Кіріспе

Роксоландар немесе Роксолани (Ροξολανοι , Ρωξολανοι ; Rhoxolānī) – б.з.б. 2-ші ғасыр мен б.з. 4-ші ғасыр аралығында тарихқа енген сармат тайпасы. Олар алдымен Бористен (Днепр) өзенінің шығысында, Меотис көлінің (Азов теңізінің) жағалауында, кейіннен Римнің Дакия және Моэзия провинцияларының шекараларына жақын жерлерде қоныстанған. Олардың Алан тайпасынан тарағандығы айтылады.

Атауы

Роксолани атауы, әдетте, аланиялық *rox түбірінен (қазіргі осетин тіліндегі rūxs немесе roxs – "жеңіл, жарқыраған"; ежелгі парсы тіліндегі raox šna және парсы тіліндегі rošan – "жарық, сәулелі") және Алан тайпасының атынан құралған қосылыс ретінде қарастырылады. Осыған сәйкес, Роксолани – "жарық" немесе "сәулелі Алан" деп аударылатын өзіндік атау. Бұл атаудың құдайға табынумен немесе мистикалық әлемен байланысы болуы мүмкін, бұл туралы қазіргі осетин тілінде қайтыс болғанға арнап айтылатын rūxsag ū ("батыл бол") тіркесі немесе Нарт сағаларында кездесетін Wacyrūxs ("құдайдың жарығы") есімінен көрінеді. Тарихшы Джордж Вернадский 4 ғасырда остготтар бағындырған Рока (немесе Рога) тайпасының атының Рұхс Ас сөзінен бұрмаланғанын болжады. Ол сондай-ақ, Иорданның айтуынша, Розомони тайпасы да олармен байланысты болуы мүмкін екенін, ал олардың атын "Рос тайпасы" деп түсіндірді.

География

Олардың алғашқы жазылған отаны Волга, Дон және Днепр өзендері арасында жатқан; олар біздің эрамыздың 1-ші ғасырында Дунайға қарай, қазіргі Румыниядағы Бараган далаларына көшкен.

Б. з. б. бірінші ғасыр

Б.з.д. 100 жыл шамасында олар скифтік әскербасы Палакты қолдау үшін патшалары Тасий басшылығымен Қырымға шапты, бірақ Митрадат VI-ның генералы Диофант оларды жеңіске жеткізді.

б. з. б. 1-ғасыр

Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының ортасында Роксоландар Дунай арқылы Рим аумағына шабуылдар жасауды бастады. 68/69 жылдары болған мұндай шабуылдың бірі Римнің көмекші әскерлерімен бірге III Галлия легионы тарапынан тоқтатылды, олар жүктің салмағынан қиналған 9000 роксоландық атты әскерді талқандады. Тацит (Hist. Bk1.79) «басшылар мен ең беделді адамдардың» киген қару-жарағының ауырлығы «жаудың шабуылынан құлағандардың қайта тұруын қиындатты» деп сипаттаған. Сарматтардың негізгі жақын шайқас қаруы – екі қолды ұзын контос найзасы осы жағдайда қолдануға келмейтін болды. Роксоландар 92 жылы дактармен бірігіп, римдік XXI Rapax легионын жою арқылы кек алды.

2 ғасыр

Траянның Дакия соғыстары кезінде Роксоландар бастапқыда дакиялықтардың жағына шығып, олардың атты әскерінің басым бөлігін құрады, бірақ б.з. 101-102 жылдардағы Никополис ад Иструм шайқасында жеңіліске ұшырады. Траянның 105-106 жылдардағы соңғы жорығында олар бейтарап қалған болуы мүмкін, ол Дакия мемлекетінің толық құлауымен аяқталды. Римдік Дакия провинциясының құрылуы Рим билігін Роксоландар жеріне жақын әкелді. Император Адриан Роксоландардың қаупін тоқтату үшін бұрыннан бар бекіністерді күшейтіп, Дунай бойында көптеген қамалдар салды. Кейіннен Марк Аврелий де Дунай шебінде Роксоландарға қарсы жорықтар жасады.

3 ғасыр

Олар 260 жылы Рим провинциясы Паннонияға шабуыл жасағаны мәлім; одан кейін Роксолан әскерлерінің бір бөлігі Рим әскеріне қабылданып, қызметке түсті.

4 ғасыр

Басқа сармат тайпалары сияқты, роксоландар да 4 ғасырдың ортасында гундарға бағынды.

Мәдениет

Грек-рим тарихшысы Страбон (б.з.д. 1-ғасырдың соңы – б.з. 1-ғасырдың басы) оларды "көшпелі вагон тұрғындары" (яғни, көшпелілер) деп сипаттаған. Оның сөзіне қарағанда, олар скифтердің ең алысқа орналасқан халықтары еді.

Мұра

Джордж Вернадский рустар мен аланның байланысы туралы теория ұсынды. Ол алан тіліндегі "Ruxs" сөзінің "сәулелі жарық" мағынасын білдіретінін, сондықтан "Roxolani" этнонимін "жарқын алан" деп түсіндіруге болатынын айтты. Ол "Roxolani" атауының рустар мен алан есімдерінің бірігуінен пайда болғандығын болжады.