Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы географиялық және тарихи аймақ

Тракия (/θ//r//eɪ//s/, thrayss; Тракия; Θράκη; Trakya) – Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы географиялық және тарихи аймақ. Солтүстікте Балқан тауларымен, оңтүстікте Эгей теңізімен және шығыста Қара теңізбен шектелген. Қазіргі оңтүстік-шығыс Болгария (Солтүстік Тракия), солтүстік-шығыс Грекия (Батыс Тракия) және Түркияның Еуропалық бөлігін (Шығыс Тракия) қамтиды, бұл шамамен Рим провинциясы Тракиясының аумағы болған. Ежелгі фракиялықтардың қоныс тепкен жерлері солтүстікте қазіргі Солтүстік Болгария мен Румынияға, ал батыста Македонияға дейін созылған.

Этимология

Тракия сөзі ежелгі грек тілінен келген, Трак (Θρᾴκη) атауы бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Еуропаны мекендеген тракиялықтарға (ежелгі грекше Θρᾷκες) қатысты. Еуропа атауы (ежелгі грекше Εὐρώπη) де алғашқыда осы аймаққа қатысты, кейін мағынасы кеңейді. Аймақ негізгі өзені, Хебросқа байланысты аталған болуы мүмкін, бұл атау индоевропалық түбірден шыққан "ақ өзен" (Вардардың қарама-қарсысы, "қара өзен") деген мағынаны білдіреді. Басқа бір теория бойынша, Хеброс тракия тілінде "ешкі" дегенді білдіреді. Византиялық Стефанның мәлімдемесіне сәйкес, ежелгі гректер бұл аймақты Тракия деп атағанға дейін ол Ария және Парсы деп белгілі болған. Түркияда бұл аймақ көбінесе Румели, "Римдіктер елі" деп аталады, бұл түркі халықтары Византия империясы мен православие христиандарына дәстүрлі түрде берген атау.

Мифология

Ежелгі грек мифологиясында бұл атау Океан мен Партенопаның қызы, Еуропаның қарындасы болған батыр әйел және жыншы Фракиядан шыққан деп есептеледі.

Шекаралары

Тракияның тарихи шекаралары әр түрлі болған. Ежелгі гректер "Тракия" терминін Фракиядан солтүстікке қарай жатқан, фракийлер қоныстанған барлық аумақтарды атау үшін пайдаланған, бұл аймақтың "белгілі шекаралары болмаған" және оған басқа аймақтар (Македония және тіпті Скифия сияқты) қосылған. Бір ежелгі грек дерегінде, тіпті Жер "Азия, Ливия, Еуропа және Тракия" деп бөлінген. Бұл қолданыс Рим жаулап алғанға дейін сақталды. Содан кейін (классикалық) Тракия тек қазіргі географиялық аймақпен шамалас жерді білдірді. Алғашқы кезеңінде Рим провинциясы Тракия осы көлемде болды, бірақ 3-ғасырдың соңындағы әкімшілік реформалардан кейін Тракияның аумағы күрт кішірейді. Орта ғасырлық Византияның Тракия фемы (тақырыбы) тек бүгінгі Шығыс Тракияны қамтыды.

Қалалар

Фракияның ең ірі қалалары: Стамбул, Пловдив, Чорлу, Текирдағ, Бургас, Эдирне, Стара-Загора, Сливен, Ямбол, Хасково, Комотини, Александруполи, Ксанти және Кыркларели.

Демография және дін

Болгария және Грекия халқының көп бөлігі православие христиандары, ал Фракиядағы түрік халқының көп бөлігі сүнни мұсылмандары.

Ежелгі грек мифологиясы

Көне грек мифологиясы фракийліктерге мифтік ата-баба – Тракс туралы әңгімелерді сыйлайды, ол соғыс құдайы Арес ұлы және Тракияда мекендеген деп есептелген. Фракийліктер Гомердің «Илиадасында» Акамас және Пейрос басқарған троялық одақтастар ретінде көрінеді. Кейін «Илиадада» тағы бір фракий патшасы – Резус пайда болады. Троялық ақсақал Антенордың күйеуі Цисей де фракий патшасы ретінде көрсетілген. Гомерлік Тракияның шекарасы нақты белгіленбеген, ол батыста Аксиос өзенінен басталып, шығыста Хеллеспонт пен Қара теңізге дейін созылған. «Кемелер тізімінде» Фракиядан үш бөлек жасақ туралы айтылады: Акамас және Пейрос басқарған фракийліктер, Аэнустан; Евфем басқарған цикондар, Оңтүстік Фракиядан, Исмарос маңынан; және Фракияның (солтүстік) Хеллеспонт жағындағы Сест қаласынан, Асий басқарған жасақтың бір бөлігі. Көне Фракияда Гомер «фракийліктер» деп атаған тайпадан басқа, эдондықтар, бисалталар, цикондар және бистондықтар сияқты көптеген басқа тайпалар да мекендеген. Грек мифологиясында Диомед, Терей, Ликург, Финей, Тегирий, Эумолп, Полимнестор, Полтис және Оагр (Орфейдің әкесі) сияқты фракий патшалары көптеп кездеседі. Тракия Овидийдің «Метаморфозалар» шығармасында Филомела, Прокня және Терей эпизодында еске алынады: Тракия патшасы Терей қайын сіңлісі Филомелаға құмар болады. Ол оны ұрлап алып, зорлап, тілін кесіп тастайды. Алайда Филомела бостандыққа шығады. Ол және оның әпкесі Прокня Терейдің ұлы Итисті өлтіріп, оны әкесіне кешкі ас ретінде ұсыну арқылы кек алуды жоспарлайды. Мифтің соңында үшеуі де құсқа айналады: Прокня – қарлығашқа, Филомела – бұлбұлға, ал Терей – тоқылдаққа. Тракиядағы Дикея қаласы Посейдонның ұлы Дикейдің құрметіне аталған.

Ежелгі және римдік тарих

Тракияның жергілікті тұрғындары көптеген тайпаларға бөлінді. Тракияны толық немесе ішінара бақылауға бірінші болып Ахеменидтер парсылары келді. Дарий I Ұлы скифтерге жасаған жорығынан кейін, бұл аймақ олардың империясына Скудра сатрапиясы ретінде қосылды. Тракиялық сарбаздар парсы әскерлерінде қолданылған және Персеполис пен Нақш-е Рустамдағы мүсіндерде бейнеленген. Парсылардың Тракиядағы болуы бір ғасырдан астам уақытқа созылды, б.з.б. 4-ші ғасырда Македондық Александрдың жеңістерімен аяқталды. Александрдың өзі Тракиямен шектес Геллеспонтты кешіп өту кезінде тракиялық әскерлер оны сүйемелдегені мәлім. Тракиялықтар өздеріне жалпы атау бермеген, «Тракия» және «тракиялықтар» сияқты терминдерді гректер тағайындаған. Жеке тайпаларға бөлінген тракиялықтар б.з.б. 4-ші ғасырда Одрис мемлекеті құрылғанға дейін тұрақты саяси ұйымдар құрмады. Иллириялықтар сияқты, таулы аймақтардағы жергілікті тракиялық тайпалар жауынгерлік дәстүрді сақтап келді, ал жазықтағы тайпалар бейбітшіл болғандығы айтылады. Болгарияда жақында табылған обалар тракия патшаларының ерекше тракиялық ұлттық ерекшелігі бар аймақтарды билегенін көрсетеді. Осы кезеңде Тракияда бойдақ аскеттерден құралған Ctistae деген субмәдениет өркендеді, олар философтар, дін қызметкерлері және пайғамбарлар рөлін атқарды. Пелопоннес соғысына дейін Тракияның, әсіресе оңтүстік бөлігі, эллинизациялана бастады, себебі соғыстан бұрын Тракияда афиналық және иониялық колониялар құрылды. Соғыстан кейін Спарталық және басқа да дорийлік отарлаушылар олардың ізінен ерді. Афинаның Тракияға деген ерекше қызығушылығын тракиялық қабірлерде табылған көптеген афиналық күміс бұйымдары көрсетеді. 168 ж. үшінші Македония соғысынан және Македонияның римдіктерге бағынуынан кейін Тракия да тәуелсіздігін жоғалтып, Римге салық төлеуші елге айналды. Б.з.б. 1-ші ғасырдың соңында Тракия римдіктер патшаларын тікелей тағайындай бастағандықтан, клиенттік патшалық мәртебесінен айырылды. Бұл жағдай 46 жылға дейін сақталды, содан кейін римдіктер Тракияны римдік провинцияға (Romana provincia Thracia) айналдырды. Рим үстемдігі кезінде ежелгі Тракияның географиялық шекараларында екі жеке римдік провинция болды: Тракия («provincia Thracia») және Төменгі Моэзия («Moesia inferior»). Кейін, Диоклетиан тұсында екі провинция бірігіп, «Тракия диоцезі» құрылды. Римдік колониялардың және бірнеше грек қалаларының құрылуы, мысалы, Никополис, Топейрос, Траянополис, Плотинополис және Адрианополис, Рим империясының қала құрылысының нәтижесі болды. Тракиядағы римдік провинциялық саясат романдық емес, эллинизацияны қолдады, ол грек отарлауы арқылы архаикалық кезеңде басталды және римдік ежелгі дәуірдің соңында аяқталды. Грек және латын тілдері арасындағы бәсекеге қатысты, Хаемус тауларының оңтүстігіндегі Тракиядағы грек жазбаларының жоғары көрсеткіші осы аймақтың толыққанды эллинизацияланғанын көрсетеді. Грек және латын тілдерінде сөйлейтін Тракия арасындағы шекара Хаемус тауларының солтүстік етегінде орналасқан. Императорлық кезеңде көптеген тракиялықтар, әсіресе қалалардың жергілікті аристократиясының мүшелері, барлық құқықтарымен бірге римдік азаматтыққа (civitas Romana) ие болды. Эпиграфиялық деректер Траян мен Адриан тұсында осындай натурализациялардың көбейгенін көрсетеді, ал 212 ж. император Каракалла өзінің мәшһүр жарлығымен (Constitutio Antoniniana) Рим империясының барлық еркін тұрғындарына римдік азаматтық берді. Осы кезеңде (б.з.б. 1-2 ғасырларда) грек аумағында да, римдік провинцияларда да, әсіресе Шығыс Рим империясының провинцияларында тракиялықтардың көп болуына куәлік ететін жазулар табылды.

Ортағасырлық тарих

V ғасырдың ортасында Батыс Рим империясы ыдыра бастаған кезде, Фракия Рим билігінен шығып, герман тайпаларының билігіне көшті. Батыс Рим империясының құлдырауымен Фракия келесі 1000 жыл бойы соғыс алаңына айналды. Балқандағы Рим империясының қалған шығыс бөлігі, кейін Византия империясы деп аталды, Тракияны 7-ғасырға дейін бақылауда ұстады, содан кейін аймақтың солтүстік жартысы Бірінші Болгар империясына қосылды, ал қалған бөлігі Тракия тақырыбы ретінде қайта ұйымдастырылды. Империя 10 ғасырдың соңында жоғалған аймақтарды қайта иеленді, бірақ болгарлар 12 ғасырдың соңында солтүстік жартысын қайта бақылауға алды. 13 ғасыр мен 14 ғасырдың бірінші жартысында аймақ болгарлар мен Византия империясының (Константинопольді қоспағанда) арасында ауысып отырды. 1265 жылы Ноғай хан бастаған Алтын Ордадан монғол шабуылы болды, ал 1305 және 1307 жылдар аралығында Каталония жасағы шабуыл жасады.

Осман дәуірі

1352 жылы Осман түріктері бұл аймаққа алғашқы шабуыл жасап, екі онжылдық ішінде толық бағындырды және бес ғасыр бойы бейбітшілік орнатып биледі. 1821 жылы Грек тәуелсіздік соғысы кезінде Лавара, Марония, Созополис, Аенос, Каллиполис және Самотраки сияқты Тракияның бірнеше бөліктері көтеріліс жасады.

Қазіргі тарих

1878 жылы Берлин конгресімен Солтүстік Фракия 1885 жылы Болгариямен біріккен, жартылай тәуелсіз Осман Румелиясының құрамына енді. Фракияның қалған бөлігі 20 ғасырдың басында Балқан соғыстары, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Грек-Түрік соғысынан кейін Болгария, Түркия және Грекия арасында бөлісті. 1934 жылғы жазда 10 000-ға дейін еврейлер зәбір көрді, қасірет тартты, содан кейін аймақты тастауға мәжбүр болды (1934 жылғы Фракия погромына қараңыз). 1934-1938 жылдар аралығында Болгария мен Румыниядан Гёчмендер деп аталатын мұсылман иммигранттарының үлкен толқыны Шығыс Фракияға келді. Бүгінде "Фракия" термині Болгария, Түркия және Грецияда географиялық атау ретінде қолданылады.

Белгілі тракиялықтар

Орфей – ежелгі грек мифологиясында ән салу және лирада ойнау өнерінің басты өкілі. Протагор – грек философы, Фракияның Абдера қаласынан шыққан (б.з.д. 490–420 ж.ш.). Риторика және ізгілік пен саяси өмірге байланысты тақырыптар бойынша сарапшы, көбінесе алғашқы софист деп саналады. Ол негізінен үш талабымен танымал: 1) адам – барлық нәрсенің өлшемі, көбінесе моральдық салыстырмалылық ретінде түсіндіріледі, 2) ол «нашар (немесе әлсіз) аргументті жақсы (немесе күшті) етіп көрсетуге» болады (софизмді қараңыз) және 3) құдайлардың бар-жоғын анықтау мүмкін емес (агностицизмді қараңыз). Геродик – б.з.д. V ғасырдағы грек дәрігері, спорт медицинасының негізін қалаушы. Ол Гиппократтың ұстаздарының бірі болған деп есептеледі. Демокрит – грек философы және математигі, Фракияның Абдера қаласынан шыққан (б.з.д. 460–370 ж.ш.). Оның ең маңызды үлесі – атомдық теория, барлық материя әр түрлі, бүлінбейтін, бөлінбейтін элементтерден тұрады деген сенім, ол оларды атомдар деп атады. Спартак – б.з.д. 73–71 жылдары қазіргі Италияда ірі құл көтерілісін басқарған фракийлік. Оның қашқан гладиаторлар мен құлдардан құралған әскері үшінші құл соғысында бірнеше рим легиондарын жеңді. III–V ғасырлардағы Рим императорларының көптегені фракийлік тегінен шыққан (Максимин Тракс, Лициний, Галерий, Авреол, Лев Фракийлік және т.б.). Бұл императорлар әскери мансап арқылы (содан олардың «казарма императоры» деген лақап аты шықты) Рим легиондарының қатардағы сарбаздарынан саяси биліктің ең жоғары деңгейіне дейін көтерілді.

Мұра

Антарктидадағы Тракия жоталары "тарихи өңірдің құрметіне аталған".