия және армян тілдерінің ортақ дыбыстық өзгерістерін, сондай-ақ олардың фригия және басқа палеобалкан тілдерінен ерте кезеңнен бастап бөлінуін көрсетті. Қазіргі заманғы ғылыми консенсус грек тілін фригия тілінің ең жақын туысы деп санайды, бұл пікірді Брикше, Нойман, Матцингер, Вудхаус, Лигорио, Любоцкий және Обрадор Курсах қолдайды. Бұдан өзге, тіркелген 36 фригия изоглоссасының 34-і грек тілімен ортақ, ал 22-сі тек олардың арасында ғана кездеседі. Фригия тілі саласындағы соңғы 50 жылдық зерттеулер грек-фригия тілдерінің пайда болуының прото-грек-фригия кезеңінен туындаған гипотезаны жасады, егер фригия тілі жеткілікті дәрежеде куәландырылса, онда бұл кезеңді қайта құру мүмкін болар еді.

Археология

Археологиялық өте аз деректерге сүйене отырып, Николас Хаммонд және Юджин Н. Борза сияқты кейбір ғалымдар фригийліктердің Луасатия мәдениетінің мүшелері болғандығын ұсынды. Көптеген тарихшылар б.з.д. 1200 жыл шамасында Фригияның Еуропадан Кіші Азияға көшіп келгенін қолдайды; алайда, анатолиялық археологтар батыс (еуропалық) керамикалық бұйымдардың жетіспеуі және Кіші Азияның орталық бөлігінде қола ғасырының құлауына дейінгі керамика стилінің сақталуына байланысты бұл идеядан бас тартты. Грек деректерінде Троя соғысынан кейін болған деп айтылатын Фригияның Кіші Азияға көшіп келуі, шындығында, әлдеқайда ертерек және бірнеше кезеңде болған болуы мүмкін деген пікірлер бар.

Дін

Фригиялықтар Кибела құдайына табынған. Олардың тілінде ол Матар деп аталды, сондай-ақ Матар Кубилея (грек тіліндегі Кибеле және латын тіліндегі Кибеле сөздері осыдан шыққан) немесе Матар арийастин деп аталды. Фригиялық бейнесінде ол белін белдеумен байлаған ұзын көйлек, полос (биік цилиндр тәрізді бас киім) және бүкіл денесін жабатын жамылғы киеді. Кибеланың кейінгі нұсқасын Фидийдің шәкірті, мүсінші Агоракрит жасады, және ол Кибеланың кеңейіп келе жатқан жақтастарының Егей әлемінде де, Римде де кеңінен қабылдаған бейнесіне айналды. Ол әлі де таққа отырғанмен, адамгершілікке жақын бейнеленген, қолының бірі бағынышты арыстанға тиеді, ал екіншісі домбыраға ұқсас дөңгелек шеңберлі барабанды ұстап тұр. Фригиялықтар сонымен қатар аспан және әке құдайы Сабазиосқа да табынған, ол атқа отырған күйде бейнеленген. Гректер Сабазиосты Зевске байланыстырғанмен, тіпті римдік дәуірде де оның бейнесі атты құдай ретінде сақталған. Оның жергілікті Ана Құдаймен, оның символы Ай Бұқасы болған, арасындағы қақтығыстарды Бостонның Көркем өнер мұражайындағы римдік рельефінде Сабазиос атты бұқаның басына қадамын басқанынан болжауға болады. Обрадор Курсак (2020) Митрапата, Мас Темброгиос және Понт Бас Құдайы туралы айтылған Дорилайоннан табылған жаңа фригиялық жазуды талдады. Фригиялық деректерде басқа да құдайлардың аттары кездеседі: Ти, βας; сондай-ақ қарызға алынған құдайлар: Артимитос, Мас (мүмкін Ай құдайы) және Диусинсин.

Мифологиялық деректер

Ең ерте белгілі мифтік патшаның аты Наннакус (немесе Аннакус) болды. Бұл патша сол кездегі Фригия патшалығының ең шығыс қаласы Иконияда тұрған. Одан кейін, қазіргі кезде сақталған классикалық дереккөздерде Манис немесе Масдес есімді патша туралы айтылады. Плутархтың сөзіне қарағанда, оның көрнекті ерліктері үшін Фригиядағы ұлы істер "маниялық" деп аталған. Содан кейін Фригия патшалығы әртүрлі патшалардың арасында бөлініп кеткен сияқты. Олардың бірі - Танталус, ол Сипил тауының маңындағы Фригияның солтүстік-батыс аймағын биледі. Танталус өз ұлы Пелопты өлтіріп, оны Олимпиада құдайларына құрбандыққа шалған деген айыппен Тартарда мәңгілік жазаға тартылды, бұл адамдық құрбандықтарды тоқтатуға қатысты. Сонымен қатар, ол өзі ойлап тапқан лотереядан ұрлық жасады деп те айыпталды. Троя соғысына дейінгі мифтік дәуірде, патшалық тақсыз кезеңде, Фригиялық шаруа Гордий (немесе Гордиас) оракулдың болжамын орындап, патша болды. Патшасы жоқ Фригиялықтар басшылық іздеп, кейін Ғалатияға айналған Фригияның Тельмисс қаласындағы Сабазиосқа ("гректер үшін Зевс") жүгінді. Олар оракулдың бұйрығымен, құдайдың ғибадатханасына арбамен келген бірінші адамды патша етіп жариялады. Сол адам - Гордиас (Гордиос, Гордий) шаруа болды, ол сәйкес бұқа арбасын, "Гордий түйінімен" байланған тіркемесімен арнады. Гордиас Анатолияның батысындағы Гордиум қаласын қайта құрды. Бұл қала Анатолияның жүрегі арқылы өтетін ежелгі жол бойында орналасқан, ол кейін Пессинустан Анкираға дейін Дарийдің парсы "Патшалық жолына" айналды, және Сангарий өзенінен де алыс емес болды. Кейінгі Фригия патшалары Гордий мен Мидас деп аталатын. Бірінші патша Мидас туралы аңыздар бар. Оның барлығы жетісі Атис туралы мифологиялық әңгімемен байланысты. Бұл көлеңкелі тұлға Пессинода тұрып, өзінің қызын жас Аттиске үйлендіруге тырысты, бірақ анасы Агдестис пен жанкүйері, құдайша Кибела қарсылық көрсетті. Содан кейін Агдестис немесе Кибела тойға келгендерге ақылсыздық сыйлады. Мидас осыдан туындаған шатақта қаза тапты. Атақты патша Мидас жоғарыда айтылған Гордийдің ұлы болған деп есептеледі. Ол Силен мен басқа да сатирлермен және Диониспен байланысқан, ол оған әйгілі "алтын тигізу" қабілетін сыйлады. Мифтік Мидас Фракиядан өз халқының тобымен бірге Пактол өзенінде өзінің қаламаған "алтын тигізуінің" іздерін жуу үшін Кіші Азияға сапар шекті. Алтынды өзен құмына тастап, Мидас Фригияға келді, онда оны баласы жоқ Гордий қабылдады және Кибеланың қорғауына алды. Кибеланың көрінетін өкілі ретінде, оның билігімен, Фригия патшасы өзінің ізбасарын тағайындай алатын болды. "Илиада" бойынша, Фригиялықтар Троя соғысы кезінде Трояның одақтастары болды. Гомердің "Илиадасындағы" Фригия Аскания көлі мен Сангарий өзенінің солтүстік ағысын қамтитын аймақта орналасқан сияқты, сондықтан ол классикалық Фригияға қарағанда әлдеқайда шектеулі болды. Гомердің "Илиадасында" Троя патшасы Приам жастық шағында амазонкаларға қарсы Фригиялықтарға көмектесуге келгенін еске түсіреді (Илиада 3.189). Бұл эпизод кезінде (Троя соғысына дейінгі ұрпақ) Фригиялықтарды Отрей мен Мигдон басқарды деп айтылады. Екеуі де тек эпонимдерден аспайтын сияқты: Аскания көліне жақын жерде, Никеяның маңында Отрея деп аталатын жер болды; ал Мигдондар Кіші Азияның Дассилит көліне жақын жерде тұратын халық болды (Македонияда Мигдония да болды). Троя соғысы кезінде Фригиялықтар Аретонның ұлдары Асканиус пен Форцистің басшылығымен Трояға көмекке әскер жіберді. Димастың ұлы, Хекабедің інісі Асий - Троя алдында соғысқан тағы бір Фригиялық ақсүйек. Квинт Смирней Трояда соғысып, қаза тапқан Мигдонның ұлы Коребус есімді тағы бір Фригиялық би туралы айтады; ол Троялық ханшайым Кассандраның қолын сұраған. Приам патшаның әйелі Хекабе, әдетте, патша Димастың қызы ретінде Фригиялық туылған деп есептеледі. Фригиялық Сибил Фригиядағы Аполлон оракулын басқаратын діни қызметкер болды. Марсиас - Кибеланың Фригиялық ізбасары, ол сатир, ол аулдың ойлап тапқан тұлғасы деп саналады. Ол Олимпиада Аполлонымен музыкада ақымақтықпен бәсекелесті және сөзсіз жеңілді, содан кейін Аполлон Марсияны тірідей терісін алып, оның терісін Кибеланың қасиетті ағашына, қарағайға ілдірді. Геродот Гефест діни қызметкерлері оған Мысыр перғауыны Псаметихтің екі баласын оқшаулап тәрбиелеп, түпнұсқа тілді табу үшін тәрбиелегенін айтады. Балалар Фригия тілінде "бұқа" дегенді білдіретін "бекос" деген сөзді айтқан. Мысырлықтар Фригийліктердің Мысырлықтардан да көне ұлттар екенін мойындады. Иосиф Фригийдің негізін Жафеттің немересі және Гомердің ұлы Тогарма деп аталған Киелі кітап тұлғасы құрды: "және Фригийлер гректер шешкендей, Фригийлер деп аталатын Фригийлер".