Кіріспе

Азия тарихын Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Таяу Шығыс сияқты бірнеше ерекше шеткі жағалау аймақтарының Еуразия даласының ішкі массасымен байланыстырылған ортақ тарихы ретінде қарастыруға болады. Бұл аймақтар туралы толық мәліметтерді Орта Шығыс тарихы мен Үндістан субконтинентінің тарихынан қараңыз. Жағалау аймақтарында әлемдегі ең ерте белгілі өркениеттер мен діндер пайда болды, ал әр үш аймақта құнарлы өзен аңғарларының маңында ерте өркениеттер қалыптасты. Бұл аңғарлардың құнарлы болуына себебі – топырағының байлығы және көптеген түбірлі дақылдарды өсіруге қолайлылығы еді. Месопотамия, ежелгі Үндістан және ежелгі Қытай өркениеттері көптеген ортақ белгілерге ие болды және математика мен доңғалақ сияқты технологиялар мен идеяларды алмасты. Ал жазу сияқты басқа да түсініктер әр аймақта дербес дамыды. Бұл жазықтарда қалалар, мемлекеттер, содан кейін империялар құрылды. Дала аймағында ұзақ жылдар бойы атты көшпелілер мекен етті. Олар Орталық даладан Азияның барлық аймақтарына жете алатын. Континенттің солтүстік бөлігі, Сібірдің көп бөлігін қамтитын, тығыз орман мен тундраға толы болғандықтан, далалық көшпелілерге қол жетімсіз болды. Бұл Сібір аймақтарында халық тым сиреп орналасқан. Орталық және шеткі аймақтарды таулар мен шөлдер бөліп тұрды. Кавказ, Гималай, Қарақұм және Гоби шөлдері далалық аттылардың қиындықпен өте алатын кедергілері болды. Қала тұрғындары технологиялық және мәдени жағынан озық болғанымен, далалық атты әскерлерге қарсы әскери тұрғысынан тиімді қорғануға шамалары келмеді. Дегенмен, жазықтарда үлкен атты әскерді ұстауға жеткілікті ашық жайылым болмады. Сондықтан Таяу Шығыстағы мемлекеттерді бағындырған көшпелілер тез арада жергілікті қоғамға бейімделуге мәжбүр болды. Исламның таралуы Исламның алтын ғасыры мен Тимуридтердің қайта жаралуына ықпал етті, бұл кейіннен исламдық оқ-дәрі империяларының дәуіріне әсер етті. Азия тарихында әлемнің басқа бөліктерінде болған маңызды оқиғалармен қатар, сол аймақтарға әсер еткен оқиғалар да қамтылған. Олардың ішінде Жібек жолы арқылы жүзеге асырылған сауда бар, ол мәдениеттерді, тілдерді, діндерді және ауруларды Афро-Еуразиялық сауда аймағында таратты. Тағы бір маңызды жетістік – ортағасырлық Қытайда оқ-дәрінің ойлап табылуы, кейіннен оқ-дәрі империялары, әсіресе Моғолдар мен Сәфәүилер оны дамытып, қару-жарақ қолдану арқылы озық соғыс жүргізуге мүмкіндік берді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Археолог Ракеш Теваридің Үндістанның Лахурадэвадағы баяндамасында күрішпен байланысты 9000 және 8000 жылдар аралығындағы жаңа C14 сынақтары көрсетілген, бұл Лахурадэваны бүкіл Оңтүстік Азиядағы ең ерте неолиттік орынға айналдырады. Шамамен 9000 жыл бұрын Инд өзенінің аллювийлік жазығының батыс шетіндегі субконтинентте қоныстанған өмір пайда болды, ол бірте-бірте б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы Инд өркениетіне дамыды. Гёбекли Тепе – Түркияның Оңтүстік-Шығыс Анатолия аймағындағы неолиттік орын. Б.з.д. 9500 және 8000 жылдар аралығындағы Сыртқы неолит дәуіріне жататын бұл орын, әлемдегі ең көне мегалиттер саналатын массивті тас бағаналармен тірелген бірнеше үлкен дөңгелек құрылымдардан тұрады. Қытайдың Хэбэй провинциясындағы Исиан қаласының жанындағы Бейфуди тарихи орны, шамамен б.з.д. 8000–7000 жылдардағы Цишань және Синлунва мәдениеттерімен бірдей кезеңде болған мәдениеттің қалдықтарын қамтиды. Бұл Тайхань тауларының шығысындағы неолиттік мәдениеттер, Солтүстік Қытайдың екі мәдениеті арасындағы археологиялық олқылықты толтырады. Қазылған жалпы аумақ 1200 шаршы метрден асады, ал орындағы неолиттік табыстардың жиынтығы екі кезеңнен тұрады. Шамамен б.з.д. 5500 жылы Халаф мәдениеті Ливан, Израиль, Сирия, Анатолия және Солтүстік Месопотамияда құрғақ егіс негізінде пайда болды. Месопотамияның оңтүстігінде Шумер және Еламның аллювийлік жазықтары орналасқан. Жауын-шашын аз болғандықтан суару жүйелері қажет болды. Убайд мәдениеті б.з.д. 5500 жылдан гүлденді.

Темір және осьтік дәуір

Темір дәуірінде Азияның ірі өркениеттерінде темір құралдар, қару-жарақ және қарудан қорғануға арналған киімдер кеңінен қолданылды.

Таяу Шығыс

Ахеменидтер әулеті, Ұлы Кир құрған Парсы империясы, б.з.д. 6-4 ғасырларда Грекия мен Түркиядан бастап Инд өзені мен Орталық Азияға дейінгі аумақты биледі. Парсы саясатының қатарында басқа мәдениеттерге төзімділік, жоғары сатыда орталықтандырылған үкімет және маңызды инфрақұрылымдық дамулар болды. Кейін, Дарий Ұлының тұсында, аймақтар біріктіріліп, бюрократия құрылды, ақсүйектерге әскери лауазымдар берілді, салық жинау ұқыпты ұйымдастырылды және аймақтық шенеуніктердің адалдығын қамтамасыз ету үшін тыңшылар пайдаланылды. Осы кезеңде Парсының басты діні – философ Зороастр жасаған зороастризм болды. Ол аймаққа монотеизмнің алғашқы нысанын әкелді. Дін жануарларды құрбандыққа шалуға және діни рәсімдерде нәркілдік ішімдіктерді қолдануға тыйым салды, сондай-ақ жеке моральдық іс-әрекет арқылы рухани құтқарылу, соңғы заман, жалпы және жеке сот, сонымен қатар жұмақ пен тозақ туралы ұғымдарды енгізді. Бұл идеялар кейінгі императорлар мен қара халыққа зор әсер етті. Оның өзі де ежелгі, өте көне діни сенімдер мен дәстүрлердің күшті ықпалында болды, олар тарихтың белгілі бастауынан және одан бұрынғы кезеңдерден бастау алады. Парсы империясы Таяу Шығыста бейбітшілік пен тұрақтылықты орнатуда табысқа жетті және өнер, саясат (еллинистік көшбасшыларға әсер ете отырып) және дін салаларында маңызды рөл атқарды. Ұлы Александр б.з.д. 4 ғасырында осы әулетті жаулап алды, нәтижесінде қысқа ғана еллинистік кезең пайда болды. Ол тұрақтылықты орната алмады, ал оның қайтысынан кейін Парсы Селевкидтер империясы, одан кейін Парфия империясы сияқты кішкентай, әлсіз әулеттерге бөлінді. Классикалық дәуірдің соңында Парсы екінші Парсы империясы деп те аталатын Сасанидтер империясына қайта біріктірілді. Кейіннен Рим империясы Батыс Азияның бір бөлігін бақылауға алды. Персияның Селевкид, Парфия және Сасанид әулеттері ғасырлар бойы Батыс Азияда үстемдік құрды.

Үндістан

Маурья және Гупта империялары Үндістанның алтын ғасыры деп аталады және ғылым, технология, өнер, дін және философия салаларындағы кең ауқымды өнертабыстар мен жаңалықтармен сипатталды, бұл жалпы алғанда Үндістан мәдениеті деп танылатын элементтерді қалыптастырды. Үндістан субконтинентінде пайда болған индуизм және буддизм діндері Оңтүстік, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияға маңызды әсер етті. 600 жылға дейін Үндістан 17 аймақтық мемлекетке бөлінген, олар жиі бір-бірімен соғысқан. Б.з.д. 327 жылы Ұлы Александр бүкіл әлемді бағындыру ниетімен Үндістанға келді. Ол Солтүстік-Батыс Үндістанды кесіп өтіп, Бактрия провинциясын құрды, бірақ әскері отбасына қайтуды қалағандықтан, одан әрі жылжуға мүмкіндік болмады. Осыған дейін, әскер сарбазы Чандрагупта Маурья Ганг өзенін бақылауға кірісіп, жақын арада Маурья империясын құрды. Маурья империясы (санскрит: मौर्य राजवंश, Maurya Rājavaṃśa) – б.з.д. 321 жылдан 185 жылға дейін Маурья әулеті билік еткен ежелгі Үндістандағы географиялық жағынан кең және қуатты империя. Ол сол кездегі әлемдегі ең ірі империялардың бірі болды, солтүстікте Гималайға дейін, шығыста қазіргі Ассамға дейін, батыста қазіргі Пәкістаннан асып, Белуджистан мен қазіргі Ауғанстанның көп бөлігін қамтыды. Маурья империясының оңтүстігінде Тамилакам орналасқан, ол тәуелсіз мемлекет болды және Пандия, Чола және Чера үш әулеті билік етті. Чандрагупта құрған үкіметті автократтық патша басқарды, ол өкіметін нығайту үшін әскерге сүйенді. Ол бюрократияны да қолданды және тіпті пошта қызметін де ұйымдастырды. Чандрагуптаның немересі Ашока қазіргі Үндістанның көп бөлігін (оңтүстік ұшын қоспағанда) жаулап алып, империяны едәуір кеңейтті. Бірақ ол ақырында буддизмге көшті және бейбіт өмір салғаннан кейін, бүкіл Үндістанда дінді және гуманистік әдістерді насихаттады. Ашоканың қайтысынан кейін Маурья империясы тез ыдырап, Солтүстік-Батыстан келген Кушан шапқыншыларына бағынды, нәтижесінде Кушан империясы құрылды. Олардың буддизмге көшкені діннің шетелдіктермен байланысты болуына және оның танымалдылығының төмендеуіне әкелді. Кушан империясы 220 жылы құлап, Үндістанда саяси тұрақсыздық тудырды. 320 жылы Гупта империясы (санскрит: गुप्त राजवंश, Gupta Rājavanśha) құрылып, Үндістан субконтинентінің көп бөлігін қамтыды. Махараджа Шри Гупта негізін салған бұл әулет классикалық өркениеттің үлгісі болды. Гупта патшалары жергілікті басшылар мен отбасылармен келіссөздер жүргізу және стратегиялық некелер арқылы аймақты біріктірді. Олардың билігі Маурья империясымен салыстырғанда аз аумақты қамтыды, бірақ ең жоғары тұрақтылықты орнатты. 535 жылы Үндістанды ғұндар басып алған кезде империя жойылды.

Чжоу әулеті

1029 жылдан бастап Қытайда Жоу әулеті құрылды және ол 258 жылға дейін сақталды. Жоу әулеті феодалдық жүйені қолданып, жергілікті ақсүйектерге билік беру арқылы, кең аумақты басқару үшін олардың адалдығына сүйенді. Осының салдарынан, сол кездегі Қытай үкіметі өте орталықтандырылмаған және әлсіз болды, император ұлттық мәселелерді шешуде көбінесе мүмкіндік таппады. Дегенмен, үкімет «Көктемнің мандаты» арқылы билігін сақтап қала алды, ол императорды билік етуге құдайдан таңдалған деп жариялайтын. Жоу бұрынғы дәуірлердегі адамдық құрбандықтарды тоқтатты және қытай тілін біріктірді. Соңында, Жоу үкіметі қоныс аударушыларды Янцзы өзені аңғарына көшіруге шақырды, осылайша Қытайдың Орта Мемлекетін құрды. Бірақ 500 жылға дейін б.з.д., оның саяси тұрақтылығы көшпелілердің жиі шабуылдары мен күрестес ханзадалар мен әулеттерден туындаған ішкі жанжалдардың салдарынан төмендеді. Бұл Конфуцийдің өмірінен бастап пайда болған философиялық ағымдар арқылы жұмсалды. Оның қарттар мен мемлекетке құрмет көрсету туралы философиялық жазбалары (конфуциандық деп аталады) кейін Хан әулеті кезінде кеңінен қолданылды. Сонымен қатар, Лаоцзының даосизм туралы ұғымдары, оның ішінде инь мен ян және табиғат пен ғаламның ішкі екіжақтылығы мен тепе-теңдігі осы кезеңде танымал болды. Дегенмен, Жоу әулеті ақырында ыдырады, себебі жергілікті ақсүйектер күш алып, олардың қақтығысы 402 жылдан 201 жылға дейінгі Соғысқан Штаттар кезеңіне ұласты.

Цинь әулеті

Ақырында бір басшы билікке келді, Цинь Ши Хуан (Шǐ Хуанді), ол соңғы Чжоу императорын құлатып, Цинь әулетін құрды. Цинь әулеті (қытайша: 秦朝; пиньинь: Qín Cháo) – б.з.д. 221 жылдан 207 жылға дейін болған Қытай империясының алғашқы билеуші әулеті. Жаңа император феодалдық жүйені жойып, билік үшін оған тәуелді бюрократияны тікелей тағайындады. Хуанның императорлық әскерлері аймақтық қарсылықты жаншып, Оңтүстік Қытай теңізі мен Солтүстік Вьетнамға дейін кеңейіп, Қытай империясын нығайтты. Ұйымдастырудың жақсаруы бірыңғай салық жүйесін, ұлттық халық санағын, жол салуды (және көліктердің енін) реттеуді, стандартты өлшемдерді, стандартты монетаны және ресми жазбаша және ауызша тілді енгізді. Басқа реформалардың ішінде жаңа суару жобалары, жібек өндірісін қолдау және (ең танымал) Қытайдың Ұлы Қабырғасын салу басталды – бұл көшпелі шабуылшыларды Қытай халқына мазасыздық тудырудан тоқтату үшін салынды. Алайда Ши Хуан қатыгездігімен танымал болды, ол еңбекшілерді Қабырға салуға мәжбүрледі, ауыр салықтар салды және оған қарсы шыққандарды қатаң жазалады. Ол конфуциандықтарды қысымға алып, легализмді, яғни адамдардың табиғаты жаман екендігі және оларды бақылау үшін күшті, қатаң үкімет қажет деген идеяны насихаттады. Заңшылдық нақты, логикалық көзқарастармен сіңірілген және білімді әңгімелесудің ләззатын бекершілік деп санады. Бұлардың бәрі Ши Хуанды халық арасында өте жақтырмас етті. Цинь әлсіреген сайын, әртүрлі топтар Қытайды бақылау үшін күресуге кірісті.

Хан әулеті

Хан әулеті (б.з.д. 206 – б.з. 220 ж.) – Қытайдың екінші императорлық әулеті, оған дейін Цинь әулеті, ал одан кейін Үш Патшалық (б.з. 220–265 ж.) келді. Төрт ғасырдан астам уақытқа созған Хан әулетінің дәуірі Қытай тарихындағы алтын ғасыр саналады. Хан әулетінің ең ұлы императорларының бірі, Хан императоры У, бүкіл Қытайда бейбітшілік орнатты, ол жүз жылдан кейін Жерорта теңізінде болған Рим бейбітшілігімен (Pax Romana) салыстыруға болады. Бүгінгі күнге дейін Қытайдың басым этникалық тобы өзін «хан халқы» деп атайды. Хан әулеті екі шаруаның Ши Хуанның нашар ұлына қарсы көтерілісінен кейін құрылды. Жаңа Хан үкіметі Цинь әулетінің орталықтандыруын және бюрократиясын сақтап қалды, бірақ бұрынғы қуғын-сүргінді едәуір азайтты. Олар Корея, Вьетнам және Орталық Азияға аумағын кеңейтіп, Цинь әулетінен де үлкен империя құрды. Хан әулеті Жібек жолы арқылы Парсы империясымен (Таяу Шығыста) және римдіктермен байланыс орнатты, олар негізінен жібекпен сауда жасады. Көптеген ежелгі өркениеттер Қытай, Үндістан, Таяу Шығыс және Еуропаны байланыстырған Жібек жолының ықпалында болды. Хан императорлары, мысалы У, конфуциандық ілімді ұлттық «дін» ретінде насихаттады (бірақ теологтар оны дін ретінде немесе философия ретінде қарастыру мәселесі бойынша пікір таласты). Конфуцийге арналған киелі орындар салынды және конфуциандық философия Қытай бюрократиясына қадам басқан барлық ғалымдарға оқытылды. Бюрократия жоғары білімі бар ғалымдарды іріктеу үшін емтихан жүйесін енгізу арқылы одан әрі жетілдірілді. Бұл бюрократтар көбінесе арнайы мектептерде білім алған жоғары сыныптан шыққан адамдар еді, бірақ олардың билігін бюрократияға дағдылары арқылы енген төмен сынып өкілдері тексерді. Қытай императорлық бюрократиясы өте тиімді және барлық азаматтар тарапынан құрметтелді және 2000 жылдан астам уақыт бойы сақталды. Хан үкіметі жоғары ұйымдасқан және әскери істерді, сот жүйесін (соттар мен қатаң заңдар негізінде), ауыл шаруашылығы өндірісін, экономиканы және халықтың тұрмысын басқарды. Үкімет сонымен қатар интеллектуалдық философияны, ғылыми зерттеулерді және егжей-тегжейлі тарихи жазбаларды қолдады. Алайда, осының барлығына қарамастан, біздің заманымыздың басында орталық билік бақылауын жоғалта бастады. Хан әулетінің құлдырауымен бірге көптеген факторлар Қытайды хаосқа ұрып, бағындыруға тырысты. 100 жылға қарай философиялық белсенділік баяулады және бюрократияда сыбайлас жемқорлық кең етек алды. Жергілікті жер иелері ғалымдардың міндеттерін орындамауына байланысты бақылауды өз қолына алды, бұл шаруаларға ауыр салық салуға әкелді. Даостар күш алып, құлдырауға қарсы шықты. Олар сиқырлы күштерді жариялап, Қытайды құтқаруға уәде берді; 184 жылғы даосистік Сары Түбіреген көтерілісі (сары бас киген көтерілісшілер басқарды) сәтсіз аяқталды, бірақ үкіметті әлсіретті. Жоғарыда аталған ғұндар аурулармен бірігіп, халықтың жартысына жуығын өлтірді және 220 жылы Хан әулетін ресми түрде жойды. Одан кейінгі хаос кезеңі үш ғасырға созылды, онда көптеген әлсіз аймақтық билеушілер мен әулеттер Қытайда тәртіп орнатуға тырысты. Бұл хаос пен тәртіпке ұмтылу кезеңі әдетте Алты Әулет дәуірі деп аталады. Оның бірінші бөлігі 220 жылы басталған Үш Патшалықты қамтиды және Хан әулетінен кейінгі қысқа және әлсіз «әулеттерді» сипаттайды. 265 жылы Қытайдың Цзинь әулеті құрылды, ол көп ұзамай Солтүстік-Батыс және Оңтүстік-Шығыс Қытайды басқарған екі империяға бөлінді. 420 жылы осы екі әулеттің жаулап алуы және бас тартуы Оңтүстік және Солтүстік әулеттерінің біріншісінің пайда болуына әкелді. 557 жылға дейін Солтүстік және Оңтүстік әулеттерінің кезегі келді, содан кейін Солтүстік Чжоу әулеті солтүстікке, ал Чэнь әулеті оңтүстікке билік етті.

Орта ғасырлар

Осы кезеңде Шығыс әлемінің империялары сауда, көші-қон және көршілес аймақтарды бағындыру арқылы кеңейіп жатты. Оқ-дәрі 11 ғасырда-ақ кеңінен қолданылды, ал Гутенберг өзінің баспасын ойлап тапқанға дейін бес жүз жыл бұрын жылжымалы әріптермен басуды қолданған. Буддизм, даосизм және конфуциандық ілімдер Орта ғасырлардағы Қиыр Шығыстың басты философиялық ағымдары болды. Марко Поло Шығысқа саяхаттап, осы ерекше мәдениет туралы керемет әңгімелермен оралған алғашқы еуропалық емес, бірақ оның 13-ғасырдың соңы мен 14-ғасырдың басында жарық көрген шығармалары Еуропа бойынша кеңінен танымал болды.

Батыс Азия (Орта Шығыс)

Арабия түбегі мен оны қоршаған Таяу Шығыс және Жақын Шығыс аймақтары ортағасырлық дәуірде, негізінен исламның таралуы мен Араб халифаттарының құрылуынан туындаған күрт өзгерістерге ұшырады. 5 ғасырда Таяу Шығыс кішкентай, әлсіз мемлекеттерге бөлінді; ең ірілері – қазіргі Иран мен Ирактағы парсылардың Сәсани империясы және Анатолиядағы (қазіргі Түркия) Византия империясы. Византиялықтар мен Сәсанилер үнемі соғысып, бұл Рим және Парсы империялары арасындағы бәсекелестіктің көрінісі болды. Бұл соғыстар екі мемлекетті де әлсіретіп, жаңа күштерге жол ашты. Осы уақытта Арабия шөлінде билік еткен көшпелі бедуин тайпалары тайпалық тұрақтылық, сауда байланыстарының кеңеюі және Ибраһим діндерімен немесе монотеизммен танысу кезеңін бастан өткерді. 602-628 жылдардағы Византия-Сәсани соғысы Византиялық Рим және Сәсанид Персия империяларын әлсіреткен кезде, Ислам діні Таяу Шығыста Мұхаммедтің (с.ғ.с.) Мединада тұсында күш алды. Халифалар мен Халид ибн әл-Уәлид сияқты дамыған әскери қолбасшылар басқарған Рашид әскері бірқатар жылдам мұсылман жаулауларында Таяу Шығыстың көп бөлігін басып алды, араб-византия соғыстарында Византия территориясының жартысынан астамын иеленді және Персияны мұсылман жаулауында толығымен қамтыды. Орта ғасырлардағы Араб халифаттары бүкіл Таяу Шығысты біртұтас аймақ ретінде біріктіріп, бүгінгі таңда сақталған басым этникалық үлгіні қалыптастырды. Бұл халифаттарға Рашид халифаты, Омейяд халифаты, Аббасид халифаты және кейіннен Сәлжұқ империясы кірді. Мұхаммед (с.ғ.с.) Ислам дінін енгізгеннен кейін, ол Таяу Шығыс мәдениетін Исламның Алтын ғасырына бастады, сәулет өнеріндегі жетістіктерге, ғылым мен технологиядағы бұрынғы жетістіктердің қайта жаңғыруына және ерекше өмір салтына түрткі болды. Мұсылмандар гректердің медицина, алгебра, геометрия, астрономия, анатомия және этика салаларындағы жетістіктерін сақтап алып, Батыс Еуропаға таратуға көмектесті. Арабтардың үстемдігі 11 ғасырдың ортасында Орталық Азиядағы түрік жерлерінен оңтүстікке қарай көшіп келген Сәлжұқ түріктерінің келуімен күрт аяқталды. Олар Персияны, Иракты (1055 жылы Бағдадты басып алды), Сирияны, Палестинаны және Хиджазды жаулап алды. Бұдан кейін Батыс Еуропадан христиандық шабуылдар жасалды. Таяу Шығыстың фрагментациясы Англия, Франция және дамып келе жатқан Киелі Рим империясының біріккен күштеріне аймаққа енуге мүмкіндік берді. 1099 жылы Бірінші крест жорығының рыцарьлары Иерусалимді басып алып, 1187 жылға дейін болған Иерусалим Корольдігін құрды, содан кейін Саладин қаланы қайта басып алды. Крестонос феодалдық иеліктері 1291 жылға дейін сақталды. 13 ғасырдың басында аймаққа жаңа басқыншылар толқыны – Моңғол империясының әскерлері кірді, Бағдадты (1258) қоршап алды және Мысыр шекарасына дейін оңтүстікке жылжыды, бұл Моңғол жаулаулары ретінде танылды. 1335 жылы моңғолдар шегінді, бірақ империядағы одан кейінгі хаос Сәлжұқ түріктерін биліктен құлатты. 1401 жылы аймақты түрік-моңғол Тимур және оның қатыгез шабуылдары одан әрі мазалады. Осы кезде Осман түріктері пайда болды.

Моңғол империясы

13 ғасырда Моңғол империясы Азияның үлкен бөлігін жаулап алды, оның аумағы Қытайдан Еуропаға дейін созылды. Ортағасырлық Азия – хандардың мемлекеті болды. Шыңғыс хан сияқты көп жерді ешкім бұрын бақылаған емес. Ол өз билігін жеке-жеке моңғол тайпаларын біріктіру арқылы құрды, содан кейін мемлекетін оңтүстік және батысқа қарай кеңейтті. Ол және оның немересі Құбылай хан Қытай, Бірма, Орталық Азия, Ресей, Иран, Таяу Шығыс және Шығыс Еуропа жерлерін басқарды. Шыңғыс хан дерлік барлық діндерге төзімділік көрсеткен қаған еді.

Үндістан

Үндістанның ерте ортағасырлық дәуірі, 600-1200 жылдар аралығында, аймақтық патшалықтармен және мәдени әртүрлілікпен сипатталады. 606-647 жылдары Үнді-Ганга жазығының көп бөлігін билеген Каннаудждың Харшасы оңтүстікке қарай кеңейтуге тырысқанда, Деканның Чалукия билеушісі оны жеңді. Оның ізбасары шығысқа қарай кеңейуге талпынғанда, Бенгалдың Пала патшасы одан жеңіске жетті. Чалукиялар оңтүстікке қарай кеңейгенде, оларды оңтүстіктен келген Паллавалар жеңді, ал оларға өз кезегінде одан да оңтүстікке қарай Пандиялар мен Чолалар қарсылық көрсетті. Раджа Раджа Чола билігінде Чолалар өзінің қарсыластарын жеңіп, аймақтық күшке айналды. Чолалар солтүстікке қарай кеңейіп, Шығыс Чалукияны, Калинганы және Палаларды жеңді. Раджендра Чола басшылығымен Чолалар Үндістан субконтинентіндегі алғашқы маңызды теңіз күшін құрды. Чола теңіз күші Чола империясының ықпалын Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін жеткізді. Осы кезеңде өсіп келе жатқан ауыл шаруашылығы экономикасына орын беру үшін жерлерінен айырылған мал өсірушілер, сондай-ақ жаңа, дәстүрлі емес билеуші топтар касталық қоғамға қабылданып алынды. Үндістан субконтинентіндегі мұсылман жаулап алуы негізінен 12 ғасырдан бастап жүзеге асты, бірақ бұрынғы мұсылман жаулап алулары қазіргі Ауғанстан мен Пәкістанға жасалған шектеулі шабуылдарды және 8 ғасырда Раджпут патшалықтары тұсындағы Үмайядтардың Үндістандағы жорықтарын қамтиды. Дели сұлтандығы және Бенгал сұлтандығы сияқты ірі экономикалық және әскери күштер құрылды. Олардың байлығын іздеу Христофор Колумбтың саяхаттарына себеп болды. Виджаянагара империясы 1336 жылы Сангама әулетінің ағайындары Харихара I және Букка Рая I-ге, Срингеридің 12-ші Шанкарачарьясы Видьяраньяның қолдауымен құрылды. Империя 13 ғасырдың соңында оңтүстік державалардың түркі-исламдық шабуылдарына қарсы тұру және оларды тойтарыс беру әрекеттерінің нәтижесінде маңызға ие болды. Ең гүлденген кезеңінде ол Оңтүстік Үндістанның көптеген билеушілерін бағындырып, Декан сұлтандарын Тунгабхадра-Кришна өзендерінен тысқары ығыстырды. Қазіргі Одишаны (ежелгі Калинга) Гаджапати патшалығынан тартып алғаннан кейін, маңызды күшке айналды. Патшалық 1565 жылы Таликота шайқасында Декан сұлтандықтарының біріккен әскерлерінен ауыр әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін 1646 жылға дейін сақталды.

Қытай

Қытай Суй, Тан, Сун және Юань династияларының өркендеуі мен құлдырауын бастан өткерді, осының нәтижесінде бюрократиясы жетілді, буддизм кеңіре тарады және неоконфуциандық ілім пайда болды. Бұл қытай керамикасы мен сурет өнерінің ең гүлденген дәуірі болды. Орта ғасырлық сәулет өнерінің шедеврлері, мысалы, Жапониядағы Тодайдзидегі Ұлы Оңтүстік қақпасы және Қытайдың Пекин қаласындағы Тяньнин ғибадатханасы – осы кезеңнен бізге жеткен құрылыстардың арасында.

Суй әулеті

580 жылдары Қытайдың бөлінген топтары арасында жаңа, қуатты династия көтеріле бастады. Бұл Ян Цзянь есімді аристократтың қызын Солтүстік Чжоу әулетіне үйлендіруімен басталды. Ол өзін Суй императоры Вэнь деп жариялап, конфуцийшіл ғалымдарды еңсеруден бас тартып, көшпелі әскерді жібіткенді. Император Вэнь көп ұзамай оңтүстік Чэнь династиясын басып алып, Қытайды Суй династиясының билігі астында қайта біріктірді. Император салықтарды төмендетіп, аштықтан сақтау және базарды бақылау үшін астық қоймаларын салғызды. Кейін Вэннің ұлы оны тақ үшін өлтіріп, өзін Суй императоры Ян деп жариялады. Император Ян конфуцийшіл ғалымдар мен бюрократияны қайта жаңғыртты, бұл аристократтар мен көшпелі әскери басшылардың наразылығын тудырды. Ян жеке құштарлығы үшін Қытайдың ресурстарын шамадан тыс пайдаланған, Гогурёны басып алуға тырысқан, шаршатарлық әрекеттер жасаған шектен тыс басшы болды. Оның әскери сәтсіздіктері мен империяға немқұрайлылығының салдарынан 618 жылы оның өзінің министрлері оны өлтірді, осымен Суй династиясы құлады.

Тан әулеті

Бақытымызға орай, Янның ең құрметті кеңесшілерінің бірі Ли Юань тез арада таққа ие болып, хаостық құлдыраудың алдын алды. Ол өзін Император Гаодзу деп жариялады және 623 жылы Тан әулетін құрды. Тан әулеті Қытайдың батыстағы Тибетке, оңтүстіктегі Вьетнамға және солтүстіктегі Маньчжурияға жаулап алу арқылы кеңеюіне куә болды. Тан императорлары сонымен қатар қытай бюрократиясындағы ғалымдардың білімін жақсартты. Осы мақсатта, Ритмика Министрлігі құрылды және ғалымдардың жұмысына сай болуын жақсарту үшін емтихан жүйесі жетілдірілді. Бұған қоса, буддизм Қытайда халық пен элита арасында екі түрлі бағытта – Таза Жер және Дзен – танымал болды. Буддизмнің таралуына зор қолдау көрсеткен Императрица Ву, сонымен қатар ресми емес «Чжоу әулетін» жариялап, сол кезде сирек кездесетін Қытайдың әйел билеушіге деген төзімділігін көрсетті. Дегенмен, буддизмге конфуциандықтар мен даостар тарапынан да қарсылық болды. Бұл көбінесе мемлекеттік қаражаттың қалай жұмсалып жатқанына қатысты сынға ұласты, себебі үкімет буддалық монастырларға салық сала алмады және оларға көптеген гранттар мен сыйлықтар берді. Тан әулеті Император Сюаньцзунның билігі кезінде құлдырауға бет бұрды, ол экономика мен әскери істерді ескермей, өзінің кәнізі Ян Гуйфэй мен оның отбасының артық ықпалынан сарай шенеуніктері арасында наразылық тудырды. Бұл 755 жылы көтеріліске әкелді. Көтеріліс сәтсіз аяқталғанымен, оны басу үшін Қытайдың сыртындағы көшпелі тайпалармен байланысқа түсу және жергілікті басшыларға көбірек билік беру қажет болды, бұл үкімет пен экономиканың нашарлауына әкелді. Тан әулеті 907 жылы ресми түрде құлады, ал жоғарыда аталған көшпелі тайпалар мен жергілікті басшылар бастаған түрлі топтар Бес әулет және Он патшалық кезеңінде Қытайды бақылау үшін күресті.

Ляо, Сонг және Цзинь әулеттері

960 жылға қарай Қытайдың көп бөлігі Сунь әулетінің билігіне қайта бірікті, бірақ солтүстіктегі аумақтарын жоғалтып, ондағы көшпелі тайпалардың бірі – жоғары мәдениетке сіңген қидан халқының Лиао әулетін жеңе алмады. Осыдан бастап Сунь әулеті шапқыштардан сақтану үшін үнемі салық төлеуге мәжбүр болды, бұл басқа көшпелі мемлекеттерге оларды басып алуға үлгі болды. Сунь дәуірінде неоконфуциандық түрінде конфуциандық ілім қайта жанданды. Бұл конфуцийшіл ғалымдардың мәртебесін аристократтар мен буддистерден жоғары қойып, әйелдердің құқығын одан әрі шектеді. Осы кезеңде әйелдердің аяқтарын байлау салты пайда болды. Соңында солтүстіктегі Лиао әулетін маньчжур тайпаларына жақын журчендердің Джин әулеті құлатты. Жаңа Джин мемлекеті Солтүстік Қытайға шапқындап кірді, Сунь әулеті оңтүстікке қарай қашып, 1126 жылы Оңтүстік Сунь әулетін құрды. Онда мәдени өмір гүлденді.

Юань әулеті

1227 жылы моңғолдар Қытайдың солтүстік-батысындағы Батыс Ся мемлекетін жаулап алды. Көп ұзамай моңғолдар жуйшендердің Джин империясына шабуыл жасады. Қытай қалалары моңғол шапқыншылығына ұшырады, қарсылық көрсеткендерге жаны аялмады, ал Оңтүстік Сун қытайлары аумақтарын жоғалта бастады. 1271 жылы қазіргі ұлы хан Хубилай хан өзін Қытай императоры деп жариялап, Юань әулетін құрды. 1290 жылға қарай бүкіл Қытай моңғолдардың бақылауына көшті, бұл Қытайдың алғаш рет шетелдік басқыншылармен толық жаулануы болды; жаңа астана Ханбалықта (қазіргі Бейжің) орнатылды. Хубилай хан моңғол және қытай мәдениеттерін бөліп, екі халықтың араласуын шектеді, тұрғын жайларын және құдайға табыну орындарын бөліп, жоғарғы әкімшілік лауазымдарды моңғолдарға берді, осылайша конфуцийшіл ғалымдардың бюрократиялық жүйені жалғастыруына кедергі келтірді. Дегенмен Хубилай қытайлық ой-санаға қызығушылық танытып, буддист, даост немесе конфуциан кеңесшілермен өзін қоршады. Моңғол әйелдері қысымға ұшыраған қытай әйелдерінен өзгеше, тәуелсіз мінез-құлық танытты. Моңғол әйелдері жиі аң аулауға, тіпті соғысқа да қатысты. Хубилайдың әйелі Чаби осының жарқын мысалы болды; Чаби күйеуіне саяси және дипломатиялық мәселелер бойынша кеңес берді, қытайлықтарды құрметтеу және оларға жақсы қарау арқылы оларды басқаруды жеңілдетуге көндірді. Алайда бұл қытай әйелдерінің жағдайын өзгертуге жеткіліксіз болды, ал Хубилайдың неоконфуциандық ізбасарлары қытай және тіпті моңғол әйелдерін одан да қыспаққа алды. Кейіннен Батыс Еуропаны қорлаған "Қара өлім" Азияда басталып, 1331 жылы Қытайда көптеген адамдардың өмірін қиды.

Асука кезеңі

Жапонияның ортағасырлық тарихы шамамен 600-710 жылдар аралығында Асука дәуірінен басталды. Бұл кезең Тайка реформасымен және императорлық биліктің орталықтандырылуымен ерекшеленді, екеуі де Қытаймен қарым-қатынастың күшеюі мен оның ықпалының тікелей салдары болды. 603 жылы Ямато әулетінің ханзадасы Шотоку маңызды саяси және мәдени өзгерістерді бастады. 604 жылы ол он жеті қағидадан тұратын конституцияны қабылдады, билікті императорға (тенно, яғни көктегі егемен) шоғырландырып, провинциялық феодалдардың салық жинау құқығын жойды. Шотоку буддизмнің де қолдаушысы болды және ғибадатханалар салуда бәсекелестікті ынталандырды.

Нара дәуірі

Шотоку реформалары Жапонияны Нара дәуіріне (шамамен 710-794 жылдар) өткізді, соның ішінде жапон астанасы Хонсюдағы Нараға көшірілді. Осы кезеңде Қытай үлгісіндегі жазу, әдеп, сәулет және конфуцийлік идеялар жапондық Буддизммен толықтырылды. Шаруалар конфуцийшіл ғалымдар мен буддалық монахтарды бірдей құрметтеді. Дегенмен, 735-737 жылдардағы жапондық шешек эпидемиясынан кейін Буддизм мемлекеттік дін мәртебесіне ие болды және үкімет көптеген будда ғибадатханалары, монастырлары мен мүсіндерін салуға бұйрық берді. Шамадан тыс шығындар, сондай-ақ көптеген аристократтар салық төлемегендіктен, шаруаларға ауыр салмақ түсіріп, кедейлік пен ашаршылыққа әкелді. Соңында буддизмнің ықпалы бақылаудан шығып, императорлық билікті басып алу қаупі тудырды, бұл император Канмуды астананы Хэйан-кёге көшіруге мәжбүр етті, осылайша буддизмнің билікті басып алуын болдырмақшы болды. Бұл Хэйан дәуірінің басталуын және Тайка реформасының аяқталуын білдірді.

Хэйан дәуірі

Хэйан дәуірі (794–1185 жылдар) кезінде императорлық биліктің әлсіреуі болды. Императорлық орталықтандырумен және көктегі мандатпен байланысты қытайдық ықпал да төмендеді, ол тиімсіз деп есептелді. 838 жылы жапон сарайы Қытайдағы елшіліктерін тоқтатты, тек саудагерлер мен буддалық монахтар ғана Қытайға саяхаттай берді. Буддизмнің өзі қытайлық емес, жапондық дін ретінде қарастырылып, Жапонияда танымал болды. Будда монахтары мен монастырлары аристократтармен бірге сарайларда жеке билікке ие болуға тырысты. Императорлық бюрократияда ықпалды болған Фудзивара кланы ерекше көзге түсті. Осы кезеңде император сарайында мәдени өмір гүлденді. Әдемілікке, әлеуметтік қарым-қатынасқа, жазу мен әдебиетке ерекше мән берілді. Асыл әйелдер де ақсүйектермен тең мәдениетті болды, шығармашылық жұмыстармен және саясатпен айналысты. Осы дәуірдегі жапон әдебиетінің және жоғары мәдениеттегі әйелдердің рөлінің көрнекті мысалы – Мурасаки Шикибудің «Генджи туралы әңгіме» шығармасы. Асылдар арасында ағаш сарайлар мен шөжі жылжымалы есіктері кеңінен таралды. Императорлық биліктің жоғалтуы провинциялық жауынгерлік элитаның күшеюіне әкелді. Кішкентай жерлеушілер өздігінен әрекет ете бастады. Олар заңдарды орындады, қоғамдық жұмыстарды қадағалады және император сарайының орнына өздері үшін кіріс жинады. Аймақтық жерлеушілер де өз әскерлерін құра бастады. Бұл жауынгерлер императорға емес, тек жергілікті жерлеушілеріне ғана адал болды, бірақ император үкіметі оларды жиі елорданы қорғау үшін шақыратын. Аймақтық жауынгерлік топ самурайларға айналды, олар өз мәдениетін қалыптастырды: катана сияқты арнайы қарулар мен бусидо – мінез-құлық кодексі. Хэйан дәуірінің екінші жартысында император үкіметінің бақылауын жоғалтуы бандитизмнің өршуіне әкелді, бұл феодалдар мен буддалық монастырларын қорғану үшін жауынгерлерді жалдауға мәжбүр етті. Жапониядағы императорлық биліктің төмендеуі феодалдардың тәуелсіздікке ие болуына және империядан бөлінуіне әкелді. Бұл феодалдық мемлекеттер өздерінде тұратын шаруаларды қанау арқылы оларды дерлік құлдыққа теңестірді. Шаруалардың самурайлар қатарына өтуіне де қатаң шектеулер қойылды, олар киім мен қару-жарақ бойынша айырмашылығымен көзге түсті. Осыған байланысты көптеген шаруалар адал өмір салты үшін соңғы өмірде сыйапат алу үмітімен буддизмге бет бұрды. Феодализмнің күшеюімен император сарайындағы отбасылар аймақтық жерлеушілермен одақтасуға тырысты. Фудзивара кланы биліктен құлап, Тайра және Минамото кландары арасындағы бәсекелестік күшейді. Бұл бәсекелестік 1180 жылдардың басында Генпей соғысына ұласты. Бұл соғысқа самурайлар да, шаруалар да қатысты. Самурайлар үшін шайқас – қасиетті рәсім болды, сондықтан олар нашар даярланған шаруаларды оңай жеңді. Минамото кланы ауылдық одақтарының арқасында жеңіске жетті. Тайра кланы жойылғаннан кейін Минамото Камакурада орналасқан шогунат (немесе бакуфу) деп аталатын әскери үкімет құрды.

Камакура кезеңі

Генпей соғысының аяқталуы және Камакура шогунатының құрылуы 1185 жылы Хеян дәуірінің аяқталып, Камакура дәуірінің басталуын қадағалады, осымен феодалдық Жапония бекітілді.

Кореяның үш патшалығы

Кореяның үш патшалығы солтүстіктегі Гогурё, оңтүстік-батыстағы Бэкче және оңтүстік-шығыстағы Силланы қамтиды. Бұл үш патшалық Қытай мен Жапония арасындағы мәдениеттердің көпірі болды. Жапонияның ханзадасы Шотоку екі ұстаздан тәлім алған. Бірі Бэкжеден, екіншісі Гогурёдан еді. Жапония Силлаға шабуыл жасағанда, Гогурё Силлаға Жапонияны жеңуге көмектесті. Бэкче олардың алғашқы гүлдену кезеңін бастан кешірді. Оның гүлдену кезеңі біздің заманымыздың V ғасырында болды. Астанасы Сеул қаласы еді. Гүлдену кезеңінде патшалық шетелде колониялар құрды. Қытайдың Ляодун және Жапонияның Кюсю аймақтары Бэкженің қысқа ғасырлық дәуірінде оның колониялары болды. Гогурё ең күшті патшалық болды. Олар кейде өзін Империя деп атады. Оның гүлдену кезеңі VI ғасырда болды. Гванггето патша аумағын солтүстікке қарай кеңейтті. Осылайша Гогурё Корея түбегінен Маньчжурияға дейін үстемдік құрды. Оның ұлы Чансу аумағын оңтүстікке қарай кеңейтті. Ол Сеулді басып алып, астанасын Пхеньянға көшірді. Гогурё патша Жансудың аумақты оңтүстікке қарай кеңейтуінің арқасында Оңтүстік Корея түбегінің үштен екі бөлігін басып алды. Силла соңғы гүлдену кезеңін бастан кешірді. Жинхен патша солтүстікке жорық жасап Сеулді басып алды. Бірақ бұл ұзаққа соқпады. Бэкче күшейіп, Силлаға шабуыл жасады. Бэкче Силланың 40-тан астам қаласын басып алды. Сондықтан Силланың аман қалуы қиын болды. Қытайдың Суй әулеті Гогурёға басып кірді, нәтижесінде Корея мен Қытай арасында Гогурё-Суй соғысы болды. Гогурё Қытайды жеңіп, Суй әулеті құлады. Содан кейін Тан әулеті Гогурёға қайта шабуыл жасап, Силлаға жарым аралды біріктіруге көмектесті. Гогурё, Бэкче және Жапония Тан-Силла одағына қарсы бірігіп күш көрсетті, бірақ Бэкче мен Гогурё құлдырады. Өкінішке орай, Тан әулеті Силлаға адалсыздық жасап, бүкіл Корея түбегін басып алу үшін Корея түбегіне шабуыл жасады (Силла-Тан соғысы). Силла "Кореяның үш патшалығын біріктіруді" жақтады, сондықтан құлаған Бэкче мен Гогурё халқы Силлаға қытай шабуылына қарсы көмектесті. Ақырында Силла Қытайды жеңіп, жарым аралды біріктіре алды. Бұл соғыс корей халқының рухани біртүлігіне ықпал етті.

Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер кезеңі

Қалған Гогурё халқы Бальхае мемлекетін құрып, 7 ғасырдың соңында Танға қарсы соғыста жеңіске жетті. Бальхае солтүстік мемлекет, ал Кейінгі Силла – оңтүстік мемлекет болды. Бальхае өз ата-бабалары Гогурё сияқты едәуір күшті патшалыққа айналды. Соңында Тан әулетінің императоры Бальхаені "Шығыстағы күшті ел" деп мойындады. Олар Жапония, Қытай және Силламен сауда жасауды ұнатты. Бальхае мен Кейінгі Силла Қытайға көптеген халықаралық студенттерді жіберді. Сондай-ақ Араб саудагерлері Корея түбегіне келді, осылайша Корея батыс елдерінде "Силла" деп танылды. Силла корей жазу жүйесін – Иду әрпін жетілдірді. Иду Жапонияның Катакана әрпіне әсер етті. 10 ғасырдың басында Ляо әулеті Бальхаеге шабуыл жасады, нәтижесінде Бальхае құлдырады.

Кейінгі Кореяның үш патшалығы

Бірлескен Корея патшалығы, Кейінгі Силла, жемқор орталық үкіметтің салдарынан қайтадан үш патшалыққа бөлінді. Бұл Кейінгі Когурё (сонымен қатар "Тэбонг" деп белгілі), Кейінгі Пэкче және Кейінгі Силла патшалықтарын қамтиды. Кейінгі Когурё генералы Ван Гён таққа отырып, патшалықтың атын Горё деп өзгертті, ол ежелгі, күшті Когурё патшалығынан шыққан, және Горё түбекті қайта біріктірді.

Горьё

Горё үш патшалық кезеңінде Корея түбегін қайта біріктірді және өзін "Империя" деп атады. Бірақ қазіргі кезде Горё корольдік ретінде танымал. "Горё" атауы Гогурёдан, ал Корея атауы Горёдан алынған. Горё құлаған Балхаидан адамдарды қабылдады. Олар Ляо әулетін қорғап, жуйчжілерге шабуыл жасап, аумағын солтүстікке қарай кеңейтті. Горёде көркем мәдениет дамыды. Әлемдегі алғашқы металл қаріппен басылған "Жикжи" кітабы да Кореяда жарық көрді. Горё ыдыстары осы мемлекеттің ең танымал мұраларының бірі. Горё Қытай үкімет жүйесін импорттап, оны өздерінің жолдарымен дамытты. Осы кезеңде заңдар жүйелендіріліп, мемлекеттік қызметке орналасу жүйесі енгізілді. Буддизм гүлденіп, түбекке тарады. Трипитака Кореанада барлығы 81 258 кітап бар. Ол Кореяны моңғол шапқыншылығынан қорғау үшін жасалған. Қазір ол ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Горё Ляо әулетіне қарсы шайқаста жеңіске жетті. Содан кейін моңғол империясы Горёға шапқындады. Горё жойылмады, бірақ моңғолдарға бағынуға мәжбүр болды. 80 жылдан кейін, 14 ғасырда Юань моңғол династиясы билігін жоғалтты. Гонгмин патша, әйелі моңғол болса да, моңғолдарға қарсы тәуелсіздік күресін бастады. 14 ғасырда Мин әулеті Горёның Қытайға бағынуын қалады. Бірақ Горё оған келіспеді және Қытайға жорық жасауға шешім қабылдады. Қытайға барған соң, Горё генералы Ли Сонг Гэ қайтып келіп, Горё мемлекетін жойды. Содан кейін 1392 жылы ол Жосон деген жаңа династия құрды. Ол Жосонның бірінші патшасы – Тэчжо болды.

Кмерлер

802 жылы Жаяварман II көршілес халықтар үстінен билігін бекітіп, өзін чакравартин, яғни "жалпыға бірдей билеуші" деп жариялады. Кхмер империясы 9-шы ғасырдың басынан 15-шы ғасырға дейін құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азияны тиімді түрде бақылап тұрды, осы кезеңде Ангкорда ең жоғары дәрежедегі монументалды сәулет пен композиция шеберлігін жетілдірді.

Вьетнам

Вьетнам тарихы шамамен 20 000 жыл бұрын, алғашқы заманауи адамдар осы жерге келіп, қоныстанған кезде басталады, олар қазіргі заманғы Негритостардың бабалары саналады. 1965 жылғы археологиялық қазбалар, зерттеулер жалғасып жатқан, Синантропқа жақын екі гоминидтің қалдықтарын көрсетті, олар Орта плейстоцен дәуіріне, шамамен жарты миллион жыл бұрын жатады. Көне Вьетнам әлемдегі ең алғашқы өркениеттер мен қоғамдардың отаны болды, осылайша ауыл шаруашылығымен айналысқан алғашқы халықтардың біріне айналды. Қызыл өзен аңғары табиғи географиялық және экономикалық бірлік құрады, солтүстік және батысында таулар мен ормандармен, шығысында теңізбен және оңтүстігінде Қызыл өзен дельтасымен шектеледі. Қызыл өзеннің тасқындарын болдырмау, су жүйелерін бірлесіп салу, сауда-саттық және жаугершілікке тойтарыс беру үшін біртұтас билік қажеттігі шамамен б.з.д. 2879 жылы алғашқы вьетнамдық мемлекеттердің құрылуына әкелді. Кейінгі уақытта археологтардың зерттеулері Вьетнамның Дунг Сон мәдениетінің 700 жылға жуық уақыт бұрын Солтүстік Вьетнам, Гуанси және Лаоспен байланысты екенін көрсетті. Вьетнамның ұзын жағалауы, тар жерлері, тік таулы аймақтары және екі ірі дельтасы көп ұзамай бірнеше ежелгі мәдениеттер мен өркениеттердің отанына айналды. Солтүстікте Дунг Сон мәдениеті және оның жергілікті басшылары Ван Ланг және Ау Лак б.з.д. 500 жылдан бастап гүлденді. Орталық аймақта австронезиялық чамик халықтарының Са Хуинь мәдениеті де өркендеді. Екеуі де қытайлық Хан әулетінің солтүстіктен басып кіруімен ығыстырылды. Ханның Наньюэні жаулап алуы 111 жылы Вьетнамның бір бөлігін қытай билігіне бағындырды. Дәстүрлі қытай жазуы ресми жазуға айналды, сондай-ақ вьетнамдықтардың кейін дамытқан тәуелсіз ном жазуы пайда болды. Б.з.д. 40 жылы Трюнг әпкелері жергілікті тайпалар мен халықтардың қытай билігіне қарсы алғашқы көтерілісін жетекшілік етті. Көтеріліс жеңіліске ұшырады, бірақ Хань әулеті 2-ші ғасырдың соңында әлсірегендіктен және Қытай (中国) дүрбелеңге түскендіктен, Вьетнамның жергілікті халықтары қайтадан көтеріліп, кейбіреулері тәуелсіздікке қол жеткізді. 192 жылы Вьетнамның орталық бөлігіндегі чамдар қытайларға қарсы көтеріліп, кейіннен тәуелсіз Чампа патшалығын құрды, ал Қызыл өзен дельтасында солтүстік бақылауы әлсіреді. Сол кезде буддизм мен индуизмнің 2-ші ғасырға қарай пайда болуымен Вьетнам Оңтүстік-Шығыс Азияда үнді және қытай мәдениеттерінің әсерін бөліскен алғашқы ел болды, сонымен қатар Чампа және Фунань сияқты алғашқы үнділенген патшалықтар пайда болды. Осы 1000 жыл ішінде қытай билігіне қарсы көптеген көтерілістер болды, ал кейбір кезеңдерде Вьетнам Трюнг, Ерте Ли, Хук және Дьонг Джин Нхэ басшылығымен тәуелсіз басқарылды, бірақ олардың жеңістері мен билігі уақытша болды. Нго Кво (Вьетнам императоры, 938-944) 938 жылғы Бак Данг өзені шайқасында жеңіске жетіп, елдегі егеменді билікті қалпына келтіргеннен кейін, келесі мың жылдық Нго, Джин, Ерте Ле, Ли, Трен, Хо, Кейін Трен, Кейін Ле, Мак, Жаңару Ле, Tây Sơn және Нгуен сияқты жергілікті династиялардың жетістіктерімен дамыды. Вьетнамның ном жазуы (Chữ Nôm) дамып, жетілді, әдебиет ном тілінде жарық көрді және жазылды. Императорлық династиялар кезінде Вьетнам азаматтық соғыстардың салдарынан қирады, Сун, Юань, Чам, Мин, Сиам, Цин, Франция және Жапон империяларының араласуына куә болды. Мин империясы қысқа мерзімге Қызыл өзен аңғарын жаулап алды, содан кейін жергілікті вьетнамдықтар бақылауға алды, ал Франция империясы Вьетнамды шамамен бір ғасыр бойы француздық тәуелділікке түсірді, содан кейін Жапон империясының қысқа, бірақ қатыгез оккупациясы болды. Француз кезеңінде кең таралған қатыгездік, теңсіздік және Хан Ном мәдениетінің қалдықтары жойылды, француздар вьетнамдықтарды 1880 жылдардан бастап конфуцийшіл мұраларынан құтқаруға тырысты. Бұл кезеңде француз тілі ресми тіл болды. Вьетнамның латын жазуы Хань Номның латын транслитерациясы болып саналады, ол Хань Ном логографиялық жазуының орнын басып, 20-шы ғасырдан бастап жазбаша және ауызша тілдің негізгі құралына айналды. 1940 жылы Жапония басып кірді, бұл екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әскери-саяси күш-жігерге қарсылық білдірген Францияның қайтып келген күші мен өзін коммунизмнің қызыл толқынына қарсы бостандық пен демократия үшін күрескен деп санайтын АҚШ-тың наразылығын тудырды. Вьетнам соғысында АҚШ немесе Батыс блогы Оңтүстік Вьетнамды, ал Кеңес Одағы немесе Шығыс блогы Солтүстік Вьетнамды қолдады. Саяси құлпыру, қақтығыстар мен соғыстың қарқынды кезеңінен кейін коммунистік көтеріліс пен жеңіс монархияны екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жойды, ал ел социалистік республика деп жарияланды. Вьетнам Қытай және Камбоджамен болған қатыгез соғыстардан кейін ауыр санкцияларға және саяси-экономикалық оқшаулануға ұшырады. Содан кейін Đổi Mới (жаңару/инновация) реформалары жүзеге асырылды. Нарық либерализациясы мен жаһандану күштері Вьетнамның экономикалық және саяси жағдайын қалыптастырды.

Ерте заманауи

Ресей империясы Азияға 17 ғасырдан бастап кеңейе бастады және 19 ғасырдың соңына дейін Сібірдің барлық аймағы мен Орталық Азияның көп бөлігін бақылауына алды. Осман империясы 16 ғасырдан бастап Анатолияны, Таяу Шығысты, Солтүстік Африканы және Балқан жарты аралын басқарды. 17 ғасырда маньчжулар Қытайды жаулап алып, Цинь әулетін құрды. 16 ғасырда Моғол империясы Үндістанның үлкен бөлігін бағындырып, Үндістан үшін екінші алтын ғасырды ашты. Қытай көп уақыт бойы әлемдегі ең ірі экономика болып келді, одан кейін 18 ғасырға дейін Үндістан осы көрсеткіш бойынша көш бастады.

Минг Қытай

1368 жылы Чжу Юаньчжан өзін Хунгу императоры деп жариялап, Қытайдың Мин әулетін құрды. Жаңа император мен оның ізбасарлары монғолдарды және олардың мәдениетін Қытайдан және Ұлы Қабырғадан тысқары жерге қуды. Жаңа император Қытай бюрократиясында үстемдік еткен ғалымдарға күдікпен қарады, себебі ол шаруа болып туған және білім алмаған еді. Дегенмен, Конфуцийшілдік ғалымдар Қытай бюрократиясы үшін қажет болды және олар қайта орналастырылды, сондай-ақ емтихан жүйелерін жақсартатын және бюрократияға кіру үшін бұрынғыдан да маңызды ететін реформалар жүзеге асырылды. Емтихандар күрделенді, алдауға қатаң тыйым салынды, ал жақсы нәтиже көрсеткендер жоғары бағаланды. Соңында, Хунгу императордың билігін күшейтіп, бюрократтардың сыбайлас жемқорлық әсерін жоюға ұмтылды.

Қоғам және экономика

Хунгу императоры, мүмкін, қарапайым халыққа деген ықыласынан, шаруаларға көмек көрсететін көптеген суару жүйелері мен басқа да қоғамдық жобаларды салған. Олар бос жатқан жерді салық төлемей, өңдеуге және иеленуге рұқсат алды, сондай-ақ жұмысқа қатысты талаптар да азайтылды. Дегенмен, бұл шаралар үкіметтен көптеген жеңілдіктер алып, шаруалардың басын біріктіріп, билікке таласып жатқан жер иелерінің күшеюін тоқтатуға жеткіліксіз болды. Қарыз берушілер шаруалардың қарызын ипотекамен алмастырып, фермерлердің жерін сатып алып, оларды жер иелеріне жалға берілуге немесе басқа жұмыс іздеуге мәжбүр етті. Осы кезеңде неоконфуциандық ілімдер бұрынғы Сун және Юань династияларына қарағанда одан бетер күшейді. Егдеулердің жастардан, ерлердің әйелдерден, мұғалімдердің оқушылардан артық екендігіне баса назар аудару, "төмен" санатындағы адамдарға шағын кемсітушілікке әкелді. Мин дәуірінде бейнелеу өнері гүлденді, соның арқасында сурет салу техникасы жетілдіріліп, сарай, қала немесе ауыл өмірі, ғалымдар немесе саяхатшылар, таулардың, көлдердің немесе батпақтардың сұлулығы бейнеленді. Осы дәуірде қытай романы толыққанды дамыды, «Су шебі», «Батысқа саяхат», «Цзинь Пин Мэй» сияқты классикалық туындылар жарық көрді. Мин династиясында экономика да қарқынды дамыды. Америкадан жүгері, тәтті картоп, жер жаңғағы сияқты егістердің енгізілуі құнарсыз жерлерде де егін өсіруге мүмкіндік берді және ашаршылықтың алдын алуға көмектесті. Сун династиясы тұсында басталған халық санының өсімі үш ғасырдың ішінде Қытай халқының санын 80 немесе 90 миллионнан 150 миллионға дейін жеткізіп, 1600 жылы жаңа деңгейге көтерілді. Бұл ішкі және сыртқы нарықта өсіп келе жатқан нарықтық экономикамен қатар жүрді. Шеберлер жібек, шай, керамика және лак бұйымдарын жасап, Азия мен Еуропаға сауда жасады. Батыс елдері Макао және Кантон портында (қытайлықтар үшін белгілі шектеулермен) сауда-саттықпен айналысты. Саудагерлер осыдан үлкен пайда көріп бақылықтарымен қатар, жер Қытайдағы байлықтың басты символы болып қала берді және саудагерлердің байлығы көбінесе жерді көбейтуге жұмсалды. Сондықтан, осы байлықтың аз бөлігі жеке кәсіпорындарға инвестицияланды, бұл Қытайға базар экономикасын дамытуға мүмкіндік бермеді, ал мұндай дамыған базар экономикасы Батыс елдерінің табысқа жетуіне көмектескен еді.

Шетелдік мүдделер

Ұлттық даңқ үшін қытайлықтар Оңтүстік Қытай теңізі мен Үнді мұхиты арқылы таңғажайып кемелер жібере бастады. 1403 жылдан 1433 жылға дейін Юнле императоры Қытайдан шыққан мұсылман евнух, адмирал Чжэн Хэ басқарған экспедицияларды тапсырды. Қытай жонкерлері жүздеген сарбаздарды, тауарларды және жануарлар бағына арналған жануарларды тасымалдап, Қытайдың күшін көрсету үшін Оңтүстік-Шығыс Азияға, Парсыға, Арабияның оңтүстігіне және Шығыс Африкаға сапар шекті. Олардың шеберлігі сол кездегі еуропалықтардан асып түсті, егер осы экспедициялар тоқтамағанда, бүгінгі әлемдік экономика басқаша болар еді. 1433 жылы қытай үкіметі әскери-теңіз күштерін ұстаудың құны қажетсіз шығын екенін шешті. Қытайдың әскери-теңіз күштері біртіндеп таратылып, ішкі реформалар мен әскери қорғанысқа назар аударыла бастады. Қытайдың ұзақ жылдар бойы басты міндеті – көшпелілерден қорғану болды және олар осы міндетке қайта оралды. Қытай теңіз күштеріне қойылған шектеулер кейіннен теңіз арқылы шетелдік шабуылға осалдық тудыратын еді. Күтілгендей, 1582 жылы материкке жеткен иезуит миссионерлері бастапқыда қытайдың шығыс жағалауына келді. Олар қытай халқын христиан дініне аударуға тырысты, әуелі әлеуметтік иерархияның жоғарғы қабатын, содан кейін төменгі топтарды аударуға мүмкіндік берді. Көптеген иезуиттер қолдау табу үшін қытай киімдерін, әдет-ғұрыптарын және тілін қабылдады. Кейбір қытай ғалымдары батыстың белгілі бір ілімдеріне, әсіресе батыстың технологиясына қызығушылық танытты. 1580 жылдары Матео Риччи және Адам Шалл сияқты иезуит ғалымдары еуропалық сағаттар, жетілдірілген күнтізбелер, зеңбіректер және ай тұтылуын дәл болжау сияқты технологиялық жетістіктермен қытай элитасын таң қалдырды. Білімді ақсүйектердің кейбіреулері дін аударғанмен, көптегендері батыстықтарды "жабайылар" деп санады және батыстың түзетулерінен туған ұятқа наразы болды. Дегенмен, иезуит ғалымдарының шағын тобы император мен оның кеңесшілерін таң қалдыру үшін сарайда қалды.

Құлдырау

1500 жылдардың соңына қарай императорға зор билік берген, өте орталықтандырылған үкімет, қабілетсіз билеушілердің көбеюімен құлдырауға бастады. Осы әлсіз билеушілермен бірге, құлдыраудың пайдасын көрген, сыбайлас жемқорлықпен айналысатын шенеуніктер де артты. Бюрократияның салдарынан мемлекеттік жобалар қайтадан тозығып, су тасқыны, құрғақшылық және аштық шаруаларды қинады. Аштық тез арада қатты күшейді, сондықтан кейбір шаруалар балаларын құлдыққа сатуға мәжбүр болды, осылайша оларды аштықтан сақтап қалғысы келді, немесе ағаштардың қабығын, үйректердің немесе басқа адамдардың қалдықтарын жеді. Көптеген жер иелері ахуалды пайдаланып, үлкен ендіктерін салды, онда мұңайған шаруалар жұмыс істеп, қанауға ұшырады. Бұл шаруалардың көптегені қашып, қарақшылыққа салынып, ашық бүлік шығарды. Бұлардың бәрі Қытайдың бұрынғы дәуірлердегі әдеттегі құлдырауымен, сондай-ақ шетелдік қауіп-қатерлердің күшеюімен сай келеді. 16 ғасырдың ортасында жапондық және этникалық қытай қарақшылары оңтүстік жағалауға шабуыл жасады, бірақ бюрократия да, әскер де оларды тоқтатуға күш жеткізбеді. Солтүстіктегі маньчжур халқының да қауіптілігі арта түсті. Маньчжурлар Қытайдың солтүстігіндегі үлкен мемлекет болған, бірақ 17 ғасырдың басында Нұрхачи атты жергілікті басшы оларды Сегіз Туға біріктірді – қарсыласатын әулеттер ұйымдастырылған әскерлер. Маньчжурлар көптеген қытай әдет-ғұрыптарын қабылдады, әсіресе олардың бюрократиясын үлгі етті. Дегенмен, маньчжурлар қытайлардың қарауындағы ел болып қала берді. 1644 жылы қытай әкімшілігі соншалықты әлсіз болды, 16-шы және соңғы император, Чжунчжэнь императоры, жаудың Тыйым салынған қалаға (оның жеке иелігіне) енуіне дейін жергілікті наразылардың көтерілісіне жауап бермеді. Ол көп ұзамай императорлық бақта өзін-өзі дарға асты. Ұзақ уақыт өтпей Шун әулеті құрылды, бірақ адал Мин шенеунігі маньчжурлардан жаңа әулетті құлатуға көмек сұрады. Шун әулеті бір жыл ішінде құлап, маньчжурлар Ұлы Қытай қабырғасының ішінде қалды. Ахуалды пайдаланып, маньчжурлар қытай астанасы Пекинге жорық жасады. Екі онжылдық ішінде Қытайдың барлық жері маньчжурларға тиесілі болды және Цин әулеті құрылды.

Корея: Жосон әулеті (13921897)

Қазіргі Кореяның басында 500 жылдық патшалық Корё құлдырап, Жосон династиясы 1392 жылдың 5 тамызында билікке келді. Жосонның Тэчжосы елдің атын Корёден Жосонға өзгертті. Ұлы Седжонг 1443 жылы қазіргі корей алфавиті – Хангульді жасады; сондай-ақ Жосон әулеті ғылым мен технологияда бірнеше жетістіктерге қол жеткізді, мысалы, күн сағаттары, су сағаттары, жаңбыр өлшеу жүйелері, жұлдыз карталары және корейдің кішкентай ауылдарының егжей-тегжейлі жазбалары. Тоғызыншы патша Сонджон 1485 жылы бірінші толық корей заң кодексін жасады. Осылайша мәдениет пен халықтың тұрмыс-тіршілігі қайтадан жақсарды. 1592 жылы Тоётоми Хидэёси бастаған Жапония Кореяға шапқындады. Бұл – Имджин соғысы. Соғысқа дейін Жосеонда ұзақ бейбітшілік орнаған еді, ол PAX ROMANA-ға ұқсас. Сондықтан Жосон соғысқа дайын болған жоқ. Жосон қайта-қайта жеңіліске ұшырады. Жапон әскері Сеулді басып алды. Бүкіл Корея түбегі қауіпке ұшырады. Бірақ Кореяның ең танымал генералы И Сун Син, Оңтүстік Корея жағалауында жапондық флотты жеңді, тіпті 13 кемеге қарсы 133 кемемен күресті. Бұл керемет шайқас «Мьёнгнян шайқасы» деп аталады. Содан кейін Мин әулеті Жосеонға көмектесті, ал Жапония шайқаста жеңілді. Осылайша Тоётоми Хидэёсидің Кореядағы жорығы сәтсіз аяқталып, Токугава сёгунаты құрылды. Корея Имджин соғысында қатты зардап шекті. Көп ұзамай, Манжурия халқы Жосеонға қайтадан шапқындады. Бұл Циннің Жосеонға басып кіруі деп аталады. Бірінші шабуыл сақ үшін жасалды. Өйткені Цин мен Мин арасында соғыс жүріп жатты, сондықтан Мин мен Жосонның одақтастығы Цин үшін қауіпті болды. Ал екінші шабуыл Жосонның Цинге мойынсұнуына әкелді. Содан кейін Цин Мин империясын жеңіп, Қытайдың барлық аумағын басып алды. Жосон да Цинге мойынсұнуға мәжбүр болды, өйткені Жосон Цинге қарсы екінші соғыста жеңілді. Цин шапқыншылығынан кейін Жосон әулетінің ханзадалары Қытайда балалық шағын өткізді. Патша Инджоның ұлы Адам Шаллмен Бейжіңде кездесті. Сондықтан ол патша болған соң батыс технологиясын корей халқына таныстырғысы келді. Ол таққа отыра алмай қайтыс болды. Содан кейін баламалы хан Жосонның 17-ші патшасы болып, өзінің патшалығы мен құлаған Мин әулеті үшін кек алуға тырысты. Кейіннен Ёнчжо мен Чонгчжо сияқты патшалар өз халқының өмірін жақсартуға және губернаторлардың ақылға сыймайтын бәсекелестігін тоқтатуға тырысты. XVII ғасырдан XVIII ғасырға дейін Жосеон 10 рет Жапонияға дипломаттар мен суретшілерді жіберді. Бұл топ «Тонгшинса» деп аталды. Олар Жапонияға озық корей мәдениеті туралы білім беру үшін жіберілді. Жапондықтар корей ақсүйектерінен өлеңдер алуды ұнататын. Сол кезде Корея Жапониядан күшті болды. Бірақ Жосеон мен Жапония арасындағы қарым-қатынас 19 ғасырдан кейін өзгерді. Себебі Жапония Корея мен Қытайдан да күшті болды. Сондықтан Жосон «Сушинса» деп аталатын дипломаттарды жапондық озық технологияларды үйрену үшін жіберді. Чонгчжо хан қайтыс болғаннан кейін, XIX ғасырдың басында кейбір ақсүйектер бүкіл патшалықты өз қолдарына алды. Сол кезеңнің соңында батыс елдер Жосеонға шапқындады. 1876 жылы Жосеон Циннен босатылды, сондықтан олар Цинге мойынсұнуға мәжбүр болмады. Бірақ Жапон империясы қуанышқа бөленді, өйткені Жосеон толық тәуелсіз патшалық болды. Осылайша Жапония патшалыққа көбірек араласа алды. Осыдан кейін Жосон АҚШ-пен сауда жасап, «Сошинсаны» Жапонияға, «Юнгшинсаны» Цинге, ал «Бобинсаны» АҚШ пен Еуропаға жіберді. Бұл топтар Корея түбегіне көптеген заманауи заттарды әкелді.

Жапония: Токугава немесе Эдо кезеңі (16031867)

Қазіргі Жапонияның ерте кезеңінде, "соғысқан мемлекеттер" Сенгоку кезеңінен кейін, Ода Нобунага мен Тойотоми Хидеёси Азучи-Момояма кезеңінде орталық үкіметтің құрылысы іріктеп қайта жаңғыртылды. 1600 жылы Секигахара шайқасынан кейін орталық билік Токугава Иэясуға көшті, ол бұл процесті аяқтады және 1603 жылы сёгун атағын алды. Жапондық "Токугава дәуіріндегі" (Едо қоғамын қараңыз) қоғам, оған дейінгі шогунаттардан өзгеше, Тойотоми Хидеёси құрған қатаң таптық иерархияға негізделген. Даймёлар (феодалдар) ең жоғары тұрды, одан кейін самурайлар – жауынгерлер, ал төменде шаруалар, қолөнершілер мен саудагерлер орналасты. Сакоку саясаты бойынша, санаулы ерекшеліктермен ел шетелдіктерге қатаң жабық болды. Екі ғасырлық оқшаулау кезеңінде сауаттылық деңгейі артты. Елдің кейбір аймақтарында, әсіресе кішігірім өңірлерде, даймёлар мен самурайлар шамалы ерекшеленді, себебі даймёлар самурайлар ретінде тәрбиеленуі мүмкін, ал самурайлар жергілікті билеушілер рөлін атқаруы мүмкін. Әйтпесе, бұл әлеуметтік қабаттану жүйесінің өте қатаңдығы уақыт өте келе тұрақсыздық күштерін тудырды. Шаруаларға салынатын салықтар белгілі бір сомада бекітілді, инфляция мен ақша құнының өзге де өзгерістері ескерілмеді. Нәтижесінде, самурайлар-жер иелері жинаған салықтардың құндылығы уақыт өте келе төмендеді. Бұл көбінесе әдепті, бірақ кедей самурайлар мен жақсы жағдайдағы шаруалар арасында көптеген қақтығыстарға әкелді. Дегенмен, шетелдік державалар келгенше, ешқайсысы қалыптасқан тәртіпке күшті қарсылық білдіре алмады.

Үндістан

Үндістан субконтинентінде 18-ші ғасырдың басында Моғол империясы Үндістанның басым бөлігін биледі. Император Шах Джахан мен оның ұлы Аурангзебтің ислам шариғаты билігі кезінде империя сәулет және экономикалық өркендеуіне жетті, әлемдегі ең ірі экономикаға айналды, оның құны әлемдік ЖІӨ-нің 25% астам құрады. 18 ғасырдың ортасында бұл маңызды өнеркәсіптік даму аймағы болды. Надир Шахтың Моғол империясына шабуылы, Пласси шайқасы, Бухсар шайқасы және ұзақ Англо-Майсур соғыстары сияқты маңызды оқиғалардан кейін Оңтүстік Азияның көп бөлігі британдықтар отарлап, басқарып, Британдық Радж құрылды. "Классикалық кезең" Моғол императоры Аурангзебтің қайтысымен аяқталды, бірақ династия тағы 150 жылға созылды. Осы кезеңде империя әртүрлі аймақтарды байланыстыратын жоғары сатты орталықтандырылған басқару жүйесімен ерекшеленді. Моғолдардың барлық маңызды ескерткіштері, олардың ең танымал мұрасы осы кезеңде пайда болды, ол Персия мәдениетінің Үндістан субконтинентіне кеңінен таралуымен және көркем әдебиет, өнер және сәулет салаларындағы ұлы жетістіктермен сипатталады. Маратха империясы қазіргі Үндістанның оңтүстік-батысында орналасқан және Маратха империясының премьер-министрлері Пешвалардың басшылығымен кеңейді. 1761 жылы Маратха әскері Ауғанстанның Ахмад шаһ Дуррани патшасына қарсы Панипаттың үшінші шайқасында жеңіліп, империялық кеңею тоқтатылды, содан кейін империя Маратха мемлекеттерінің конфедерациясына бөлінді.

Британдық және голландтық отарлау

Еуропалық экономикалық және теңіз күштері Азияға алдымен сауда жасау үшін, содан кейін ірі колонияларды жаулап алу үшін енді. Голландтар алғашқы қадамды жасады, одан кейін британдықтар ілесті. Португалия бірінші болып келді, бірақ өзінің шағын иеліктерін сақтап тұруға жеткіліксіз күшті болды және көбінесе қуылып, тек Гоа мен Макаоды ғана сақтап қалды. Британдықтар жеке ұйым құрды – Шығыс Үндістан компаниясы, ол саудамен және Үндістанның көп бөлігін империялық басқарумен айналысты. Үндістанды коммерциялық жаулап алу 1757 жылы Пласси шайқасынан кейін басталды, осы шайқаста Бенгалияның навабы өзінің иеліктерін Британдық Шығыс Үндістан компаниясына тапсырды. 1765 жылы компанияға Бенгалия мен Бихарда кірістерді жинау құқығы (дивани) берілді, ал 1772 жылы компания Калькуттада астанасын құрып, алғашқы генерал-губернаторы Уоррен Хейстингсті тағайындап, басқаруға тікелей араласты. Англо-маратха соғыстарынан кейін Маратха мемлекеттері 1818 жылы үшінші англо-маратха соғысында Британдық Шығыс Үндістан компаниясына жеңіліп қалды. Бұл билік 1858 жылға дейін жалғасты, содан кейін 1857 жылғы Үндістан көтерілісінен және 1858 жылғы Үндістан үкіметі туралы заңнан кейін британ үкіметі Үндістанды тікелей басқару міндетін өз мойнына алды, жаңа Британдық Радж құрылды. 1819 жылы Стэмфорд Раффлз Сингапурды Голландтармен бәсекелесуде Ұлыбританияның маңызды сауда порты ретінде құрды. Алайда, 1824 жылы англо-голланд шарты Оңтүстік-Шығыс Азиядағы олардың мүдделерін белгілегеннен кейін бәсекелестік азайды. 1850 жылдардан бастап жаулап алу қарқыны күрт өсті. Голландтың Шығыс Үндістан компаниясы (1800) және Британдық Шығыс Үндістан компаниясы (1858) үкіметтері таратылды, олар колонияларды тікелей басқаруды өздеріне алды. Тек Таиланд ғана шетелдік үстемдік тәжірибесінен құтылды, бірақ Таиландтың өзі де батыс державаларының саясатынан үлкен әсер көрді. Колониалдық үстемдік Оңтүстік-Шығыс Азияға зор әсер етті. Колониялық державалар аймақтың мол ресурстары мен кең нарығынан көп пайда тапты, сонымен қатар колониалдық үстемдік аймақтың әртүрлі деңгейде дамуына ықпал етті.

Орталық Азия: Ұлы ойын, Ресей мен Ұлыбритания

Ұлы ойын – Ұлыбритания мен Ресей арасындағы Ауғанстан және Орталық және Оңтүстік Азиядағы көршілес аймақтардағы саяси және дипломатиялық бақталастық. Ол 1828 жылдан 1907 жылға дейін жалғасты. Соғыс болған жоқ, бірақ көптеген қауіп-қатерлер болды. Ресей Орталық Азияға британдықтардың саудалық және әскери енуінен қорқып, ал Ұлыбритания Ресейдің ең ірі және маңызды иелігі – Үндістанға төндіретін қауіптен алаңдады. Бұл екі империя арасындағы сенімсіздік пен соғыс қаупіне әкеп соқты. Ұлыбритания Үндістанға барлық бағыттарды қорғауды маңызды міндет санады, ал «Ұлы ойын» британдықтардың Ресейден болатын ықтимал қауіпке қарсы осы бағыттағы негізгі әрекеттері болды. Мұрағаттарға қол жеткізген тарихшылар Ресейдің Үндістанға қатысты ешқандай жоспары болмағанын анықтады, өйткені орыстар мұны бірнеше рет мәлімдеген. Ұлы ойын 1838 жылы Ұлыбритания Ауғанстан әмірлігін бақылауға алып, оны протекторатқа айналдыруға, сондай-ақ Осман империясын, Парсы империясын, Хиуа хандығын және Бұхара әмірлігін екі империя арасындағы буферлік мемлекеттер ретінде пайдалануды шешкен кезде басталды. Бұл Үндістанды және Ұлыбританияның маңызды теңіз сауда жолдарын қорғауға, Ресейдің Парсы шығанағында немесе Үнді мұхитында портқа ие болуына жол бермеуге мүмкіндік берді. Ресей Ауғанстанды бейтарап аймақ деп ұсынды, ал соңғы нәтиже – Ауғанстанды бөліп, солтүстіктегі орыс аймақтары мен оңтүстіктегі британдық аймақтар арасында бейтарап аймақ құру болды. Маңызды эпизодтарға 1838 жылғы сәтсіз Бірінші ағылшын-афған соғысы, 1845 жылғы Бірінші ағылшын-сик соғысы, 1848 жылғы Екінші ағылшын-сик соғысы, 1878 жылғы Екінші ағылшын-афған соғысы және Ресейдің Кокандты аннексиялауы кірді. Рудьярд Киплингтің 1901 жылғы «Ким» романы бұл терминді танымал етіп, үлкен державалардың бәсекелестігіне жаңа мағына берді. 1979 жылы Кеңес-ауған соғысы басталғаннан кейін оның танымал болуы одан әрі артты.

Цинь Қытай

1644 жылға қарай солтүстік маньчжулар Мин әулетін басып алып, тағы бір рет шетел әулетін – Цин әулетін құрды. Маньчжу Цин императорлары, әсіресе конфуцийлік ғалым Кангси, көбінесе консервативті болып қалды – бюрократияны және оның ішіндегі ғалымдарды, сондай-ақ қытай қоғамындағы конфуцийлік идеалдарды сақтап қалды. Дегенмен, экономикада өзгерістер мен белгілі бір мәселелерді шешуге жасалған жаңа әрекеттер де болды. Бұған шай, фарфор және жібек матасына айырбас құны ретінде үлкен мөлшерде күміс әкелген Батыс елдерімен сауданың ұлғаюы кірді. Бұл жаңа саудагерлер класының – компрадорлардың қалыптасуына жағдай жасады. Сонымен қатар, қолданыстағы бөгеттер, каналдар, жолдар және суару жүйелері жөнделді. Бұл, салықтарды төмендетумен және үкіметтік еңбек міндеттемесін азайтумен бірге, шаруалардың наразылығын басуға бағытталған еді. Алайда, Цин билігі шаруаларды қанауды және олардың мәртебесін теріс пайдалануды бастаған жер иелері класын бақылауға үлкермеді. 18 ғасырдың соңына қарай Цин Қытайының саясатында, қоғамында және экономикасында ішкі және сыртқы мәселелер туындады. Бюрократияға ғалымдарды тағайындау жүйесі күрделеніп, сыбайлас жемқорлыққа ұшырады; парақорлық және басқа да алаяқтық түрлері тәжірибесіз және қабілетсіз ғалымдардың бюрократияға енуіне мүмкіндік берді, бұл шаруаларға, әскерге және жоғарыда аталған инфрақұрылымдық жобаларға немқұрайлылыққа әкелді. Кедейлік пен қарақшылық, әсіресе ауылдық жерлерде, үнемі өсті, ал жұмыс іздеу үшін Қытайдың барлық аймандарына жаппай көші-қондар жасалды. Ұзақ жылдар бойы консервативті саясат ұстанған үкімет осы мәселелерді шешуге қабілетті реформалар жасаудан бас тартты.

Опиум соғысы

Қытай өзінің мәртебесін батыстықтармен паразиттей сауда жасау арқылы төмендетілгенін сезді. Бастапқыда еуропалық саудагерлердің жағдайы қиын болды, себебі қытайлықтар олардың тауарларына қызығушылық танытпады, ал еуропалықтардың шай және фарфор сияқты қытай тауарларына деген сұранысы артып келе жатты. Саудадағы тепе-теңдікті өздерінің пайдасына бұру үшін британ саудагерлері қытайлықтарға үнді опиумын сата бастады. Бұл қытайдың алтын қорын азайтып қана қоймай, бюрократия және жалпы қоғамда есірткіге тәуелділіктің кеңінен таралуына әкелді. 1729 жылы Юнцзэн императоры опиумға тыйым салды, бірақ оны іске асыруға көп күш жұмсалмады. 19-шы ғасырдың басында, жаңа Даогуан императорының тұсында үкімет қытай қоғамынан опиумды жоюға белсенді түрде кірісті. Бұл шараны жүзеге асыруда императорлық комиссар Лин Цзексу сияқты беделді ғалым-әкімдер жетекшілік етті. 1839 жылдың жазында Лин 20 мыңнан астам опиум сандығын жойғаннан кейін, еуропалықтар қытайдың өз істеріне артық араласуы деп есептеп, өтемақы талап етті. Ол төленбеген соң, британдықтар сол жылдың соңында соғыс жариялады, осылай Бірінші опиум соғысы басталды. Қытайдың ескірген кемелері британдықтардың жаңа технологиялық қарулы кемелеріне төтеп бере алмады, сондықтан Янцзы өзені аймағы британдықтардың бомбалауы мен басып алу қаупіне тап болды. Императордың бейбітшілікке келісуден басқа амалы қалмады, нәтижесінде Лин елден қуылды және Нанкин шарты жасалды, ол Гонконгты британдық басқаруға берді, сондай-ақ Германия, Франция және АҚШ-ты қоса алғанда, басқа еуропалық елдермен сауда және дипломатиялық қатынастарды ашты.

Маньчжурия

Маньчжурия / Солтүстік-Шығыс Қытай Харбиннен Владивостокқа дейінгі Қытай Шығыс теміржолының салынуымен Ресейдің ықпалына түсті. 1904-1905 жылдарғы Ресей-Жапон соғысының нәтижесінде Жапония империясы аймақтағы Ресейдің ықпалын ығыстырды және 1906 жылы Порт-Артурға Оңтүстік Маньчжурия теміржолын салды. Қытайдағы соғыс лордтары дәуірінде Чжан Цзолинь Солтүстік-Шығыс Қытайда бекінді, бірақ оның тым тәуелсіздігі үшін жапондықтар оны өлтірді. Бұрынғы қытай императоры Пуйи одан кейін жапондық құыршақ мемлекеті – Маньчжоу мемлекетін басқару үшін таққа отырды. 1945 жылдың тамызында Кеңес Одағы аймаққа басып кірді. 1945 жылдан 1948 жылға дейін Солтүстік-Шығыс Қытай Қытай Азамат соғысында Мао Цзэдунның Халық Азаттық Армиясының базалық аймағы болды. Кремльдің ынталандыруымен, аймақ Азамат соғысы кезінде 1949 жылы жеңіске жеткен және содан бері билік жүргізіп келе жатқан Қытай коммунистері үшін бағытталған орын ретінде пайдаланылды.

Жосон

XIX ғасырда Жосеон патшасының билігі әлсіреп қалды. Өйткені патшаның әйелінің туған ақсүйектері билікті өз қолдарына алып, елді өздерінің қалауынша басқарды. Жосеон әулетінің 26-шы патшасы Годжонның әкесі, Хынсон Дэвонгун патшаның қайтадан күшті болуын қалады. Ол өзі патша болмаса да, жас патшаның әкесі ретінде ақсүйек отбасыларын және сыбайлас ұйымдарды жойды. Осының нәтижесінде патшалық отбасы билікті қайта иеленді. Бірақ ол халыққа патшалық билікті көрсету үшін Кёнбоккун сарайын қайта жаңартуды қалады. Сондықтан ол көп ақша жұмсады және осының салдарынан инфляция болды деген сыңайға түсіп, халық тарапынан сынға ілікті. Соңында оның ұлы, нағыз патша Годжон билікті қолға алды.

Корея империясы

Шимоносеки шартының 1-бабы бойынша Корея Қытайдан тәуелсіздік алды. Жосонның 26-шы патшасы Годжонг елдің атын Тэхан Йегук (Корея империясы) деп өзгертті. Ол сондай-ақ өзін император деп жариялады. Жаңа империя батыс технологияларын қабылдап, әскери күшін арттырды. Корея империясы бейтарап мемлекет болуға ұмтылды. Алайда, орыс-жапон соғысында Жапония мұны елемеді, Ресей империясын жеңіп, Кореяны жаулап ала бастады. Жапония алғашқыда Корея империясынан дипломатиялық құқықтарды заңсыз түрде тартып алды. Бірақ батыс елдері Жапонияның Ресей империясын жеңгеннен кейін күшті елге айналғанын білгендіктен, бұл жауапқа назар аудармады. Сондықтан император Годжон Гаага қаласына, Голландияға дипломаттарды жіберіп, Жапонияның империяның құқығын заңсыз ұрлағанын әлемге жеткізуге тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені дипломаттар конференциялар залына кіре алмады. Жапония осы себеппен Годжонды тақтан ығыстырды. 3 жыл өткен соң, 1910 жылы Корея империясы Жапония империясының құрамына енді. Бұл б.з.д. 108 жылы Хань әулетінің басып кіргенінен бергі алғашқы жағдай еді.

Қазіргі заманғы

Еуропалық державалар 20-ғасырдың басында Азияның басқа бөліктерін бақылап алды, мысалы, Британдық Үндістан, Француз Индокитайы, Испан Шығыс Үндісі және Португалияның Макао мен Гоасы. 19-ғасырдағы Орталық Азия аймағындағы Ресей мен Ұлыбритания арасындағы билік үшін күрес – «Ұлы Ойын» деп аталды. Азияны пойызбен кесіп өтетін Транс-Сибирь темір жолы 1916 жылы құрылысын аяқтады. Азияның бір бөлігі Еуропалық бақылаудан тыс қалды, бірақ олардың ықпалында болды, мысалы, Персия, Таиланд және Қытайдың көп бөлігі. 20-ғасырда Жапония империясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияға кеңейді. Соғыстан кейін көптеген Азия елдері Еуропалық державалардан тәуелсіздік алды. Салқын соғыс кезінде Азияның солтүстік бөліктері Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасының коммунистік бақылауында болды, ал батыс одақтастары CENTO және SEATO сияқты одақтар құрды. Корея соғысы, Вьетнам соғысы және Ауғанстанға кеңестік әскерлердің кіргені сияқты қақтығыстар коммунистер мен антикоммунистер арасында өтті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда Жапонияны масштабты қайта құру жоспары әлемдегі екінші ірі экономикаға айналдырды, бұл құбылыс «соғыстан кейінгі жапондық экономикалық керемет» деп белгілі. Араб-израиль қақтығысы Таяу Шығыстың жаңа тарихының көп бөлігін құрады. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Орталық Азияда көптеген жаңа тәуелсіз мемлекеттер пайда болды.

Қытай

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Қытайда Мао Цзэдунның Коммунистік партиясы мен Чан Кайшидің ұлтшыл партиясы арасында азаматтық соғыс болды; ұлтшылдар көш бастап бара жатқандай көрінді. Алайда, 1937 жылы жапондықтар басып кіргеннен кейін, екі тарап Қытайды қорғау үшін уақытша атысты тоқтатуға мәжбүр болды. Ұлтшылдар көптеген әскери сәтсіздіктерге ұшырап, аумақтарын жоғалтып, соның салдарынан қытай халқының құрметінен айырылды. Керісінше, коммунистердің Линь Бяо басшылығымен жүргізген партизандық соғысы жапондықтардың дәстүрлі әдістеріне қарсы тиімді болып шықты және 1945 жылға қарай Коммунистік партияны жеңіске жеткізді. Олар сондай-ақ, бақылауларындағы аймақтарда жүзеге асырған реформалар – жерді қайта бөлу, білім беру реформалары және денсаулық сақтау жүйесін кеңейту арқасында халықтың қолдауын күшейтті. Келесі төрт жыл бойы ұлтшылдар Фуцзянь провинциясының шығысындағы Тайвань (бұрын Формоза деп аталатын) аралына шегінуге мәжбүр болды және олар бүгінге дейін сонда қалды. Қытайдың құрлық бөлігінде Коммунистік партия тарапынан Қытай Халық Республикасы құрылды, ал Мао Цзэдун мемлекеттік төраға болды. Қытайдағы коммунистік үкімет партия кадрларымен анықталды. Бұл қатал саясаткерлер Халық Азаттық Армиясын басқарды, ол бюрократияның үлкен бөлігін бақылады. Бұл жүйе Орталық Комитет тарапынан одан әрі басқарылды, ол мемлекеттік төрағаны қолдады, ол үкімет басшысы саналды. Халық Республикасының сыртқы саясатына Моңғолия мен Тибеттегі үнсіздік талпыныстарын басу, Корея соғысында Солтүстік Кореяны және Вьетнам соғысында Солтүстік Вьетнамды қолдау кірді. 1960 жылға қарай Қытай мен КСРО қарсыластарға айналып, жергілікті коммунистік қозғалыстарды бақылау үшін бүкіл әлемде күресті. Бүгінде Қытай әлемдік экономика мен саясатта маңызды рөл атқарады. Қытай бүгінде әлемдегі екінші ірі экономика және екінші ең жылдам өсіп келе жатқан экономика.

Үндістан субконтиненті

18 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың ортасына дейін Үндістанның ірі аймақтарын ағылшын үкіметінің тапсырмасымен тәуелді билікке ие болған Шығыс Үндістан компаниясы біртіндеп жаулап алды. Үндістандағы компания үкіметіне наразылық 1857 жылғы Үндістан көтерілісіне әкеп соқты, ол Солтүстік және Орталық Үндістанның бір бөлігін қамтыды және компанияның таратылуына себеп болды. Содан кейін Үндістан тікелей Ұлыбритания патшалығының билігінде болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Махатма Ганди басқаратын Үндістан Ұлттық Конгресі тәуелсіздік үшін жалпыұлттық күрес бастады, ол зорлықсыздыққа негізделген. Кейіннен Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасы мұсылмандар көпшілігін құрайтын жеке мемлекет құруды жақтады. 1947 жылдың тамызында Британ Үнді империясы Үндістан Одағы мен Пәкістан Доминионына бөлінді. Атап айтқанда, Пәнджаб пен Бенгалияның бөлінуі осы провинциялардағы индуистер, мұсылмандар және сикхтер арасындағы тәртіпсіздіктерге әкеп соқты, және бұл тәртіпсіздіктер басқа жақын аймақтарға таралып, шамамен 500 000 адамның қаза табуына себеп болды. Полиция мен әскер бөлімшелері тиімді болмады. Британдық офицерлер кеткеннен кейін, бөлімшелер өздерінің діни жауына қарсы зорлық-зомбылықты тоқтатуға емес, көңіл бөлді. Сондай-ақ, осы кезеңде қазіргі заманғы тарихтағы ең ірі көші-қондардың бірі орын алды, онда 12 миллион индуист, сикх және мұсылман жаңадан құрылған Үндістан мен Пәкістан елдері арасында қоныс аударды (екеуі де 1947 жылдың 15 және 14 тамызында тәуелсіздік алды). Бұл Бенгалиялық ұлтшылдық және өзін-өзі анықтау қозғалысының күшеюінен туған қарулы қақтығыс арқылы болды.

Корея

Корея соғысы кезінде Корея Солтүстік және Оңтүстік Кореяға бөлінді. Сингман Ри Оңтүстік Кореяның тұңғыш президенті, ал Ким Ир Сен Солтүстік Кореяның жоғарғы басшысы болды. Соғыстан кейін Оңтүстік Корея президенті Сингман Ри диктатор болуға тырысты. Осыдан Апрель революциясы болды, нәтижесінде Сингман Ри елінен қуылды. 1963 жылы Пак Чун Хи әскери төңкеріс арқылы билікке келді. Ол Корея Республикасының әскерін Вьетнам соғысына жіберді. Осы кезеңде Оңтүстік Кореяның экономикасы Солтүстік Кореяны озып кетті. Пак Чун Хи ел экономикасын жақсартқанымен, ол диктатор болғандықтан, халық оған наразылық білдірді. Кейін оны Ким Чжэ Гю өлтірді. 1979 жылы Чун Ду Хван тағы бір әскери төңкеріспен билікке ие болды. Ол Кванчжу қаласындағы наразылықтарды жаншып жіберді. Бұл оқиға "Кванчжу көтерілісі" деп аталады. Кванчжу көтерілісіне қарамастан, Чун Ду Хван президент болды. Бірақ 1987 жылы халық қайтадан қарсылық көрсетті. Бұл қозғалыс "Маусым күресі" деп танылды. Кванчжу көтерілісі мен Маусым күресінің нәтижесінде Оңтүстік Корея 1987 жылы демократиялық республикаға айналды. Рох Тэ Ву (1988–93), Ким Ён Сэм (1993–98), Ким Дэ Чжун (1998–2003), Рох Му Хён (2003–2008), Ли Мён Бак (2008–2013), Пак Гын Хе (2013–2017), Мун Чжэ Ин (2017–) 1987 жылдан кейін кезекпен президент болып сайланды. 1960 жылы Солтүстік Корея Оңтүстік Кореядан бай болды. Бірақ 1970 жылы Оңтүстік Корея Солтүстік Корея экономикасын озып кетті. 2018 жылы Оңтүстік Корея әлемдік ЖІӨ рейтингінде 10-орында тұр.

Өңірлер

Адшид, Сэмюэл Адриан Майлз. Орталық Азияның әлемдік тарихы (Springer, 2016). Бест, Антоний. Шығыс Азияның халықаралық тарихы, 1900–1968: Сауда, идеология және тәртіпке ұмтылыс (2010) онлайн.
Кэтчпол, Брайан. Қазіргі Қытай картасының тарихы (1976), жаңа карталар мен диаграммалар.
Клайд, Пол Герберт. Маньчжуриядағы халықаралық бәсекелестік, 1689–1928 (2-ші басылым, 1928) онлайн, тегін.
Клайд, Пол Х. және Бертон Х. Бирс. Қиыр Шығыс: Батыстың әсері және Шығыстың жауабы тарихы, 1830–1975 (6-шы басылым, 1975) 575 бет.
Клайд, Пол Хибберт. Қиыр Шығыс: Шығыс Азияға Батыстың әсері тарихы (3-ші басылым, 1948) онлайн, тегін; 836 бет.
Эбрей, Патрисия Бакли, Энн Уолтолл және Джеймс Палас. Шығыс Азия: Мәдени, әлеуметтік және саяси тарих (2006); 639 бет; сондай-ақ 1600 жылғы екі томдық басылымда бөлінген.
Фенби, Джонатан. Қазіргі Қытайдың пингвин тарихы: 1850 жылдан бүгінгі күнге дейінгі Ұлы державаның құлдырауы мен өрлеуі (3-ші басылым, 2019) – халық тарихы.
Гилберт, Марк Джейсон. Әлем тарихындағы Оңтүстік Азия (Oxford UP, 2017).
Голдин, Питер Б. Әлем тарихындағы Орталық Азия (Oxford UP, 2011).
Холкомб, Чарльз. Шығыс Азия тарихы: Цивилизацияның бастауынан XXI ғасырға дейін (2010).
Хаффман, Джеймс Л. Жапонияның әлемдік тарихы (Оксфорд, 2010).
Янсен, Мариус Б. Жапония және Қытай: Соғыстан бейбітшілікке, 1894–1972 (1975).
Карл, Ребекка Е. "Азияны құру: ХХ ғасырдың басында әлемдегі Қытай". Американдық тарихи шолу, 103.4 (1998): 1096–1118. онлайн.
Локард, Крейг. Әлем тарихындағы Оңтүстік-Шығыс Азия (Oxford UP, 2009).
Ладден, Дэвид. Үндістан және Оңтүстік Азия: Қысқаша тарих (2013).
Мэнсфилд, Питер және Николас Пелхам. Таяу Шығыстың тарихы (4-ші басылым, 2013).
Парк, Хё Чжон. "Шығыс Азияның бір аймаққа қарайтын жолы: Шығыс Азияның тарихи категория ретіндегі мәселесі". Тарих Компас, 12.12 (2014): 889–900. онлайн.
Ропп, Пол С. Қытай әлем тарихында (Oxford UP, 2010).

Экономикалық тарих

Аллен, Г. С. Заманауи Жапонияның қысқаша экономикалық тарихы 1867–1937 (1945) онлайн; сондай-ақ 1981 жылғы басылымы тегін қарызға алуға болады.
Коуэн, C. D. ред. Қытай мен Жапонияның экономикалық дамуы: экономикалық тарих және саяси экономика бойынша зерттеулер (1964) онлайн, тегін қарызға алуға болады.
Хансен, Валери. Жібек жолы: жаңа тарих (Оксфорд университетінің баспасы, 2012).
Джонс, Эрик. Еуропалық керемет: Еуропа мен Азия тарихындағы орта, экономика және геосаясат. (Кембридж UP, 2003).
Локвуд, Уильям В. Жапонияның экономикалық дамуы: өсім және құрылымдық өзгерістер (1970) онлайн, тегін қарызға алуға болады.
Померанц, Кеннет. Ұлы айырмашылық: Қытай, Еуропа және қазіргі заманғы әлемдік экономиканың қалыптасуы (2001).
Шульц Форберг, Хаген, ред. Азияның жаһандық тұжырымдық тарихы, 1860–1940 (2015).
Смит, Алан К. Дүниежүзілік экономиканы құру: сауда капиталы, отаршылдық және әлемдік сауда, 1400–1825 (Рутледж, 2019).
Фон Глан, Ричард. Қытайдың экономикалық тарихы (2016).

Еуропамен қарым-қатынастар

Белк, Расселл. "Қытайдың әлемдік сауда тарихы: батыс көзқарасы". Қытай маркетинг журналы 6.1 (2016): 1–22 [1 онлайн]. Хоффман, Филип Т. Еуропа әлемді неге жаулап алды? (Принстон UP, 2017).
Джи, Фэнюань. "Батыс пен Қытай: дискурстар, күн тәртібі және өзгерістер". Сыни дискурс зерттеуі 14.4 (2017): 325–340. Лах, Дональд Ф. Азия Еуропаның қалыптасуында (3 томдық). Чикаго университетінің баспасы, 1994). Лах, Дональд Ф. Еуропаның көзімен Оңтүстік-Шығыс Азия: XVI ғасыр (U of Chicago Press, 1968). Лах, Дональд Ф. және Эдвин Дж. Ван Клей. "Еуропаның көзімен Азия: XVII ғасыр". Он жетінші ғасыр 5.1 (1990): 93–109. Лах, Дональд Ф. Еуропаның көзімен Қытай: XVI ғасыр (Чикаго университетінің баспасы, 1968). Ли, Кристина Х., ред. Транс-Тынық мұхиты дәуіріндегі Қиыр Шығысқа батыстың көзқарастары, 1522–1657 (Routledge, 2016). Наяр, Прамод К. "Таңғажайып артықшылықтар: ағылшын саяхат жазуы және Үндістан, 1608–1727". Британдық зерттеулер журналы 44.2 (2005): 213–238. Петигрю, Уильям А. және Махеш Гопалан, ред. Шығыс Үндістан компаниясы, 1600–1857: Англо-үнділік байланысқа арналған эсселер (Routledge, 2016). Смит, Алан К. Дүниежүзілік экономиканы құру: сауда капиталы, колониализм және әлемдік сауда, 1400–1825 (Routledge, 2019). Стинсгаард, Нильс. "Еуропадан Азияға теңіз тасымалы 1497–1700". Скандинавия экономикалық тарихы 18.1 (1970): 1–11.