Кіріспе

Понт даласының көшпелі иран тайпалары – скифтер (/s//ɪ//θ//i//ə//n/ немесе '/s//ɪ//ð//i//ə//n/) немесе скифтер (/s//ɪ//θ/, бірақ құрамында Скифтер (/s//aɪ//θ//ʊ/) түрінде) және кейде Понт скифтері деп те аталады. Бұл ежелгі шығыс ирандық, атқа мінуде шебер көшпелі халық, б.з.д. 9-8 ғасырларда Орталық Азиядан қазіргі Украина мен Оңтүстік Ресейдегі Понт даласына қоныс аударған. Олар б.з.д. 7 ғасырдан бастап б.з.д. 3 ғасырға дейін осы аймақта бекініп қалды. Атпен соғысуда дағдылы болған скифтер б.з.д. 8 ғасырда батыс Еуразия даласындағы үстемдік күш ретінде агатырстер мен киммерийліктерді ығыстырды. Б.з.д. 7 ғасырда скифтер Кавказ тауларын өтіп, киммерийліктермен бірге Батыс Азияға жиі шапқылар жасады. Б.з.д. 2 ғасырдың соңында Қырымдағы скифтердің грек мәдениетіне бой алған Неаполис қаласы Митридат VI-ға бағындырылды, ал олардың жерлері Боспор мемлекетіне қосылды. Б.з. 3 ғасырына қарай сарматтар мен скифтердің соңғы қалдықтары готтарға жеңіліп, ерте орта ғасырларда скифтер мен сарматтар көбінесе ерте славяндардың құрамына сіңірілді. Скифтер осетиялықтардың этногенезінде маңызды рөл атқарды, олар аландардан тараған деп саналады. Көшпелі емес металл өңдеушілер скифтерге арналған әсемдік заттар жасап, скифтердің металл өңдеу өнерінің тарихын қалыптастырды. Бұл заттар көбінесе металдан жасалған және скифтер өнерінің ерекше белгісін құрайды.

Этимология

Ағылшын тіліндегі скифтер немесе скифтер атауы ежелгі грек тіліндегі Skuthēs (Σκύθης) және Skuthoi (Σκυθοι) атауларынан туындаған. Скиф тілінде /δ/ дыбысының /l/ дыбысына өзгеруіне байланысты термин Skulatā нысанына айналды. Бұл белгілеме грек тілінде Skōlotoi (Σκωλοτοι) деп тіркелген, ол, Халикарнас Геродотының сөзіне қарағанда, Корольдік скифтер тайпасының өзін-өзі атауы болған. Ассириялықтар скифтердің атын Iškuzaya, māt Iškuzaya және awīlū Iškuzaya, немесе ālu Asguzaya, māt Askuzaya және māt Ašguzaya деп атаған. Ал ежелгі парсылықтар скифтерді "(Қара) теңіздің ар жағында тұратын сактар" деп атаған (𐎿𐎣𐎠 𐏐 𐎫𐎹𐎡𐎹 𐏐 𐎱𐎼𐎭𐎼𐎹, romanized: Sakā tayaiy paradraya) және көне египет тілінде жай ғана Sakā ( , romanized: sꜣg) деп атаған, содан грек-римдік атауы Sacae (Σάκαι; латын тілінде: Sacae) шыққан.

Қазіргі заманғы терминология

Скифтер кеңінен тараған Скиф-Сибирь әлемінің бір бөлігі болды, ол Қазақстанның Еуразия далалары, Сибирь, Урал, Волга және Оңтүстік аймақтарының Ресей далалары мен Шығыс Украинаға дейін созылып жатты. Көп мағынада скифтер ерте еуразиялық көшпелілердің барлығын белгілеу үшін де қолданылды. Кимерлер замандастарымен мәдени тұрғыдан скифтерге ұқсас сипатталған, бірақ олар скифтерден өзге тайпаны құрады, кимерлермен туыс болған және Понт даласында кимерлерді ығыстырып, орнын басты. Скифтер өздерінің шығысында тұратын басқа халықтармен, әсіресе ұқсас қару-жарақтармен, ат жабдықтарымен және скиф өнерімен – скифтік триада деп аталатын – бірнеше мәдени ұқсастықтарға ие болды. Осы сипаттамаларды бөлісетін мәдениеттер көбінесе скиф мәдениеттері деп аталды, ал олардың халқы скифтер деп аталды. Скиф мәдениеттерімен байланысты халықтарға скифтердің өздері ғана емес, сонымен қатар кимерлер, массагеттер, сақтар, сарматтар және Шығыс Еуропаның орманды даласының түрлі белгісіз халықтары да кірді. Скифтер терминінің осы кең анықтамасында батыс скифтері басқа топтардан классикалық скифтер, батыс скифтері, еуропалық скифтер немесе Понт скифтері деп аталатын терминдер арқылы ерекшеленді. Орта Азиядан шығып, батыс даласына көшіп келген скифтер алдымен Аракс, Кавказ таулары мен Меотис көлі аралығында өздерінің мемлекетін құрды.

Батыс Азияда

Батыс Азияда скифтер бастапқыда Аракс және Кура өзендері арасындағы аймақта қоныстанды, кейін Курос өзенінің оңтүстігіндегі аймаққа тарап, қазіргі Әзірбайжан жерінде, Мингечевир, Генже және Муған жазығы маңында орнықты. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдың басына дейін Транскавказия Батыс Азиядағы олардың негізгі операциялық орталығы болды, алайда бұл Батыс Азиядағы скифтердің болуы далалық Скиф патшалығының бір бөлігі болды, скиф патшаларының резиденциясы Кавказдың солтүстік далаларында орналасқан. Скифтердің Батыс Азиядағы билігінің шарықталу кезеңінде, Медия, Маннай және Урартуды бағындырып, киммерийліктерді жеңгеннен кейін, Скиф патшалығының аймақтағы иеліктері батыста Анатолиядағы Халис өзенінен бастап, шығыста Каспий теңізі мен Медияның батыс шекарасына дейін, солтүстікте Транскавказиядан оңтүстікте Неоассирия империясының солтүстік шекарасына дейін кең аумақты қамтыды.

Тарих

Скифтер жазуды қолданбағандықтан және көшпелі өмір салтының салдарынан көптеген материалдық іздер қалдырмағандықтан, олар туралы көптеген мәліметтер ассириялықтар, парсылықтар және гректер сияқты сыртқы көздердің баяндамаларынан, сондай-ақ олардың обаларының археологиялық зерттеулерінен жинақталған.

Шығу тегі

Алғашқы археологиялық мәліметтерге сүйенсек, скифтер Батыс Орталық Азияның Волга-Урал далалары аймағынан шыққан деп есептелді, мүмкін б.з.д. 9 ғасырында, Срубная мәдениеті халқының бір бөлігі ретінде, олардың құрамында Сібірдің Андроново мәдениетінен шыққан маңызды элемент болды. Срубная мәдениеті халқы алғашқы нағыз көшпелі мал өсірушілердің бірі болды, олардың өзі осы аймақтардағы суық және құрғақ климаттың салдарынан б.з.д. 9 ғасырында пайда болды. Жақындағы археологиялық мәліметтерге сәйкес, қазіргі таңда Шығыс Орталық Азия және Алтай аймағы скифтік материалдық мәдениеттің бастапқы отаны ретінде қарастырылуда, ол кейіннен батысқа таралып, Сақтар сияқты топтар арқылы кем дегенде біршама демографиялық таралыммен қатар жүрді. Сақтардың өзі ертерек Шығыс Иран халықтары мен жергілікті Сібірлік топтардың араласуынан пайда болды. Осылайша, скифтік мәдениеттердің пайда болуы Қола дәуірінің Срубная мәдениетінің тікелей жалғасы емес, одан кейінгі даму болып табылады. Гендік мәліметтер Батыс скифтерінің Срубная мәдениетімен тығыз байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді, алайда бұл Срубнаядан тікелей туындағандығын білдірмейді, ал Батыс скифтерінің өзі басқа халықтардан тегін алған.

Ерте тарих

Біздің заманымыздан бұрын 9-8 ғасырларда Еуразия даласының көшпелі халықтарының маңызды қозғалысы басталды. Бұған себеп, скифтерге жақын, шығыс Орталық Азиядан келген тағы бір көшпелі ирандық тайпа – масагеттер немесе исседондардың батысқа қарай көшіп, ерте скифтерді Аракс өзенінен батысқа ығыстыруы болды. Содан кейін скиф тайпаларының бір бөлігі Қара теңіз жағалауына жақын далаға көшіп, скифтерге жақын, көшпелі ирандық халық – киммерийліктермен бірге қоныстанды. Аржан жерлеу орындарының бірінші қорғанынан табылған жебе ұштары, мыс қорытпасынан жасалған скифтік сокет жебелері осы кезеңде пайда болған болуы мүмкін. Біздің заманымыздан бұрын 8 және 7 ғасырлар аралығында скифтер бірнеше толқындарда Кавказ және Каспий далаларына көшіп, аймақтың басым халқына айналды. Олар көптеген киммерийліктерді сіңіріп алып, олардың жерін бағындырды. Бұл киммерийліктердің скифтерге сіңірілуі этникалық жақындықтары мен өмір салтының ұқсастығының арқасында жеңілдеді. Осыдан кейін скифтер Аракс, Кавказ және Мэотис көлі арасындағы аймаққа қоныстанды. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, Орталық Азиядан Каспий даласына ерте скифтердің батысқа қарай көшіп-қонуы, Срубная мәдениетінің Волгадан батысқа қарай кеңеюінің екі-үш толқынының соңғысы болды. Скифтердің көшіп кетуіне сәйкес келетін соңғы, үшінші толқын б.з.б. 9 ғасырына датирленген. Скифтер осы ерте кезеңдерде-ақ алтын өңдеуде шебер болған. Материалдық тұрғыдан алғанда, киммерийліктермен байланысты Черногоровка-Новочеркасск мәдениеті Шығыс Азия мен Сібірден (әсіресе Карасук, Аржан және Алтай мәдениеттерінен), сондай-ақ Кавказдың Кубан мәдениетінен күшті ықпал алды, осының нәтижесінде оны Понт даласында үстемдік құрған және Кавказ даласында киммерийліктерді ығыстырған ерте скифтердің кеш Срубная мәдениетінен ажырату қиын болды. Киммерийліктер мен скифтердің екеуі де Черногоровка-Аржан мәдени кешенінің бір бөлігі болды және скифтер Кавказ және Понт далаларына алғаш келген кезде Новочеркасск заттарын қолданды. Черногоровка-Новочеркасск мәдениетінен скиф мәдениетіне өту процесі үздіксіз болған сияқты, сондықтан киммерийліктерді скифтерден Черногоровка-Новочеркасск мәдениетінен скиф мәдениетіне өту кезеңінде ажырату мүмкін емес. Бұл ерте көші-қон кезеңінде скифтердің бір бөлігі Кискавказияда және Кавказ тауларының етегінде, Кубань өзенінің шығысында қоныстанды, онда олар осы аймақтың жергілікті халқымен араласып, оңтүстікке қарай Батыс Азияға көшпеді.

Батыс Азияға келу

Скифтердің қысымымен жер аударылған киммерлер Қара теңіздің жағалауымен оңтүстікке қарай көшіп, Анатолияға жетті, ал скифтер кейіннен оңтүстікке қарай Каспий теңізінің жағалауымен кеңейіп, Солтүстік Кавказ далаларына жетті. Олар Аракс және Кура өзендері арасындағы аймаққа қоныстанды, содан кейін бүгінгі Әзірбайжан аумағындағы Курос өзенінің оңтүстігіне қарай кеңейіп, қазіргі Миңгечевир, Гәнжэ және Муған жазығы маңына орналасты. Осылайша, скифтер Батыс Азиядағы өздерінің операциялық орталығын шығыс Кавказға айналдырды, бұл Батыс Азиядағы олардың болуы – скифтердің далалық патшалығының бір бөлігі болды. Ең ерте скифтер Срубная мәдениетіне жатқан, ал археологиялық тұрғыдан алғанда, скифтердің Транскавказияға қоныс аударуы Срубная мәдениетінің бір бөлігі – Срубная Хвалинск мәдениетінің оңтүстікке қарай, Кавказ тауларының солтүстік етегіне дейін, содан кейін Каспий теңізінің батыс жағалауымен Транскавказия және Иранға қарай көшіп кетуімен куәландырылған. Ертедегі скифтер бастапқыда Орталық Азиядан шыққан скифтерге дейінгі археологиялық мәдениетке жататын болса да, олардың бастапқы Срубная мәдениеті Андронов мәдениетімен айтарлықтай араласу нәтижесінде, Транскавказия және Урарту халықтарымен байланысқа түсу арқылы скиф мәдениетіне айналды. Батыс Азия өркениеттерімен, әсіресе Месопотамиямен байланыс скиф мәдениетінің қалыптасуына да маңызды әсер етті. Скифтер б.з.б. 8 ғасырдың соңына дейін қола дәуірі қоғамы болды, және тек Батыс Азияға кеңейген кезде ғана темір балқыту және соғумен танысты. Осы кезеңде скиф патшаларының штаб-пәтері Солтүстік Кавказ далаларында орналасқан, ал Транскавказиядағы олардың болуы скиф мәдениетіне әсер етті: akīnakēs қылышы және үш қыры бар қола жебе ұштары, олар әдетте "скиф қарулары" деп есептелсе де, шын мәнінде Транскавказдық шығу тегі және скифтер Кавказда болған кезде оларды қабылдаған. Басқаша айтқанда, скифтердің типік жебе ұштары б.з.б. 9 ғасырда Сібірде пайда болып, скифтер арқылы Батыс Азияға әкелінген болуы мүмкін.

Понт даласына келу

Кавказ даласындағы базасынан б.з.д. 8-7 ғасырлар аралығында скифтер Понт және Қырым далаларын Қара теңіздің солтүстігінде Дунай өзеніне дейін жаулап алды, бұл скифтер территориясының батыс шекарасын құрады. Археологиялық тұрғыдан алғанда, скифтердің Понт даласына кеңінен жайылуы Каспий теңізінің жағалауы бойымен оңтүстікке қарай қозғалуымен қатар, Украинаға қарай Шрубная-Хвалинск мәдениетінің батысқа қарай қозғалуы арқылы расталады. Украинадағы Шрубная-Хвалинск мәдениеті ғылыми зерттеулерде "Соңғы Шрубная" мәдениеті деп аталады. Скифтердің батысқа қарай көшіп-қонуы Сибірдің Карасук мәдениетінен шыққан бұйымдардың, мысалы, ерекше семсерлер мен пышақтардың, және ерте скиф археологиялық мәдениетінің сипаты болған, қоладан құйылған қазаннан, пышақтардан, семсерлерден және ат аспаптарынан тұратын, қытай өнерінің әсерінен пайда болған, мысалы, белдікті қиылыстарды бекіту үшін пайдаланылған "самырсын түтіктері" бастапқыда Шан шеберлері үлгілеген типтерді енгізді. Понт даласына скифтердің көшіп кетуі ертедегі мәдениеттерді жойды, Днепр аңғарындағы Сабатинівська мәдениетінің қоныстары шамамен б.з.д. 8-7 ғасырларда кеңінен қиратылды, ал Черногоровка-Новочеркасск мәдениеті де сол кезде бұзылды. Скифтердің көші-қоны оңтүстік-шығыс Еуропаның далалық және орманды далалық аймақтарына әсер етті және аймақтың басқа да бірнеше тұрғындарын, әсіресе көптеген кіші топтарды, батысқа қарай көшіп, Трансильвания мен Венгрия жазығына қоныс аударған кейбір Солтүстік Кавказдық топтарды қоса алғанда, көшіруге мәжбүр етті. Олар Новочеркасск мәдениеті типіндегі семсерлер, пышақтар, жылқы аспаптары және басқа да заттарды енгізді: Кавказдан көшірілген кіші халықтардың арасында Панон алабының шығыс бөлігіне батысқа қарай көшірілген Сигиналар болды. Скифтер экспансиясынан кейін жер аударылған көптеген халықтардың арасында гелондар мен агатырстер де болды, олардың соңғысы скифтерге қатысты тағы бір көшпелі ирандық халық, сондай-ақ Понт даласында билік еткен ең көне ирандық халықтың бірі болды. Агатырстерді скифтер батысқа қарай итеріп жіберді, олар даладан және Меотис көлі айналасындағы бастапқы үйінен алыстады, содан кейін екі халықтың арасындағы қарым-қатынас қас болып қалды. Понт даласында кейбір скиф тайпалары қазірдің өзінде жергілікті тұрақтанған фракиялық халықтармен некелесіп, көшпелі скифтер мен алазондар сияқты жаңа тайпаларды құрды. Солтүстік Понт аймағының көптеген бөліктерінде скифтер өздерінің билігімен, қазіргі тұрақтанған халықтардың үстінен билік етуші тап ретінде қалыптасты, соның ішінде батыс аймақтардағы фракиялықтар, Маеоти көлінің шығыс жағалауындағы маеоттар, ал кейіннен Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы гректер. 650 және 625 жылдар аралығында Понт скифтері гректермен байланысқа келді, олар скифтер билігі астындағы аймақтарда, соның ішінде Бористен аралында, Таганрогтың маңында, Маеотис көліне жақын жерде, сондай-ақ Пантикапеум, Понт Ольбиясы, Тамань түбегіндегі Фанагория мен Гермонасса сияқты көптеген жерлерде отарлар құруға кірісті; гректер скифтердің солтүстігінде тұратын орман даласының отырықшы халықтарымен сауда байланыстарын дамыта бастады. Шығыс Еуропаның ірі өзендері Қара теңізге құйылып, солтүстік нарықтарға негізгі жолдарды құрады. Бұл процесс скифтерді гректермен тұрақты байланысқа келтірді, ал соңғысы мен грек колониялары арасындағы қарым-қатынас бейбіт болды, дегенмен скифтер б.з.д. 6 ғасырдың ортасында Пантикапеумды қиратқан болуы мүмкін. Понт Ольбиясының айналасындағы аймақ осы қаланың тікелей басқаруымен жүргізілетін және тек гректермен қоныстанған. Понт даласын өздерінің базасы ретінде пайдаланып, скифтер б.з.д. 7-6 ғасырлар бойы жақын маңдағы аймақтарға жиі шабуыл жасады, Орталық Еуропа олардың шабуылдарының жиі нысанасы болды, және скифтердің шабуылдары Подолияға, Трансильванияға және Венгрия жазығына жетті, осы кезеңнен бастап, 7 ғасырдың соңынан бастап, далалардан шыққан және ерте скифтермен байланысты қалдықтар, соның ішінде қару-жарақ пен ат жабдықтары Орталық Еуропада, әсіресе Фракия мен Венгрия жазықтарында және қазіргі Бессарабия, Трансильвания, Венгрия және Словакияға сәйкес келетін аймақтарда пайда бола бастады. Бұл кезеңде скифтердің шабуылдарынан Луазия мәдениетінің бірнеше бекіністі қоныстары қирады, бұл скифтердің шабуылдары Луазия мәдениетінің жойылуына себеп болды. Скифтердің шабуылдары оңтүстік Германияға бағытталған, одан әрі Галлияға дейін, тіпті Иберия түбегіне дейін; Скифтердің бұл қызметі Хунн мен Аварлардың көші-қон кезеңіндегі және орта ғасырлардағы моңғолдардың қызметіне ұқсас болды, және олар этрус бронзо фигураларында бейнеленген, атқа мінген скиф садагерлерінде, сондай-ақ скифтердің кельт өнеріне әсерінен көрінді. Скифтердің шабуыл жасаған Орталық Еуропадағы нысандардың арасында Молпир болды, онда бұл бекінілген төбенің кіреберісінде және акропольдің оңтүстік-батыс жағында скифтер типіндегі жебелер табылған.

Скифтер Моравия қақпасының солтүстігі мен оңтүстігінде орналасқан бай және маңызды Темір ғасырының қоныстарын, соның ішінде Молпирді шабуылдап, тонап, қиратты, нәтижесінде осы аймақтардың халқы скифтер типіндегі "Жануар стилі" өнерін және атқа мінген садагерлікті қабылдады. Скифтердің Еуропаға кеңігенінің бір бөлігі ретінде, скифтердің Синди тайпасының бір бөлігі б.з.д. 7-6 ғасырларда Меотис көлі аймағынан батысқа қарай, Трансильвания арқылы Шығыс Паннония алабына көшіп, Сигиналармен бірге қоныстанды және жақын арада Понт даласының скифтерімен байланысын жоғалтты. Синдидің тағы бір бөлігі Тамань түбегінде қоныстанды, онда олар тумадан келген Маеоттардың үстінен билік етуші тапты құрды, олардың соңғысы Кавказдық текті болды.

Батыс Азиядағы қатысуы

Батыс Азияда олардың алғашқы кезеңінде скифтер өздерінің патшасы Ишпакая басшылығымен киммериялықтармен одақтасты. Екі топ мидиялықтармен одақтасып, Батыс Азияның ирандық халқы болған, скифтер мен киммериялықтар алыстан туысқан мидиялықтардың және манналықтардың күштерімен бірігіп, 714 жылдан 680 жылға дейін билік құрған патшасы Аргишти II билік кезінде Урарту патшалығының шығыс шекарасына қауіп төндірді. Аргишти II-нің мұрагері Руса II, киммериялықтар, манналықтар, мидиялықтар және скифтердің шабуылдарын бақылау және тойтару үшін Урарту аумағының шығысында бірнеше бекіністер, соның ішінде Тейшебайнды салдырды. Батыс Азияның сол кездегі үлкен державасы – Жаңа Ассирия империясының жазбаларында скифтер туралы алғашқы мәлімет б.з.д. 680/679 және 678/677 жылдар аралығында кездеседі, олардың патшасы Ишпакая манналықтар мен киммериялықтармен одақтасып, Жаңа Ассирия империясына шабуыл жасаған кезде. Осы уақыт аралығында Ишпакая басшылығындағы скифтер Урарту патшасы Руса II-ге одақтасып, оңтүстікке қарай Ассирияның Замуа провинциясына дейін шабуыл жасады. Бұл одақтас әскерлерді Ассирия патшасы Есархаддон жеңіп шықты. Манналықтар, Иран үстіртінде қоныстанған шығыс киммериялықтарының бір тобы және скифтер (соңғылары Ḫubuškia патшалығының аумағы арқылы Ассирия шекарасына шабуыл жасады) одақтасып, Ассирия есебінен өз аумақтарын кеңейтіп, Шарру иқби мен Дур Эллил бекіністерін басып алды. Ассирия мен киммериялықтар арасында келіссөздер болған көрінеді, оған сәйкес киммериялықтар Ассирия мен Маннай арасындағы қарым-қатынасқа араласпауға уәде берді, бірақ Ассирия қызметіндегі вавилондық жұлдыз білуші Есархаддонды манналықтар мен киммериялықтарға сенбеуге ескертті және олардың әрекеттерін қадағалауға кеңес берді. 676 жылы Есархаддон Маннайға қарсы әскери науқан ұйымдастырып, Ишпакаяны өлтірді. Ишпакаяның орнын оның ұлы болған Бартатуа басты. 670-ші жылдардың ортасында шығыс киммериялықтарымен одақтасып, скифтер Парсумаш және Бит-Хамбан провинцияларына қауіп төндірді. Көп ұзамай манналықтар, шығыс киммериялықтары және мидиялықтар мидиялық басшы Каштарити басқаратын үлкен одаққа қосылды.

Бартатуа және Ассириямен одақ

Испакаяның орнын оның ұлы болған Бартатуа басқарды, ол, мүмкін, оның ұлы болған. Олар Испакаяның қайтысынан кейін дереу келіссөздер бастады және 674 ж.б.д. Каштаритиді жеңіп, оның одағын таратып жіберді. 672 ж.б.д. Бартатуаның өзі ассириялықтармен жақындасуға тырысып, Есархаддонның қызы Шеруа Этираттың қолын сұрады, бұл туралы Есархаддонның Күн құдайы Шәмәштің жұмырқасына қойған сұрақтарында айтылған. Бұл неке болды ма, жоқ па, ассириялық мәтіндерде жазылмаған, бірақ Бартатуа мен оның ұлы және мұрагері Мадиес билік еткен кезде скифтер мен Ассирия арасындағы тығыз одақ ассириялық дін қызметкерлерінің ассириялық патшаның қызы мен көшпелі әміршінің арасындағы осы некеге келісім бергенін көрсетеді, мұндай нәрсе бұрын Ассирия тарихында болған емес. Осылайша, скифтер медтерден бөлініп, Ассириямен некелік одаққа келді, ал Шеруа Этират Бартатуаның ұлы Мадиестің анасы болған болуы мүмкін. Бартатуаның Шеруа Этиратқа үйленуі оның Ассирияға вассал ретінде адалдыққа ант беруін талап етті, ал ассириялық заңдарға сәйкес, ол басқаратын аумақтар Ассирия патшасының оған берген иелігі болар еді, бұл Батыс Азиядағы скифтердің болуын Жаңа Ассирия империясының номиналды кеңейтуіне айналдырды және Бартатуаның өзі Ассирияның вице-падышасы болды. Осы келісім бойынша Батыс Азиядағы скифтердің күші Ассирия империясымен ынтымақтастығына тікелей байланысты болды. Сондықтан скифтер Ассирия империясының одақтастары болып қалды, Бартатуа Манай мемлекетін жеңіп, скифтердің үстемдігін орнату арқылы ассириялықтарға көмектесті. Осы шақта ураттық патша Руса II өзінің батыс шекарасын күзету үшін скиф әскерлерін жалдаған болуы мүмкін. Скиф патшасы мен ассириялық билеуші ​​әулет арасындағы некелік одақ, сондай-ақ скифтердің Ассирияның ықпалындағы Манай және Урартуға жақын орналасуы скифтерді ассириялық мәдениеттің күшті ықпалына ұшыратты, ал Батыс Азия өркениеттерімен байланыс скиф мәдениетінің қалыптасуына маңызды әсер етті. Скифтерге бастапқыда жат болған, бірақ Месопотамия және Кавказ халықтарынан қабылдаған ұғымдардың бірі - патшалық биліктің құдайдан келгендігі, сондай-ақ патшалық жерлеу кезінде адам құрбандықтарын жасау салты болды. Скиф патшалары енді Батыс Азия патшаларының билік ету стилін үлгі етті.

Батыс Азияның скифтерге әсері

Скифтер Урарту және Транскавказия халықтарының мәдениеттерінің көптеген элементтерін қабылдады, әсіресе тиімді қару-жарақтарды: akīnakēs қылышы және үш қырлы қола жебе ұштары. Бұл қарулар көбінесе "скиф қарулары" деп есептелсе де, шын мәнінде Транскавказияда пайда болған және скифтер Кавказда болған кезде оларды қабылдаған. Скифтерге тән өнер 650 және 600 жылдары аралығында Батыс Азияның кең аумақтарын билеген кездегі патшалық скифтердің қажеттіліктері үшін туды. Зиуие қазылымынан табылған заттар осы өнердің алғашқы мысалдары болып табылады. Б.з.д. 6 ғасырындағы Батыс Азияның ықпалымен жасалған осы өнердің кейінгі мысалдары Батыс Кавказда, сондай-ақ қазіргі Украинадағы Мельгунівський курганында және қазіргі Польшадағы Скарб з Витасзковада табылған. Бұл өнер стилі бастапқыда скифтердің жоғарғы топтарына ғана тән болды, ал Батыс Азия мен Понт даласындағы скифтердің төменгі топтары оны әлі қабылдамаған еді. Соңғы топтың сүйек жақ сүйектері мен қола белдіктері әшекейсіз, қарапайым болды, ал Понт топтары әлі де Срубная және Андроново типтес геометриялық өрнектерді қолданды. Скифтер дінінде Артимпаса және Жылан аяқты Құдай ана Месопотамия және Сиро-Канаан діндерінің ықпалына түсті және Артимпаса үшін Астарта, Иштар, Афродитадан, ал Жылан аяқты Құдай ана үшін Атаргатис, Дерцетодан элементтерді сіңірді.

Манайды жаулап алу

660-659 жылдар аралығында Ассархаддонның ұлы және Ассирия тағына мұрагері Ашурбанипал өзінің генералы Набу-шар-усурдı Манайға қарсы әскери науқан жүргізуге жіберді. Ассириялық әскердің ілгерілеуін тоқтатуға тырысқаннан кейін, Манай патшасы Асēри халық көтерілісінен құлатылды және көтерілісшілер оны және оның әулетінің көп бөлігін өлтірді. Содан кейін оның аман қалған ұлы Уалли Ассириядан көмек сұрады, ол Ашурбанипалдың туысы, скиф патшасы Бартатуаның араласуы арқылы берілді. Осыдан кейін скифтер өзінің гегемониясын Манай жеріне дейін кеңейтті. Шамамен осы кезде Бартатуаның скифтері Урарту мемлекетінің оңтүстік-шығыс аумақтарының маңызды бөлігін басып алды.

Мадиес

Бартатуаның орнын ұлы Мадиес, Шеруа этиратты, иеленді, ол көп ұзамай скифтердің гегемониясын Урарту мемлекетіне дейін кеңейтті.

БАҚ-ты жаулап алу

650-ші жылдары ассириялықтардың құлдырауынан кейін, Есархаддонның тағы бір ұлы, оның орнын басып Бабыл патшасы болған Шамаш-шума-укин, б.з.д. 652 жылы өзінің бауыры Ашурбанипалға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Осы көтерілісте мидиялықтар оған қолдау көрсетті, ал Мадиес Ашурбанипалға медиялықтарға шабуыл жасау арқылы көтерілісті сырттан басуға көмектесті. Медия патшасы Фраорт ассириялықтармен немесе Мадиеспен болған шайқаста қаза тапты. Содан кейін, ассириялықтардың тапсырысымен Мадиес мидиялықтар үстінен жиырма сегіз жылға скифтердің билігін орнатты, осылайша грек авторлары «Азиядағы скифтер билігі» деп атаған кезең басталды. Бұл кезде Мидия, Маннай және Урарту скифтердің бағыныштылығында патшалықтар ретінде сақталды. Осы кезеңде мидиялықтар Батыс Азия халықтарына қарағанда артықшылығы бар скифтердің садақ техникасын және жабдықтарын қабылдады. Сондай-ақ, скифтердің Батыс Азияда болу кезеңінде жібек саудасы Батыс Еуразияға басталған болуы мүмкін. Әлемнің осы бөлігінде жібектің ең ерте кездесуі Урарту бекінісінде табылды, бұл жібектің Қытайдан скифтер арқылы әкелінгендігін көрсетеді.

Кимерлердің жеңілуі

Біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырда киммериялықтардың көп бөлігі Анатолияда әрекет етіп, скифтердің 669 жылдан бері Мадиестің ағасы, яғни Есархаддонның ұлы және Шеруа Этираттың бауыры Ашурбанипал билеген ассириялық одақтастарына қауіп төндірді. 657 ж.б. ассириялық жазбаларда Сириядағы Жаңа ассириялық империяның батыс иеліктеріне жасалған қауіп-қатер немесе шабуыл туралы айтылған болуы мүмкін. Осы киммериялық шабуылдар Ашурбанипалды империясының солтүстік-батыс шекарасының қауіпсіздігі туралы алаңдатты. 657 жылы ассириялық жұлдызгерлік жазбалар киммериялық патша Тугдаммиді “әлем патшасы” (šar kiššati) деген лауазыммен атады, бұл лауазым әдетте тек Жаңа ассириялық патшаға ғана тиесілі болатын: осылайша, Тугдаммидің Ассирияға қарсы жетістіктері оның ежелгі Батыс Азияда Ашурбанипалмен тең дәрежеде күшті деп танылғанын көрсетті, және әлемге билік ету құқығы, Ассирия патшасына тиесілі болғандықтан, киммериялықтар тарапынан тартылып алынды және Ассирия оны қайта жеңіп алуға тиіс болды. Бұл жағдай 650-ші жылдардың аясында және 640-шы жылдардың басында жалғасты. 644 ж.б. Тугдамми бастаған киммериялықтар Лидия патшалығына шабуыл жасап, лидиялықтарды жеңіп, Лидия астанасы Сардисті басып алды; Лидия патшасы Гигес осы шабуыл кезінде қаза тапты. Сардисті басып алғаннан кейін Тугдамми киммериялықтарды Анатолияның батыс жағалауындағы грек қалалары Иония мен Эолиске басып кіруге бастап кетті. Лидияға және Азиядағы грек қалаларына жасалған шабуылдан кейін, шамамен б.з.д. 640 жылы киммериялықтар Киликияға көшті. Тугдамми көп ұзамай осы сертін бұзып, қайтадан Жаңа ассириялық империясына шабуыл жасады, бірақ ол ауырып, 640 жылы қайтыс болды. Оның орнына оның ұлы Сандаксатр келді. 637 ж.б. Тракиялық Босфор арқылы көшіп келген тракийлік Тререс тайпасы өз патшасы Кобоспен және Сандаксатрдың киммериялықтарымен және ликиялықтармен одақтасып, Гигестің ұлы Ардис билігінің жетінші жылы Лидияға шабуыл жасады. Олар лидиялықтарды жеңіп, олардың астанасы Сардисті басып алды, бірақ оның бекінісін ала алмады. Ардис ұлы және мұрагері Садиатт 635 ж.б. Лидияға жасалған тағы бір киммериялық шабуылда қаза тапқан болуы мүмкін. 635 жылдан кейін скифтер Мадиес басшылығымен Анатолияға кірді, Тререстерді Кіші Азиядан қуып шықты және киммериялықтарды жеңіп, олар енді қауіп төндірмеді. Бұл соңғы жеңіліс Мадиес пен Лидия патшасы Алиаттың біріккен күштерімен жүзеге асырылды, Геродот Халикарнас және Полиэн Аяттың киммериялықтарды ақыры жеңгенін мәлімдеді. Полиэннің киммериялықтарды жеңу туралы жазбасында ол Аяттың оларды Кіші Азиядан қуып шығару үшін “соғыс итттерін” қолданғанын, ал “соғыс иттері” термині грек фольклорында жас скиф жауынгерлерінің қайта түсіндірілуі болып табылады. Батыс Азиядағы скифтер билігі Мадиес тұсында өзінің ең биік деңгейіне жетті, скифтер басқаратын аумақтар батыста Анатолиядағы Халис өзенінен шығыста Каспий теңізіне және шығыста Медияның шығыс шекарасына дейін, солтүстікте Транскавказиядан оңтүстіктегі Жаңа ассириялық империяның солтүстік шекарасына дейін созылды. Скифтер тобы Медиядан шығып, солтүстік Кавказдағы Азов теңізіне жақын Дон мен Волга өзендерінің аралығындағы аймаққа көшіп барған болуы мүмкін. Осы кезеңде олар матриархалды мәдениетке ие болған маэотиялықтармен бірігіп, Сауромат тайпасын құрды.

БАҚ-тың көтерілісі

620 жылдары б.з.д., Ашурбанипал 631 жылы қайтыс болғаннан кейін Жаңа Ассирия империясы ыдырай бастады: Ассирияның өзіндегі ішкі тұрақсыздыққа қоса, Вавилон 626 жылы Набополассар басшылығымен ассириялықтарға қарсы көтерілді; ал келесі жылы, 625 жылы б.з.д., Фраорттың ұлы және оның Медия патшалығының мұрагері Цяксарес скиф билеушілерін тойға шақырып, оларды мас еткен соң, Мадисті қоса барлығын өлтірді.

Мысырға шабуыл

Мадиес өлтірілгеннен кейін көп ұзамай, б.з.д. 623-616 жылдар аралығында скифтер бұрынғы ассириялық одақтастарының құлдырауынан пайда болған билік бослығын пайдаланып, Левантты басып алды. Бұл скифтердің Левантқа жасаған шабуылы Палестинаға дейін жетті және Яһуда пайғамбарлары Еремия мен Зефания оны "солтүстіктен келер апат" деп болжаған, олардың пікірінше бұл Иерусалимнің қирауына әкелер еді. Бірақ Еремияның айтқандарына сенбеді, нәтижесінде ол уақытша пайғамбарлық етуді тоқтатты және Яһуда патшасы Жосияның құрметінен айырылды, себебі скифтердің шабуылы Иерусалимге немесе Яһудаға тиіспеді. Скифтер экспедициясы Мысыр шекарасына дейін жетті, онда Нил дельтасының батпақтары олардың жолын тосқауылдады. Содан кейін перғауын Псамтик I оларды қарсы алып, сыйлықтар беріп кері қайтуға көндірді. Скифтер филистиндердің Аскалон қаласы арқылы кері шегінді, бірақ кейбір тобы қаладағы Астарт құдайына арналған ең көне храмды тонады. Осы кияметке қатысқандар мен олардың ұрпақтары Астарттан "әйел ауруымен" қарғысқа ұшырады, соның салдарынан олар "ерсіз" (Скиф тілінде "Anarya") деп аталатын трансвестит-болжамшылар тобына айналды.

Ассирияға қарсы соғыс

Вавилондық жазбаларға сәйкес, шамамен б.з.д. 615 жылы скифтер Ассирияға қарсы соғыста Киаксар мен мидиялықтардың одақтастары ретінде әрекет етті. Скифтердің Ассириямен одақтасудан бас тартып, бабылдықтар мен мидиялықтардың жағына шығуы, Жаңа Ассирия империясының жағдайын нашарлатудағы маңызды фактор болды. Скифтер б.з.д. 614 жылы Ашшурдың, б.з.д. 612 жылы Ниневияның және б.з.д. 610 жылы Харранның бабылдық-мидиялық жаулауларына қатысты, бұл Жаңа Ассирия империясын толығымен жойды. Жаңа Вавилон империясының әскери науқандар жүргізген жерлерінде скиф стиліндегі жебелердің табылуы және олардың осы науқандардың қирату қабаттарымен байланысты болуы, бұл соғыста скифтік садақ ату техникасын қабылдаған скифтерден немесе мидиялықтардан құралған белгілі бір топтардың Жаңа Вавилон армиясына алынғанын көрсетеді. Бұл топтар б.з.д. 605 жылы Кархемиш шайқасына қатысты, ал скиф аттыларын бейнелейтін саз фигуралар, сондай-ақ Иондық қалқан және Понт даласындағы скиф қалдықтарынан табылғанға ұқсас Жаңа Хеттік соғыс балғасы, нақты скиф жалдамалыларының да Кархемиште египеттіктерге қарсы соңғы Жаңа Вавилон жеңісіне қатысқанын көрсетеді. Скиф немесе скиф стиліндегі топтар сондай-ақ Оңтүстік Леванттағы Жаңа Вавилон науқандарына, соның ішінде б.з.д. 586 жылы Юда патшалығының бабылдықтарға қосылуына қатысты.

Батыс Азиядан қуу

Медтер мен олардың империясының өркендеуі оларға скифтерді Батыс Азиядан қуып шығаруға мүмкіндік берді. VII ғасырдың соңынан бастап, б.з.д. 6 ғасыр бойына, скифтердің көпшілігі Кисқавказ аймағынан Понт даласына көшті, ол скиф билігінің орталығына айналды. Б.з.д. 8-6 ғасырлар аралығында киммерлер мен скифтердің Батыс Азияға басып кіруі Ассирия, Урарту, Маннаэя және Элам мемлекеттері мен, бір жағынан, таулы және тайпалық халықтар арасындағы саяси тепе-теңдікті бұзды, нәтижесінде бұл бұрынғы патшалықтар құлап, оларды Мидия және Лидия сияқты жаңа биліктермен алмастырды. Дегенмен, кейбір скифтер тобы Батыс Азияда, Оңтүстік-Шығыс Кавказда қалды және Транскавказияға, әсіресе қазіргі Әзірбайжанға сәйкес келетін Шығыс Транскавказия аймағына қоныстанды. Олардың қоныстанған аймағы, бұрынғы Батыс Азиялық скифтер патшалығының негізгі аймақтарына сәйкес келетін аймақ, Мидиялықтар осы аймақты өз империясына қосып алғаннан кейін «Сакашаяна», яғни «сакалар (скифтер) мекендейтін жер» деп аталды. Бұл аумақтың Мидиялық атауын кейін Тит Ливий «Сакассани» түрінде, ал Птолемей «Сакасеней» деп жазды, ал Ксенофонт елді «Скифтер елі» деп атады. Осындай бір топ Мидиялықтарға қосылып, Урартуды басып алуға қатысты, және Мидиялықтар басып алған Аргиштихинили және Тейшебани Урарту бекіністерінің қираған қабаттарынан скифтердің жебе ұштары табылды. Бір топ қазіргі Әзірбайжан аумағында Мидия билігі астында патшалық құрды, бірақ кейін олардың арасында және Киаксар арасында қақтығыс болды, сондықтан олар Транскавказиядан шығып, Лидияға қашты. Б.з.д. 6 ғасырдың ортасына қарай Батыс Азияда қалған скифтер Мидия қоғамына толыққандай сіңіп, мәдени және саяси жағынан, енді жеке топ ретінде өмір сүрмеді. Ал басқа Транскавказиялық скифтер тобы кейіннен солтүстікке шегініп, бұрыннан Кубань даласына көшіп келген Батыс Азиялық скифтерге қосылды.

Парсы шабуылы

513 жылы Персия Ахеменид империясының патшасы Дарий I Понт скифтеріне қарсы жорық жүргізді. Жауап ретінде скиф патшасы Идантирс өзінің патшалығын қоршап тұрған халықтардың патшаларын жинап, парсылардың шапқыншылығына қалай тойтарыс беру керектігін шешу үшін кеңес өткізді. Будин, Гелон және Сармат патшалары парсы шабуылына қарсы скифтерге көмектесуге келісті, ал Агатирс, Андрофаг, Меланхлен, Неур және Тавр патшалары скифтерді қолдамауға бейімділік танытты. Скиф әскерлері парсы әскерінің алдында көрші елдердің жеріне қашқанда, Агатирс скифтерге пана беруден бас тартты, бұл оларды өз аумақтарына қайта шегінуге мәжбүр етті. Дарийдің шапқыншылығына Идантирс, Скопасис және Таксакис қарсы тұрды. Скифтер жақсы ұйымдастырылған Ахеменид әскерімен ашық шайқасқа түсуден бас тартып, оның орнына партизандық соғыс тактикасын қолданды және парсы әскерін скифтердің жеріне тереңірек ықпалдады. Парсы әскері Дон өзенін кесіп, Сауроматтардың аумағына жеткен болуы мүмкін, онда Дарий бекіністер салды, бірақ скиф әскерлері кері қайтқанда оларды қууды жалғастырды. Бұл жорықтың нәтижесі де нақты емес еді. Парсы жазбаларындағы «Сака таийи парадрая» («(Қара) теңіздің ар жағында тұратын сакалар»), яғни скифтер, Дарий тарапынан бағындырылған деп көрсетілген, ал грек авторлары Дарийдің жорығы сәтсіз аяқталғанын және скифтердің көшпелі өмір салтының арқасында олардың жеңілмейтіндігі туралы дәстүр қалыптасқанын мәлімдеді. Скифтер мен парсылардың екеуі де бір-бірімен туысқан ирандық халықтар болғанымен, гректер скифтерді фракийлермен байланыстырып, «жабайы» көшпелілер деп санады, ал парсыларды ассириялықтар мен вавилондықтармен байланыстырып, «цивилизацияланған» отырықшы халық ретінде қарастырды. Сондықтан ежелгі гректер парсылардың Скифияға басып кіруін скифтердің білдірген «жабайылық» пен парсылардың білдірген «цивилизация» арасындағы қақтығыс ретінде түсіндірді.

Ерте кему

Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдың соңында скифтер Кубан аймағындағы жерлерін тағы бір көшпелі иран тілдес халық – сауроматтарға бірте-бірте жоғалта бастады, алдымен Лаба өзенінің шығысындағы аумақтан, сосын бүкіл Кубан жерінен. Б.з.д. VI ғасырдың соңына қарай скифтер Кубан даласындағы жерлерін жоғалтып, Понт даласына қайта шегінуге мәжбүр болды, тек Тамань түбегін қоспағанда, онда скифтердің Синди тайпасы жергілікті меоттар үстінен үстемдік құрды, осының салдарынан бұл ел Синдика деп аталды. Б.з.д. V ғасырға қарай Синдика Кавказда скиф мәдениетінің сақталған жалғыз жері болды.

Алтын ғасыр

Понт даласының скиф патшалығы б.з.д. 4 ғасырдағы өркендеу шыңына жетті, осы кезде жағалаудағы грек қалалары да гүлденіп, екеуінің арасындағы қарым-қатынас көбінесе бейбіт болды. Кейбір скифтер б.з.д. 5 ғасырдың соңынан бастап отырықшы шаруаларға айналып, Днепр өзенінің төменгі ағысында бекіністі және бекініссіз елді мекендер құра бастады. Бұл үрдіс б.з.д. 4 ғасыр бойына күшейді, скифтер Днестрдің сол жақ жағалауындағы көптеген ауылдарға және Днепр мен шағын дала өзендерінің төменгі жағалауларындағы шағын елді мекендерге қоныстанды, бұл жерлер егіншілікке қолайлы болды. Осы уақытта скифтер гректерге тері, балық және астық саудалап, олардың орнына шарап, зәйтүн майы және сәндік тауарлар алды. Грек отарлары арқылы жүзеге асырылатын скифтердің экспорттық тауарларына – сауда тауарларына, астыққа, құлдарға және балыққа жоғары сұраныс болды, осының нәтижесінде Понт және Эгей аймақтары, әсіресе Афинамен қарым-қатынас гүлденді. Орманды дала халықтары грек өнімдерін импорттауды б.з.д. 5 ғасырынан бастап азайтты, ал скифтер осы кезеңде қазіргі Борисполь маңындағы аумақта олардан жерлерді басып алды. Грек қалалары жағалаудағы аумақтарын едәуір кеңейткенімен, бұл скифтерге зиян келтірмеді, олар әлі де мол жайылымдарға ие болды және олардың елді мекендері гүлдене берді. Археологиялық мәліметтер көрсеткендей, осы кезде Қырым халқы, оның көп бөлігі скифтерден тұрды, 600%-ға өсті. Боспор патшалығындағы Спартокидтер әулетінің билігі Левкон I, Спарток II және Парис I билігінде скифтер үшін де қолайлы болды, Левкон скифтерді әскерінде пайдаланды, ал Боспор аристократиясы скифтермен байланыста болды, бұл скиф және Боспор патшалықтары арасындағы некелік қатынастарды қамтитын болуы мүмкін. Б.з.д. 4 ғасырға қарай Боспор патшалығы Грекияға астық жеткізудің негізгі көзіне айналды, бұл соңғы аймақта болған Пелопоннес соғысымен байланысты болды, бұл скифтер мен гректер арасындағы астық саудасын күшейтті, скифтер Боспор патшалығын астықпен қамтамасыз етудегі басты делдалға айналды: скифтер гректерге сатқан астықтың көп бөлігін солтүстік орманды даланың ауыл шаруашылығы халықтары өндірсе, скифтердің өздері де Скифия ішінде көбірек астық өндіруге тырысты, бұл көптеген көшпелі скифтердің отырықшы болуына түрткі болды. Скифтердің отырықшы болу үрдісі Боспор қалаларына жақын Шығыс Қырымында ең қарқынды болды. Скиф патшалары мен аристократиясы осы астық саудасынан орасан зор пайда тапты, бұл кезеңде скиф мәдениеті ғана емес, гүлденіп, сонымен қатар айқын эллинизацияға ұшырады. Камианка қаласы б.з.д. 4-ші және 3-ші ғасырдың басында Скифтердің саяси, өнеркәсіптік және саудалық астанасы болды, осы уақытта скифтер Елизаветовское городище қаласында жаңа елді мекен құрды, ол Дон өзенінің төменгі ағысы мен Солтүстік Меотис көлінің аудандарының негізгі әкімшілік, сауда және өнеркәсіптік орталығы ретінде қызмет етті және жергілікті скиф билерінің резиденциясы болды. Осы кезеңде скифтердің негізгі жерлеу орталығы Никополь және Запорожье аймағындағы төменгі Днепрде орналасқан, онда Солох, Чортомлик (могила), Краснокутск және Олександропільський курган қорғандары орналасқан. Чортомлик (могила) сияқты бай жерлеулер б.з.д. 4 ғасырдың скиф аристократиясының астық саудасынан алған байлығын растайды, олар біртіндеп туыстарымен, қызметшілерімен және алтын мен күміс бұйымдар сияқты қабір бұйымдарымен, соның ішінде грек өндірісіндегі тореутика мен зергерлік бұйымдарымен жерленді; Скиф қарапайым халқы бұл саудадан ешқандай табыс таппады, ал сән-салтанат бұйымдары олардың жерлеулерінде жоқ. Шығыстағы кейбір кіші және оқшауланған сармат топтарының қысымына қарамастан, кезең көбінесе бейбіт және ерекше бейбіт болды және Понт даласындағы скифтердің үстемдігі бұзылмады, скиф көшпелілері Солтүстік Понт аймағының халқының басым бөлігін құрай берді. Б.з.д. 4 ғасырдың ең әйгілі скиф патшасы Атеас болды, ол Агигиолда жерленген скиф патшасының мұрагері және мүмкін ұлы болды, оның билігі б.з.д. 360-шы жылдары басталды. Осы кезеңде скиф тайпалары Дунайдың оңтүстігіндегі жерлерге тұрақты қоныстанған болатын, онда Атеас халқы өз отбасылары мен мал-мүліктерімен бірге өмір сүрген, сондай-ақ Людогорьеде де болған. Осы уақытта Қырым мен Добруджа аймағы "Кіші Скифия" (Μικρα Σκυθια; Латынша: Кіші Скифия) деп атала бастады. Атеас скиф тайпаларын өзінің билігімен біріктіріп, бастапқы мемлекетке айналдырған және кем дегенде Қырымға дейін Понт даласының скиф патшалығының дәстүрлі аумақтарын билегенімен, б.з.д. 350 жылға қарай ол Дунайдың оң жағындағы жерлердің бір бөлігін фракиялық геттерден де басып алды, және ол көбінесе Дунайдың оңтүстігіндегі аймақта орналасқан көрінеді. Атеас билігінде Дунайдың оңтүстігіндегі грек қалалары да скифтердің үстемдігіне кірді, соның ішінде Каллатис, оны ол басқарды және онда монеталарын шығарған болуы мүмкін; Атеас өз уақытында скифтердің Дунайдың оңтүстігінде ұстаған билігін одан әрі растап, Фракияда және оңтүстік-батыс Скифияда орналасқан Атеастың негізгі қызметі, мысалы, фракиялық Трибалли мен дакиялық Хистриандарға қарсы соғыстары және Византияны жаулап алу қаупі, бұл Атеас монеталарын шаққан басқа орын болуы мүмкін. Атеас бастапқыда Македонияның Филипп II-мен одақтасты, бірақ ақырында бұл одақ ыдырап, Скифия мен Македония арасында б.з.б. 340 - 339 жылдары соғыс басталды, Атеас шамамен 90 жасында қайтыс болды, скифтердің лагері мен онда тұратын 20 000 әйел мен бала және 2 000-нан астам тұқымды жылқылар басып алынды. Атеас жеңілісі мен қайтысының нәтижесінде скифтер Дунайдың екі жағындағы кейбір аумақтарды жоғалтты, геттер Дунайдан солтүстікке жылжып, Днепр мен Прут өзендері арасындағы жерлерге қоныстанды. Бұл өзгерістер скифтердің билігіне әсер етпеді: скифтер әлі де көшпелі өмір салтын сақтап, Қара теңіздің солтүстік-батысындағы Днепр мен Прут өзендері арасындағы аудандарда бай қорғандарда жерлене берді; Камианка қаласы Атеас жеңіліске ұшырағаннан бұрынғыдай гүлдене берді; скиф аристократиясы Атеас дәуіріндегідей сәнді жерлеулерде жерлене берді. Б.з.д. 331 немесе 330 жылы скифтер Александр III-нің лейтенанты Зопирион басшылығымен оларға және геттерге қарсы 30 000 адамдық шабуыл жасаған күштерді жеңіп, Понт Ольбиясын қоршауға алды, өзі Зопирион қаза тапты.

Қалпына келтіру және аяқталуы

Б.з.д. 4 ғасырдың соңында скифтер тағы да Македония патшасынан әскери жеңіліске ұшырады, бұл жолы 313 жылы Лисимахтан. Осыдан кейін скифтер тағы бір әскери жеңіліске ұшырады, олардың патшасы Агар 309 жылы Босфор азаматтық соғысына Пейрисад I-нің ұлы Сатирос II жағынан қатысты. Сатирос II жеңіліп, өлтірілгеннен кейін оның ұлы Пейрисад Агаростың иеліктеріне қашып келді. Македониямен болған скиф қақтығысының салдары климаттық өзгерістер мен шабылыңқы мал жаюдан туған экономикалық дағдарыстарға орай келді, бұл скифтер үшін жағдайды қиын етіп, Македонияға қарсы жеңіліске ұшырағаннан кейін скифтер батыстан келттер, фракиялық гетерлер және германдық бастарналардың қысымына түсті. Бұл скифтерді ең маңызды ресурстан айырды, скиф билігінің құлауына және салдарынан скиф мәдениетінің б.з.д. 3 ғасырдың басында Понт теңізінің солтүстігінен күрт жоғалуына әкелді. 3 ғасырда келттер мен бастарналар Балқан скифтерін ығыстырды. Б.з.д. 220-200 жылдар аралығында жазылған Протоген жазуында скифтер мен сарматтардың тисамата және саударата тайпалары келттер мен германдық сцири тайпаларының одақтас күштерінен пана іздегендігі көрсетілген. Сарматтардың, гетерлердің, келттердің және германдықтардың басып кіруі скиф патшалығының соңына жеткізді, скиф кургандары Понт аймағынан жоғалып, сарматтар Понт даласының үстем күшіне айналды, ал "Сарматия Европа" (Еуропалық Сарматия) аймақтың атауы ретінде "Скифияны" ығыстырды.

Кішкентай Скифия

Б.з.д. 200 жылға таяу, сармат Роксоландарынан соңғы жеңіліске ұшырағаннан кейін скифтердің қалдықтары Камианкадағы орталықтарын тастап, Қырым мен Добружада, сондай-ақ жақын маңдағы аймақтарға қашып, шектеулі, бекітілген енклавтарда өмір сүрді. Понт аймағында қалған скифтердің қоныстары Днепр өзенінің төменгі ағысында орналасқан еді. Бұл скифтер енді көшпелі емес, отырықсып, эллинизм ықпалына бірте-бірте сіңген шаруаларға айналды, және б.з.д. II ғасырға қарай скифтерді тек осы жерлерде ғана табуға болады. Б.з. 50-150 жылдарына қарай скифтердің көп бөлігі сарматтарға ассимиляцияланды. Қырымдағы қалған скифтер Таврлер мен сарматтармен араласып, біздің заманымыздың III ғасырында готтар мен басқа да герман тайпаларынан басылып алынды, олар солтүстіктен Понт даласына көшіп келген болатын және Скиф Неаполісін қиратты. Келесі ғасырларда қалған скифтер мен сарматтар ерте славяндарға сіңіп кетті.

Мұра

Грек-римдік халықтар скифтерге терең қызығушылық танытты. Бұл қызығушылық скифтердің жоғалуынан және грек-рим мәдениетінің аяқталуынан кейін де Еуропада сақталды, сонымен қатар Классикалық дәуір мен Кейінгі Антикалық және Орта ғасырлар бойына жалғасты, Жаңа заманда XVIII ғасырға дейін дерлік созылды.

Ортағасырлық кезең

Еуропаның христиандығына айналуынан кейін, осы құрлықтың халықтары Батыс Азияда Яфеттің ұрпақтары ретінде туған деген көзқарас қалыпты тарихнамаға айналды. Сонымен қатар, классикалық авторлардың ежелгі кельттер мен скифтерді «варварлар» деген атаумен біріктіруіне сүйене отырып, грек-римдіктер үшін «өзгелер» болған осы халықтардың ерекшеліктері мен бір-біріне ұқсастығын көрсете отырып, Солтүстік Еуропаның түрлі мәдениеттері «келт-скифтерден» тегін шығарды және Еуропаның ежелгі халықтарының «варварлығы» туралы грек-римдік көзқарасты өздерінің ежелгі мәдениеттерінің заңды жазбалары ретінде қабылдады. Осы орайда, Скития атауының ирландтардың латынша атауы Scotti-мен сәйкес келуі, Ненидің «Historia Brittonum» еңбегінде жазылғандай, ирландтардың скифтік тегі туралы болжамдардың кеңеюіне әкелді. Соның салдарынан 8 ғасырлық «Auraicept na n Éces» мәтінінде Fénius Farsaid есімді скифтің 27 ғалымға басшылық еткені айтылды. Шоттардың Скитиямен және пиктілермен шатасуына, сондай-ақ Скитияның орта ғасырларға дейін сақталған «варварлық жер» ретіндегі ежелгі антикалық тұжырымдамасына сүйене отырып, Беда 8 ғасырда өзінің «Historia ecclesiastica gentis Anglorum» еңбегінде пиктілердің скифтік тегін ойлап тапты. «Лебор Габала Эренн» деп аталатын ирланд мифологиялық мәтіні осы аңызды қайталады және осы скифтік тектің ирландтар Мысырға шақырылғанын, себебі перғауын Фенийдің ұлы Нельдің әлемнің көптеген тілдерін білгеніне таңырғандығын, ал Нель перғауынның қызы Скотаға үйленгенін мәлімдейді. «Лебор Габала Эренн» мәліметінше, скифтер перғауын Мұсаның ізраилдіктерді қашуы кезінде Қызыл теңізді бөліп алғаннан кейін суға батып қайтыс болғандықтан Мысырдан қашып, Скифияға оралды, содан кейін Африка мен Испания арқылы Ирландияға келді, ал Нель мен Скотаның ұлы Гойдель Глас гель халқының атасы болды. Орта ғасырлар кезеңінде скифтік қабірлердің жағдайы туралы көп мәлімет жоқ, өйткені түркі тайпалары бұрын скифтер мекендеген аймақтарға қоныс аударған, бірақ скифтік қабірлерді тонаудың ең алғашқы тіркелген жағдайлары б.з.б. 15 ғасырға дейін соққан.

Қазіргі заман

Библиялық оқиғаларға және скифтер мен келттердің грек-римдік біріктіріліміне сүйене отырып, ертедегі заманауи еуропалық ғалымдар келттердің Яфеттің ұлы Магогтың ұрпағы болған скифтер екеніне, ал олардың Гальдықтармен туыс екеніне, олардың Яфеттің басқа ұлы Гомерден тарағанына сенді. Сондықтан бұл 15-16 ғасырлардағы псевдотарихистер арасында танымал болды, олар осы тарихшылыққа сүйене отырып, ирланд халқы скиф мәдениетінің "нағыз" мұрагері екенін мәлімдеді, осылайша ирланд мәдениетін ерекшелендіріп, кемсітті. Қазіргі заманның басында отаршылдық этнографтар Геродоттың Халикарнас туралы баяндауын пайдаланып, скифтердің көрнекті және "жабайы" халық ретінде бейнесін жасады, олар шовинистік тұрғыдан өздерінің әдет-ғұрыптарына беріліп, сыртқы ықпалдарға қарсы болды. Бұл бейнелерге таңғалған этнографтар скифтерге мүлдем қатысы жоқ халықтарды, мысалы, ирландтар, татарлар, моңғолдар, түріктер және Американың жергілікті халықтарын скифтердің ұрпақтары деп жариялады. Еуропаның көп бөлігінде скифтер мен Яфеттің ата-бабалары туралы мәлімдемелер Реформация мен Ренессанс кезеңінде тасталған болса да, Ирландия туралы британдық еңбектер олардың "варварлық" табиғатын растау үшін ирландтардың скиф ата-бабаларын атап өтуді жалғастырды; бұл әрекеттерді 17-ғасырдағы "Скиф-кельт" тілдері туралы протолингвистикалық гипотезалар одан әрі күшейтті және 18-ғасырда қызу танымал болды, бұл шығу гипотезалары ақыры 19-ғасырдың басында филологиядағы жетістіктермен және ежелгі континенталды келттер мен ирландтардың мәдениеттеріне ортақ ерекшеліктердің ашылуымен абыройдан айырылды. Қазіргі заманның басында мажар ғалымдары мажарларды ғұндармен бірдейлендіріп, олардың скифтерден тарағанын мәлімдеді. Сондықтан, мажарлар арасында скифтердің бейнесі батыл және адал, қарапайым және батыс мәдениетіне қарсы болған, бірақ сонымен бірге "христиандық өркениетті" Шығыстан келген шабуылдан қорғаған, мысалы, орта ғасырларда печенегтерден, кумандар мен татарлардан және ерте заманауи кезеңде османдықтардан. Бұл көзқарас кейіннен мажарлар фин-угриялық халық деген ғылыми консенсусқа ие болды. 17 ғасырдағы ирланд тарихшысы Родерик О'Флаэрти, Лебор Габала Эреннің, ирландтар скифтерден тараған деген пікірін, өзінің "Огигия: seu Rerum Hibernicarum Chronologia & etc" атты Ирландия тарихында жалғастырды, онда ол Фениус Фарсаидты грек мифологиясында финикий алфавитін жасаған деп саналатын Феникс тұлғасымен сәйкестендірді. О'Флаэрти бұл туралы Фениус Фарсаидтың огам жазуын және латын әліпбиі дамыған ерте грек әліпбиін ойлап тапқанын айтып түсіндірді. Скиф қабірлерінің ірі көлемде тонау 18 ғасырда Ресей империясы Понт даласын басып ала бастаған кезде басталды: 1718 жылы Ресей патшасы Петр I өтемақыға алмасу үшін Санкт-Петербургке "ежелгі және сирек" заттардың жиналуын қадағалау туралы жарлықтар шығарды, ал осылайша алынған материал Санкт-Петербург мемлекеттік Эрмитаж музейінің скиф алтыны жинағының негізі болды. Бұл скифтердің қабірлерін тонаудың елеулі салдары болды, осыған байланысты Ресей империясының скиф қабірлерінің көпшілігі 1764 жылға дейін тоналған болатын. 18-20 ғасырларда нәсілшіл британдық израильдік қозғалысы псевдотарихты жасады, оған сәйкес тарихи Израиль патшалығының халқы 721 жылы Неоассирия империясы жер аударылғаннан кейін және он жоғалған тайпаға айналғаннан кейін, олар солтүстікке Синопқа жақын аймаққа қашып кетті, одан шығыс және орталық Еуропаға көшіп барды және скифтер мен киммериялықтар болды, олар өздері солтүстік-батысқа Еуропаға көшіп, Солтүстік Еуропаның ақ протестант халықтарының ата-бабалары болды; антисемиттік қозғалыс бола отырып, британдық израильдіктер ежелгі исраилдіктердің ең шынайы мұрагерлері екендіктерін, ал еврейлерді эдомдықтармен аралас неке арқылы "зарарланған" деп қабылдамайтынын немесе еврейлер хазарлардан тараған деп мәлімдейтін антисемиттік қулық теориясына беріліп отырғанын айтады. Ғалым Тюдор Парфитттің айтуынша, британдық израильдіктер келтірген дәлел "соның төменгі деңгейіне қарағанда да, әлсіз". XIX ғасырда Украина, Кубань және Қырымдағы скифтердің қорғандары тоналған, сондықтан XX ғасырда археологтар қазба жасаған скифтердің қорғандарының 85% -дан астамы тоналған. XVIII - XIX ғасырлардағы қабір тонаушылар тәжірибелі болғандықтан, олар қабірлердің қабір камераларын тауып, ондағы қазыналарды ұрлаған. XIX ғасырдың аяғында Ресейде Скифство деп аталатын мәдени ағым пайда болды, оның мүшелері өзіне және барлық ресейліктерге Скифтер (Скифы) деп толыққанды айтты. Солшыл социалистер-революционерлермен тығыз байланысты болған Скифтер, Ресейді әлемнің жаңа тарихи дәуірін бастайтын Мессия сияқты тұлға ретінде қараған ресейлік ұлтшыл діни мистиктердің қозғалысы болды, ал олардың ежелгі скифтермен теңестірілуі Достоевскийдің Еуропаның ресейліктерді азиялық деп қарағанын жағымды қабылдауы болды. Скифтер осы бейнені пайдаланып Ресейді Батыстан ерекшелендірді, бірақ Ресейді Азияның бір бөлігі деп санамады, олардың идеялары Ресейді Еуропа мен Азияны байланыстыратын көпір ретіндегі ескі концепцияны жаңарту болды. Скифствоның шыңы 1918 жылы Александр Блок жазған "Скифы" (Скифы) атты танымал өлең болды, онда ол "Скифияны", яғни Ресейді, Азияның қалған бөлігінен өзгеше, бірақ Еуропаға жақын деп көрсетті. "Скифы" өлеңінде Блок Ресейді Еуропа мен Азияның "соғысып жатқан тайпалары" арасындағы тосқауыл ретінде бейнеледі және "сары қауіп" идеологиясын пайдаланып, Ресейдің Еуропаны қорғауын тоқтатып, шығыс азиялықтардың оны басып алуына мүмкіндік беретіні туралы қорқытты. Ғалым Адриенна Майор 1993-2011 жылдары скифтердің Монғолияда алтын өндіру кезінде динозаврдың Протоцератопс қаңқасының қазылған қалдықтарын тапқаннан кейін грифон туралы аңыздың скифтер арасында пайда болғанын болжады, олар осы жаңалықты ежелгі гректерге жеткізді, олар оны мифтік жандар ретінде түсіндіріп, грифон туралы мифті жасады. Бұл гипотеза 2016 жылы палеонтолог Марк П. Уиттонмен күресіп, грифон бейнесі ерте қола дәуіріндегі Батыс Азияда пайда болғанын және одан ежелгі грек өнеріне Orientalizing кезеңінде тарағанын көрсетті. Скиф өнеріндегі грифон бейнесі Батыс Азия мен ежелгі Грекияның көркемдік дәстүрлерінен алынған.

Мәдениет және қоғам

Скифтерде жазба тіл болмағандықтан, олардың материалдық емес мәдениетін скиф емес авторлардың еңбектерінен, басқа иран тілдес халықтардағы ұқсастықтардан және археологиялық деректерден жинауға болады.

Тіл

Скифтер скиф тілдеріне жататын, ең болжамдысы – шығыс иран тілдерінің бір тармағында сөйлеген. "Скиф-Сибирь" археологиялық мәдениетіне кірген барлық халықтар осы тіл отбасынан шыққан тілдерде сөйлегені нақты емес. Скиф тілдері, мүмкін, диалектілік континуумды құраған: батыста – "Скиф-сармат", ал шығыста – "Скиф-хотандық" немесе сак тілі. Скиф тілдері көбінесе кейінгі антикалық дәуір мен ерте орта ғасырлардағы славян және түркі тілдерінің кеңеюі салдарынан ығысып, ассимиляцияға ұшырады. Ежелгі скифтердің батыс (сармат) тобы орта ғасырлардағы аландар тілі ретінде сақталды және соңында қазіргі осетин тілінің пайда болуына себеп болды.

Клан құрылымы

Скиф қоғамы туыстық байланыстар негізінде құрылған, онда рулық топтар қауымдастық пен саяси ұйымның тірегі болды. Ру ақсақалдары зор билікке ие болды және патшаларды тақтан түсіре алды, мысалы, скиф әскері Скил патшаны құлатып, скифтер тракиялықтардан оны ұстап беруді талап еткен кезде, ол өлім жазасына кесілді. Скилдің тақтан түсірілуінен кейін патшаның және жауынгерлік аристократияның билігі одан әрі бекітілді. Рулық қатынастардың бір саласы ретінде скифтер арасында қан бауырластығы дәстүрі болды, оған сәйкес ант берген бауырлардың қаны шарап құйылған кәсеге құйылып, олар оны ішу алдында қылыштары, садақтары, шайқас балталары мен найзаларын төмен түсіретін.

Гендерлік рөлдер

Скиф қоғамы патриархалдық қоғам болды, онда әйелдер ерлерге бағынышты еді, бірақ жоғары топтағы әйелдер атқа мінуге еркін болса, төмен топтағы әйелдер мұны істеуге мүмкіншілігі болмаған және уақытының көп бөлігін үй ішінде өткізген болуы мүмкін. Көшпелі тайпалардың арасында әйелдер мен балалар уақыттың көп бөлігін арбаларда, үй ішінде өткізді. Скифтердің жоғары топтары көп әйел алуды қалыптастырған, ал патшалардың жергілікті және сатып алынған әйелдері бар гаремдері болды. Олардың кейбіреулері патшаның заңды әйелдері, ал қалғандары – қарындастары болды. Скиф қоғамының патриархалдық құрылымын көрсететіндей, әйелдер мен қарындастар мұра ретінде берілуі мүмкін еді, мысалы, скиф патшасы Скил әкесінің әйелдерінің бірі болған Опояға үйленген кезде. Әйелдердің еркектер соғысқа кеткенде мал бағу және тұрмысты ұйымдастырумен айналысуы ықтимал. Скиф дін қызметкерлерінің арасында Анарья деп аталатын трансгендер болжаушылар тобы болды, олар ер адам ретінде дүниеге келген және өмірлерінің басында ер адам болып өмір сүрген, бірақ кейін әйелдердің мінез-құлқы мен әлеуметтік рөлін қабылдады.

Патшалық

Скифтер монархиялық құрылысқа ие болды, ал барлық скифтердің патшасы – патшалық скифтердің үстемдік құратын руынан шыққан бас тайпа басшысы еді. Скиф патшаларының билігі бір әулеттен келе жатты, ал тарихшы және антрополог Анатолий Хазанов скифтердің Батыс Азияда болған кезінен бастап Понт даласындағы патшалықтарының аяқталуына дейін бір әулетпен басқарылғанын айтты. Скифолог Аскольд Иванчик скифтер кем дегенде үш әулетпен басқарылғанын ұсынды, соның ішінде Бартатуа, Спаргапейт және Ариапейт әулеттері. Патшалардың билігі халықтық және әскерлік жиналыстармен шектелгенімен, скифтер арасында патшалық билік құдайдан берілген деп есептелді: бұл патшалық билік туралы түсінік, б.з.д. V-III ғасырлардағы скифтік тореутикада бейнеленген діни рәсімдерде жақсы көрсетілген, бастапқыда скиф мәдениетіне жат және скифтердің б.з.д. VII ғасырда Батыс Азияда болған кезінде пайда болды. Скиф патшалары кейіннен гректермен астық саудасына басымдықтары арқасында экономикалық билікті өз қолдарына шоғырландырып, олардың және скиф әскер аристократиясының баршасының өте байып кетуіне мүмкіндік берді. Скиф патшалары қайтыс болғаннан кейін, бір немесе бірнеше әйелдерімен бірге жерленді. Патшалар өз билігіндегі рулардан қызметшілерді, шарап құюшыларды, сарай адамын және патшалық сүйемелдемедегілерді таңдап алатын, олар онымен бірге өлтіріліп, қайтыс болғаннан кейін оған қызмет ету үшін бірге жерленетін еді. Скиф билеушілерінің сүйемелдемесіне жататын әскерлер де билеушілердің қабірлерін айнала қоршап тұрған кішкентай және сәнді емес қабірлерге жерленді. Б.з.д. IV ғасырға қарай, скиф патшалығы Атеас патша барлық скиф тайпаларын жеке билігіне біріктіргеннен кейін жай ғана мемлекетке айналды.

Халықтық және жауынгерлік жиналыстар

Скифтер халықтық және әскерлік жиналыстарға ұйымдастырылған, олар патшалардың билігін шектеді. Осы жиналыстар номдарда өткізілді, мысалы, Скил патшасын құлату туралы шешім қабылданған жиналыс.

Әкімшілік бөлімшелер

Скифтер үштік монархиямен басқарылды, оның құрамында барлық скиф мемлекетін билеген жоғары патша және кіші аймақтарда билік еткен екі кіші патша болды. Мемлекет өз кезегінде жергілікті билеушілер басқарған номдардан тұрды.

Өмір салты

Скифтерде тұрақсыз шаруалар мен көшпелілер өмір сүрді, ал далада тұратын тайпалар негізінен көшпелі болып қалды, олардың өмір салты мен әдет-ғұрыптары көшпелі өмір салтына тығыз байланысты болды. Бастапқыда патша скифтер руы көшпелі малшылықпен айналысты. Біздің заманымыздан бұрынғы 9-5 ғасырлар аралығында даладағы климат салқын және құрғақ болды, бұл Солтүстік Понт аймағында атты көшпелі мал шаруашылығының қалыптасуына ықпал етті. Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырда климат жылырақ және ылғалдырақ болды, қазіргі Украинамен салыстырғанда көбірек ылғалды және көшпелілерге далаға енуге мүмкіндік берді, ал ежелгі гректер бұл аймақты ылғалды және тұманды деп сипаттады. Осы қолайлы климат жағдайларында құндыз бен еліктердің таралған аймағы оңтүстікке қарай кеңейді, құндыздар Төменгі Днепр және Төменгі Оңтүстік Буг өзендерінің аңғарларында, ал еліктер Олбия төңірегінде мекен етті, осы жануарлардың сүйектері скиф дәуіріне жататын тамақ қалдықтарында табылған. Скифияның Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы грек колонияларымен интеграциясы скифтерді астық өсіру, балық аулау, сауда және қолөнер сияқты қызметтерге тартуға әкелді, осының нәтижесінде олар б.з.д. 5 ғасырында жартылай көшпелі және тұрақтанған шаруаларға айнала бастады, ал б.з.д. 3 ғасырына қарай көбінесе тұрақты шаруалар болып қалды.

Ат спорты

Скифтер атты көшпенділер болғандықтан, ат мінуде ерекше шеберлік танытқан, скиф еркектері өмірінің көп бөлігін ат үстінде өткізген. Скифтер шағын, бірақ өте жылдам жылқы тұқымын өсіріп, оны тікелей міне беріп, сонымен қатар арба тарту үшін де пайдаланған. Грек-рим авторлары скифтер мен сарматтар аттарын жанындағыларын алып тастағандарын айтқан, себебі олар басқа жағдайда басқаруға тым жабайы болып көрінетін. Скифтер б.з.д. 7 ғасырында қондырғыны (седлоны) ойлап тапты, ол бұғы мүйізімен толтырылған екі жүнді төсеніштен тұрған, және жүнді тербауларға бекітілген; кейбір жағдайларда төсеніштер артқы және алдыңғы жағына орнатылған ағаш қондырғыларға бекітілген. Скиф қондырғыларының әр бұрышында төрт көтеріңкі тіреуіш болған, бұл кезде қосқыш (стирруп) ойлап табылмағандықтан, мінгендерге алға қарай сүйеніп, жүгіріп бара жатқан аттарының секіруінен ыңғайсыздық сезбей көтерілуге мүмкіндік берген. Скиф қондырғылары өте әсем әрі қызыл, сары, қою көк, қара және ақ түстерге боялған; олар сонымен қатар жүнмен, аппликацияланған терімен, қалың жүнмен және алтын жапырақпен әшекейленген ағаш оюлармен толығымен безендірілген.

Мал шаруашылығы

Қара теңіздің солтүстігінде сол кездегі қолайлы климаттың арқасында ағашсыз далада шөп шалқарып өсіп, көшпелі скифтерге ірі қара мен жылқы өсіруге жағдай жасады. Скифтер қоғамы осылайша көшпелі мал шаруашылығына негізделген, оны отырықшы және көшпелі скиф тайпаларының екеуі де жүзеге асырды. Олардың мал басының құрамында 40% жылқы, 40% ірі қара және 18% қой болды, бірақ шошқа өсірмеді, себебі скифтер оларды өз жерлерінде ұстаудан бас тартты. Жылқы өсіру скифтер өмірінде ерекше маңызға ие болды, олар жылқыға міне салу ғана емес, сонымен қатар оны тағам ретінде де пайдаланды. Скифтердің мал шаруашылығына деген үлкен тәуелділігі олардың өзін-өзі қамтамасыз етуін қамтамасыз етті және көшпелі өмір салтына көмектесті. Скифтер үшін мал шаруашылығының маңыздылығы олардың петроглиф өнерінде мал шаруашылығы көріністерінің басты тақырып болуынан көрінеді. Скиф әйелдері мал бағумен айналысса, ер адамдар соғысқа қатысты. Скифтер арасында аң аулау көбінесе ет алу үшін емес, көңіл көтеру және спорт үшін жасалатын, бірақ кейде тамаққа да қолданылды.

Ауыл шаруашылығы

Оңтүстік аймақтарда, мысалы, Гилеяда және Днепр өзенінің солтүстігіндегі аңғарларда астық, жеміс-жидек, жүзім өсіруге қолайлы жағдайлар болды. Бұл скифтерге негізінен үй жануарларына тәуелді болудан өзге, ауыл шаруашылығы арқылы да тамақ көзін толықтыруға мүмкіндік берді, ал скифтердің жоғарғы табындағылары ірі меншіктерге ие болды. Онда көптеген құлдар мен патшалық скифтерге бағынышты тайпалардың мүшелері жер жыртып, мал өсіруге жұмылдырылды. Осы бағынышты тайпалардың ішінде Каллипид, Аротер, Георгой және Ализондар тайпалары егіншілікпен айналысып, өздеріне қажет дақылдарды өсірді, сондай-ақ Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы гректерге экспорттады. Бұл тайпалар жырғышпен жырту арқасында көп мөлшерде дақыл өсіруге қол жеткізді. Ежелгі грек авторы Геродот Халикарнасскийдің мәлімдемесіне сәйкес, осы отырықшы скиф тайпалары бидай, арпа, тары, бұршақ, лобия, пияз және сарымсақ өсірді. Ал Shyroka Balka жерінде, Pontic Olbia жанында бидай, арпа және қарабидай дәнді кептіруге арналған пеш табылған. Каллипидтер бидай мен қарақұмық сияқты дақылдарды өсірген, сонымен қатар мал шаруашылығымен және теңізде балық аулаумен айналысты.

Диета

Скифтер өсірген жылқы, ірі қара және қойдың етін жеген. Сүт, әсіресе бие сүті, скифтердің тамақтануының маңызды бөлігі болды, оны ішіп қана қоймай, ірімшік және қамыр сияқты сүттен жасалған мастық сусын дайындаған, бұл сусын бүгінде Еуразия даласындағы көшпелі халықтар арасында кеңінен таралған. Скифтер өздері тұратын аймаққа байланысты, бұғы, далалық антилопа, сусар және басқа да жабайы жануарларды аулау арқылы, сондай-ақ Скифия арқылы ағатын ірі өзендерден балық аулау арқылы да тамақтарын толықтырған. Бұдан өзге, скифтер гректерден сатып алған шарапты көп мөлшерде ішкен. Гректер шарапты сумен араластырып ішкен, ал скифтер оны араластырмай, таза күйінде ішкен. Сондықтан гректер арасында таза шарап "скифтік стильдегі шарап" деп аталған, ал "скифтік жолмен" шарап ішуді шектен тыс және ұстамсыз мас болумен байланыстырған. Скифтік Понт мемлекетінің ерте кезеңінде шарапты негізінен аристократия тұтынған, ал б.з.б. 5 ғасырынан кейін ғана халықтың ең бай өкілдері арасында оның тұтынуы көбейген.

Медицина

Агарой (Агарои, Агари) деп аталатын скиф шаман дін қызметкерлері жылан уын емдік мақсатта қолдануды жақсы білген. Үшінші Митридат соғысы кезінде бұл Агаройлар Понттың Митридат VI-ның жамбасына тиген жарадан қан кетуді тоқтату үшін жылан уын қолданған. Скифтер суыққа төтеп беру үшін және жазда жәндіктерді қуу үшін, анальгетикалық, қан айналымын жақсартатын және бактерияға қарсы қасиеттері бар жабайы капуста майын денелеріне жаққан. Кипарис пен кедр ағашы, ладан және судан жасалған, скиф әйелдері тазару үшін қолданған пастаның да емдік қасиеттері болған, себебі кедр және кипарис майы мен ладан инфекциямен күресуге пайдалы антисептикалық қасиеттерге ие, сондай-ақ кедр және кипарис майы майлы және қабыршақты теріні емдеуге, акне мен дерматитті басуға қабілетті, ал ладан қабынуға қарсы, мазасыздыққа қарсы және депрессияға қарсы қасиеттері бар. Скифтер күнделікті шаруадан, артриттен және соғыстардан туындаған ауырсынды жеңілдету үшін қанапты қолданған.

Алтын шеберлігі

Скифтер ерте заманнан-ақ алтынмен жұмыс істеген, Аржан обаларының 2-ші обасынан табылған қалдықтар скифтердің Орталық Азиядан көшіп кеткенге дейін алтынды өңдеуде шебер болғандығын көрсетеді.

Тоқыма бұйымдары

Скифтер шпиндельдерді қолданып тоқыма жасаған, жүн, өсімдік талшығы, рамия және аралас талшықтардан жай, диагональ және кездеме тоқу арқылы мата тоқылған, ал жібек Қытайдан импортталған болуы мүмкін.

"Аналық стиль"

Скифтер өнері, "Жануарлар стилі" деп аталатын ерекше зооморфтық стильдің бір бөлігі болды. Бұл стиль Еуразия даласының көшпелі халықтарына тән еді және жануарларды өте нақты, қалыптасқан позаларда, шектеулі түрлерде бейнеледі.

Даму

Скифтердің "жануарлар стилі" өнері – еуразиялық дала көшпелілері өнерінің бір түрі болды, ол 9 ғасырда б.з.д. Орталық Азия мен Сібірдің шығыс еуразиялық далаларында, ежелгі қытай өнерінің және Сібір ормандарының тұрғындарының "статикалық" нақтылы өнерінің ықпалымен пайда болды. Бұл стиль 8 ғасырда б.з.д. батысқа қарай, Шығыс Еуропаға жетті. Скифтерге тән ерекше өнер стилі олардың 7 ғасырда б.з.д. Батыс Азияда болған кезінде қалыптасты, әсіресе Медияны жаулағанда, скифтердің жоғары сыныбы Батыс Азия мәдениетінің ықпалына түсті. Осының салдарынан скифтер өнері Батыс Азия мотивтері мен тақырыптарын сіңірді. 5 ғасырдан б.з.д. бастап скиф өнеріне шығыстан келген сауроматтардың, тракия өнерінен элементтердің қабылдануы және грек пен Ахеменид парсы өнерінен элементтердің енгізілуі әсер етті. Әртүрлі ықпалдардың нәтижесінде қалыптасқан бұл скиф өнері батысқа қарай, қазіргі Румынияға сәйкес келетін аймаққа тарады, соңынан ирандық және Батыс Азия өнерінің ықпалын келт өнеріне әкелді, сондай-ақ Шан қытай үлгілеріне сәйкес металл бұйымдарын, мысалы, жекелеу құралдарында қолданылатын "салиб тәрізді құбырларды" Батыс Еуразияға енгізді, оларды Галльштадт мәдениеті қабылдады. Скиф өнері 3 ғасырдың басында б.з.д. Понт Скиф патшалығының құлауымен тоқтады, ал Қырым мен Добруджаның кейінгі скифтерінің өнері толығымен эллиндікке айналды, олардың суреттері мен мүсіндері грек көркемдік дәстүріне жатады және, мүмкін, грек мүсіншілері жасаған.

Өнеркәсіптік ұйым

Ерте скиф кезеңіндегі өнеркәсіп орталығы скиф мәдениетінің Тиасмин тобының аймағында орналасқан, бұл скиф шаруаларының еліне сәйкес келеді, онда ирандық скиф элитасы отырықсыман тракиялық халықты биледі. Орта скиф кезеңінде оның басты орталығы қазіргі Камианка-Днепровскаяға сәйкес келетін жерде болды, онда балшық темір кендерінен темір балқытылып, түрлі құралдар, әшекейлер және қарулар жасалды. Осы кезеңдегі скиф елді мекендеріндегі ұсталардың шеберханалары жер бетіндегі және шұңқыр үйлерде орналасқан, олар шеберлердің кварталдарынан топтар құрады.

Тұрғын үйлер

Скиф тайпаларының ішінде, отырықшы шаруа тайпалары Дунай мен Днепр арасындағы Батыс Скифияда, ал көшпелі мал өсіруші тайпалары Днепр мен Дон арасындағы Шығыс Скифияда өмір сүрді. Кейіннен осы отырықшы шаруалардың бір бөлігі Қырымға қоныс аударды. Көшпелі скифтер көшпелі өмір салтына сәйкес келетін тұрғын үйлерде тұрды, мысалы, түркі халықтарының соңғы кезде пайда болған киіз үйі мен моңғол халықтарының үйі (гер) сияқты, оларды оңай жинап, таратып, әртүрлі жерлерге тасымалдауға болатын, сондай-ақ дөңгелектердегі шатырлар. Бұл тұрғын үйлердің қабырғалары мен едендері киізден жасалған, ал киіз үйлер ат шашынан тоқылған арқандармен байланыстырылған. Скифтердің қабірлері қару-жарақ қоймаларына, ас үйге, мал қораларына, қайтыс болған отбасы мүшелері мен олардың қызметшілері үшін бөлмелерге және жиһаздарына бөлінгендігі, скифтердің өмір бойы тұрған үйлерінің үлгісі болды. Понтикалық Ольбияның жанындағы Широка Балка жеріндегі жергілікті тұрғындар б.з.д. VI ғасырында бұл аймақ эллинизацияланғанға дейін төртбұрышты және дөңгелек шұңқырларды салған. Б.з.д. V және IV ғасырлардан бастап скифтер бекінілген отырықшы елді мекендерді салуды бастады. Олардың ең маңыздысы – Камянка елді мекені. Камянканың акрополінде скифтердің жоғарғы сыныбының тастан салынған үйлері орналасқан, онда грек керамикасы мен импортталған әшекей бұйымдарының көптеген үлгілері табылды. Скифтердің елді мекендеріндегі бір қабатты, екі шатырлы үйлер ағаштан салынған, қабырғалары топыраққа кіргізілген, сазбен жабылып, ішіне киіз төселген. Олардың ауданы 40-тан 150 шаршы метрге дейін жететін, бірнеше бөлмеден тұруы мүмкін. Сондай-ақ, елді мекендерде ағаш тіреулерден жасалған төртбұрышты шұңқырлы үйлер де болған. Каллипидтер тайпасы ашық елді мекендерде және бекіністерде орналасқан тас негіздерге салынған жер үйлерде тұрды, өлгендерін жазық қабірлерге жерледі, ал скифтердің билеуші сыныбы кургандарға жерленді. Аротерлер тайпасы 16-24 гектар аумақты алып жатқан кішкентай аумақтық бөлімдерге бөлінген, олардың ең үлкені 52 гектар аумақты құрады, әрқайсысы үлкен өнеркәсіптік ауданға ие және өнеркәсіптік орталықтар ретінде жұмыс істеді. Аротерлердің көптеген елді мекендері мен бекіністері олардың қара топырақты дала аймағында көп және тығыз халық құрағанын көрсетеді. Аротерлердің бекіністерінде б.з.д. VI-III ғасырларға дейінгі курган зираттары орналасқан, олардың әрқайсысында 400-ге дейін курган болған, онда олардың тұрғындары жерленген, бұл олардың елді мекендерінің де тығыз халқымен екенін көрсетеді.

Дін

Скифтердің діні Зороастризмге дейінгі Иран дінінің бір түрі болды, ол Зороастризмнен және Зороастризмнен кейінгі Иран діндерінен өзгешеленді. Оның орнына, бұл дін Зороастризм мен индуизм жүйелерінен бұрынғы, Индо-Иран діни дамуының көне кезеңіне жатты. Скифтердің наным-сенімдерінің ерекшелігі – болжаушылардың (я болжамгерлердің) трансқа түсуі және болашақты білу үшін қанапты (марихуананы) қолдануы.

Соғыс жүргізу

Скифтер – күшті жауынгерлік мәдениетке ие халық еді, ал шайқас – скиф ерлерінің басты кәсібінің бірі болды. Олардың барлығы жас кезінен бастап соғыс жаттығуларымен және садақ атумен шұғылданды. Скифтердің қабірлеріндегі қару-жарақ сияқты жиһаздары, олардың қоғамының әскери сипатын көрсетеді, ол негізінен атты жауынгерлерден құралған. Аротерлер – скифтердің ерекше соғысқұмар тайпасы еді. Дегенмен, скифтердің тас өнерiндегi бейбіт мал өсіру көріністерінің көптігіне қарағанда, соғыс суреттерінің аздығы Геродоттың және оның деректеріне сүйенген қазіргі заманғы авторлардың скифтердің соғысқұмарлық бейiлдерiн асыра көрсеткен болуы мүмкiн.

Қарулар

Скифтер құйма темір мен қоладан жасалған қару қолданған.

Уыт

Скифтер жебелеріне грекше Скитикон (Σκυθικον) деп аталатын қуатты уды жағар. Бұл уды дайындау үшін скифтер жақында туған шағын жыландарды қолға түсіріп, оларды шіруге тастайтын. Скиф ділдары адам қанын былғары қаптарға толтырып, шіруі үшін тыңайтқышқа көметін. Содан кейін олар шіріген жылан қалдықтарын қанмен араластыратын. Жыланның уыты шіріген денелерінде әсерін сақтап қалумен қатар, адам қаны тетанус және гангрена сияқты бактериялардың өсуіне жағдай жасады, олар тыңайтқыштан келген. Осылайша, егер адам уланған скиф жебесінен бастапқыда аман қалса, ол әлі де жылан уытының әсерін сезінер еді, соның ішінде қан жасушаларының ыдырауы, шок және тыныс алу параличі, ал жара келесі күнінен бастап гангренаға ұшырап, шамамен бір аптадан кейін тетанус пайда болар еді. Скитикон ұзақ мерзімді зиян келтіру үшін жасалған, тіпті онымен жабылған жебелерден түскен ең кішкентай жаралардың өлімге әкелу ықтималдығы жоғары еді, ал Скитикон улануынан аман қалғандар өмір бойы мүгедек болар еді. Скитикон тек адам жауларына қарсы қолданылды, аң аулауға қолданылмады, себебі уытты заттармен ластанған жануарлардың еті жеуге жарамсыз болды. Скитиконмен жабылған жебелердің жағымсыз иісі иіс қаруы ретінде де қолданылды, себебі адам мәдениеттерінің шіріген және нәжіс иісіне деген жалпы қарсылығы және ежелгі дәуірлерде мұндай жағымсыз миазмалар ауру туғызады деген сенім болды. Скифтер жебелеріне тағы бір у - белладоннаны да жағар. Скифтердің уланған жебелерінің сабы мен ұшы жылан терісінің қабыршақты үлгілерін еске түсіретін зигзаг және ромб пішіндермен боялған.

Командалық құрылым

Жоғары патша патшалық скифтер мен олардың бағынышты тайпаларының әскерлеріне толық билік етті; жергілікті билеушілер номе әскерін басқарды; ру басшылары соғыс жасақтарына жауапты болды. Парсылардың Скифияға шапқан кезінде скиф патшалығының номалары соғыс туралы хабар таратумен айналысты. Скифияның еркін халқы, грек тілінде гиппотоксотай (ιπποτοξοται) деп аталатын жауынгерлер, ат үстінде садақпен шайқасты. Жұмысшылар мен құлдар жауынгерлерге бағынышты болды, оларды қарусыз ертіп жүрді және тек өте қиын жағдайларда ғана найзамен қаруланды.

Сауда

Понт скифтері саудамен кеңінен айналысты, скифтер мен гректер арасында маңызды сауда қатынастары болды, бұл б.з.б. 3 және 2 мыңжылдықтардан бері Солтүстік Понт және Эгей аймақтары арасындағы тауар алмасудың ұзақ дәстүрін жалғастырды. Гректер Қара теңіз жағалауында отарлар құрғаннан кейін бұл сауда қатынастары одан да қарқындырақ болды, нәтижесінде скифтер Еуропалық және Азиялық Грекиямен сауда жасады. Скифтер Грекияға астық, балық, бал, балауыз, тері, ағаш, жылқы, ірі қара, қой және құлдарды, сондай-ақ сусарлар мен сусар терілерін, және скифтердің өзі солтүстік және шығыста тұратын халықтардан – Орал тауларының Тыссагет және Иурка тайпаларынан сатып алған сирек кездесетін терілерді экспорттады. Бұл тайпалар сирек жануарларды аулап, терілерінен киім тікті. Гректер әсіресе скифтерден жылқы сатып алуға қызығушылық танытты.

Астық саудасы

Бұл экспорттық тауарлардың ең маңыздысы астық, әсіресе бидай болды. Төменгі Днепр өзеніндегі скифтер негізінен экспорт үшін егін өсірді, ал Каллипид, Аротер, Георгой және Ализондар тайпалары егіннің мол өнімін гректерге сатты. Шырока Балкада бидай, арпа және сұлы сияқты астықтарды кептіруге арналған пеш орналасқан. Б.з.д. V ғасырдың басында скифтер мен грек колониялары арасындағы қарым-қатынас шиеленісті күйге жетті. Скифтер грек қалаларының хорайларын және ауылдық елді мекендерін қиратты, осылайша олардың астық өндіретін аймақтарын жойды. Соның салдарынан скифтер өз бақылауында экономикалық саясат жүргізіп, солтүстік орман-даланың тұрақтанған халқы астықтың негізгі өндірушісіне айналды. Бұл астық Бух және Днепр өзендері арқылы Тирас, Никоний және Понтик Ольбия сияқты грек қалаларына жеткізілді, ал қалалар оны өздері үшін пайда табу үшін Грекияға экспорттады. Б.з.д. V ғасырдан бастап Грекиямен астық саудасы Боспор патшалығы арқылы жүзеге асырылды. Осының арқасында скифтер өздерінің ауыл шаруашылығын Боспор патшалығына жақын аймақтарға, соның ішінде Қырымға дейін кеңейтті. Нәтижесінде, кейбір отырықшы скиф фермерлері Қырымға көшіп, осы клиенттерге жақын жерде өнім өсіруге кірісті. Пелопоннес соғысының нәтижесінде Боспор патшалығы б.з.д. IV ғасырда Грекияға астықтың негізгі жеткізушісіне айналды, бұл скифтер мен боспорлықтар арасындағы астық саудасының өсуіне әкелді. Скиф аристократиясы осы астық саудасында маңызды рөл атқарды, өйткені олар орман-даланың ауыл шаруашылығымен айналысатын халқынан және Скифияның өзінде өндірілген астықты Боспор патшалығына жеткізудегі делдал болды. Скиф аристократиясы осы коммерциялық қызметтен ең көп пайда тапты, орасан зор табысқа ие болды және өзін байытты, сондықтан Скифияда астық өндірісін арттыруға ұмтылды. Импортталған қабір заттарымен, алтын және күміс бұйымдармен, соның ішінде гректер жасаған таврикалық және зергерлік бұйымдармен безенген бай аристократиялық қабірлер, скиф аристократиясының астық саудасынан туған экономикалық күшін көрсетеді. Сондықтан Понтик Ольбияда скиф патшаларының соққан монеталарында бидай құлақтары бейнеленген. Алайда, скиф қарапайым халқы осы саудадан ешқандай пайда көре алмады және олардың қабірлерінде сән-салтанат бұйымдары болған жоқ. Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы грек қалаларынан алынған жазулар жоғары сыныптағы грек отбасылары да осы саудадан байлыққа ие болғанын көрсетеді. Осы гүлденген сауда қатынастары, скиф патшаларының қорғауы мен ынтымақтастығының арқасында ғана мүмкін болды, сондықтан Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы грек колониялары б.з.д. VI ғасырында тез өсті. Скифтердің орман-даладан грек қалаларына әкелінген астық саудасына монополиясы б.з.д. 435-400 жылдар аралығында аяқталды, содан кейін грек қалалары тәуелсіздігін қайтарып, хорайларын қайта жаңартты. Б.з.д. III ғасырында скифтер мен гректер арасындағы астық саудасы Грекияға Мысырдан әкелінген бидайдың бәсекелестігінен және сарматтардың басып кіруінен туған скиф шаруашылығының құлдырауынан төмендеді.

Құл саудасы

Скифтер гректерге құлдар сатты, олардың көпшілігі әскери жорықтар кезінде көршілес немесе бағынышты тайпалардан алынған. Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы грек колониялары құл саудасының ірі орталықтары болды. 480 ж.б.д. гректер Саламис шайқасында парсыларды жеңгеннен кейін, Афина қаласы 300 скиф құл-садақшы сатып алды, олар қалада полиция қызметін атқарды және шатырларда тұрды. 428 ж.б.д. Митилен грек қаласы Делиан одағынан шыққанда, олар да скиф жауынгерлерінен осындай күш сатып алды.

Скифтік импорт

Скифтер көптеген тауарларын экспорттағандықтан, гректерден түрлі өнімдерді, әсіресе шарап салынған амфораларды, оинхохай мен киликс сияқты шарап ішуге арналған қыш ыдыстарды сатып алды. Скифтер гректерден зәйтүн майы, хош иістер, майлар және басқа да сән-салтанат тауарларын да сатып алатын. Б.з.б. 7 және 6 ғасырлардан бастап скифтер әшекей бұйымдар, алтын және күміс вазалар, оюлы жартылай бағалы және бағалы тастар, шарап, май, сондай-ақ Понтиялық Ольбия мен материктік Грекия шеберханаларында жасалған шабуылдық және қорғаныс қаруларын, Эгей теңізіндегі гректер жасаған қыш ыдыстарды импорттады. Б.з.б. 5 ғасырдың ерте орта скиф кезеңінде скифтер Коринф және Афина қыштарын импорттады; ал б.з.б. 4-3 ғасырлардың ортаңғы орта скиф кезеңінде Понт Ольбия нарығы батыс Скифияның шағын бөлігімен шектелді, ал патшалықтың қалған импорттары Боспор патшалығынан, әсіресе Пантикапеумнан келіп түсті. Скифияға импортталған қыш ыдыстардың көп бөлігі, сондай-ақ әсем әшекейленген ыдыстар, ритон мен горойттарға арналған тореутикалық тақталар осы қаладан келді. Скифтердің грек өнері мен сән-салтанат тауарларын импорттауы грек өнерінің скиф өнеріне және көркемдік талғамдарына елеулі әсер етті. Орта және соңғы скиф кезеңдерінде скиф қабірлеріндегі өнер туындыларының көпшілігі скиф мотивтері мен скиф өмірін бейнелейтін көріністерден тұрды, олар грек шеберлерімен жасалған.

Алтын сауда жолы

Ерте скиф кезеңінде Скитияда маңызды сауда жолы болған, ол Понт Ольбия қаласынан басталып, Инхул өзенінің бойымен жүріп, Днепрді кесіп өтіп, содан кейін Гелон еліне дейін шығысқа қарай бұрылған. Дон мен Волганы кесіп өткеннен кейін Орал таулары арқылы Азияға дейін, Алтай тауларына дейін созылған. Осы жол арқылы Шығыс Еуразиядан алтын Понт Ольбияға саудаланып келген, ал скиф саудагерлері сауда-саттық жүргізу үшін осы жол бойындағы алыс өңірлерге сапар шеккен. Скифтердің Солтүстік Понтия аймағын бағындыруы және "Pax Scythica" құруы саудагерлерге қауіпсіздік жағдайларын жасады, бұл жолдың ашылуына мүмкіндік берді. Осы жол бойындағы бірнеше жерде Ольбиялық өнімдер табылған, тіпті Орал тауларына дейін. Бұл сауда жолы скиф билеушілері үшін маңызды кіріс көзі болды, сонымен қатар Понт Ольбиясының Понтия аймағының солтүстігінде кем дегенде екі ғасыр бойы сауда және мәдени орталық ретінде беделін нығайтты. Қала өзі көршілес халықтармен достық қарым-қатынас орнатып сақтап келген.

Ақша шығару

Скифтер гректермен сауда жасағанда монетаны төлем құралы ретінде пайдаланған, бірақ оны өз ішкі нарығында қолданған емес.

Сыртқы келбеті

Скифтер Еуропа халқына ұқсас көрінді, ал парсы мүсіндеріндегі және скиф алтын бұйымдардағы скиф еркектерінің бейнелері оларды денелі және күшті, қалың және ұзын толқынды шашы бар, айқын бет пішінді етіп көрсетеді. Жоғары сыныптағы скифтер ерекше биік болған, ерлердің көпшілігі 1,80 метрден асып, кейде 1,90 метрге жететін, ал сирек жағдайларда тіпті 2 метрден де биік болған. Бұл жоғары сыныптағы скифтер мен қарапайым скифтердің бойы арасындағы айырмашалық шамамен 10-15 сантиметрге жететін, және бұл айырмашылық жоғары сыныптағы ерлердің мәртебесін көрсететін белгі болған. Скелеттерді зерттеу скифтердің қол-аяқ сүйектерінің бұрынғы қоныстанған жерлеріндегі қазіргі адамдардың сүйектерінен ұзын және мықты болғанын көрсетті. Скифтердің киімдерімен таныс болмағандықтан, Псевдо-Гиппократ скифтердің буындардың жоғары қозғалмалылығынан зардап шегетінін қате айтқан. Тарихтарда грек тарихшысы Геродот б.з.д. V ғасырда скифтердің Будин тайпасын қызыл шашты және сұр көзді деп сипаттаған. Сол ғасырда грек дәрігері Гиппократ скифтердің терісінің ақшыл екенін айтқан. (Батыс немесе Понт) скифтер (мысалы, сарматтар) Еуропалық топқа жақын немесе оның ішінде орналасса, Шығыс скифтер (мысалы, Пазырық мәдениеті) генетикалық және мәдени тұрғыдан әртүрлі болған. Батыс скифтер тобында Шығыс скифтер тобының белгілі бір араласу белгілері байқалады, бұл бастапқы скифтік материалдық мәдениеттің таралуымен байланысты. Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі Дондағы Ростовта табылған Батыс скифтерінің арасында Шығыс Еуразиялық аналық гаплогруппалардың үлесі 37,5% құрайды. Бұл нәтижелер Батыс скифтерінің Шығыс Еуразиялық әйелдерге үйлену жиілігінің артқанын көрсетеді. Шығыс Еуразиялық аналық тектіліктер қазіргі Нганасан халқымен, сондай-ақ ежелгі Окунево мәдениетімен байланысы бар адамдар арқылы әкелінген болуы мүмкін.

Әкелік гаплогруппалар

Аталық гаплогруппалар бойынша, батыс скифтердің көбісі Батыс Еуразияға тән гаплогруппаларды таратқан. Батыс скифтердің қаңқаларында Солтүстік Понт-Каспий даласына тән R1b гаплогруппасының нақты бір тармағы табылды, бұл оларды ең көп кездесетін R1a гаплогруппасын таратқан Шығыс скифтерден ерекшелендіреді. Самара өңірінен табылған бір скифте R1a Z93 анықталды.

Шежіресі

Әр түрлі скиф патшаларының бір-бірімен қарым-қатынасы белгісіз, бірақ тарихшы және антрополог Анатолий Хазанов скифтердің Батыс Азияда болған кезінен бастап Понт даласындағы патшалықтарының соңына дейін бір әулетпен билік еткенін айтады. Оның пікірінше, Мадиес және кейінгі скиф патшалары Спаргапеит пен Ариапеит осы әулетке жатады. Эллис Миннс 1913 жылы Идантирс Ариапеиттің әкесі болуы мүмкін екенін ұсынды, және скиф танушы Бухарин Михаил Дмитриевич осы пікірмен келіседі. Ал ғалым Аскольд Иванчик Мадиес, Спаргапеит және Ариапеиттің әрқайсысы әртүрлі әулеттен шыққан деп санайды.