Кіріспе
Андрофагилер – ежелгі скиф тайпасы, олардың болуы туралы ежелгі грек-рим авторлары мәлімдеген. Андрофагилер Меланхлаендер және Будиндермен жақын туысқандық байланыста болған.
The Androphagi were an ancient Scythian tribe whose existence was recorded by ancient Greco Roman authors. The Androphagi were closely related to the Melanchlaeni and the Budini.
Атауы
Атауы ежелгі грек тіліндегі (Ἀνδροφάγοι) атауын латыншалау, ол "адам жеушілер" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау осы тайпаның каннибализмдік әдеттеріне негізделген сипаттамалық атау, ал олардың өздерінің тайпалық аты белгісіз.
Орналасқан жері
Андрофагтар Днепр өзенінің орталық бөлігінен шығысқа қарай, әсіресе Сула өзенінің және кішкентай өзендердің аңғарларында мекен еткен. Андрофагтардың көршілері батыста неурилер, ал оңтүстікте скифтер болған.
Шығу тегі
Скифтер Орта Азияның Волга-Урал далалары аймағында, шамамен б.з.д. 9 ғасырда пайда болды, Срубная мәдениеті халқының бір бөлігі ретінде, олардың құрамында Сібірдің Андроново мәдениетінен шыққан маңызды элементтер болды. Срубная мәдениеті халқы алғашқы нағыз көшпелі мал өсірушілердің бірі болды, олардың өзі осы аймақтардағы суық және құрғақ климаттың салдарынан б.з.д. 9 ғасырда пайда болды. Б.з.д. 9-8 ғасырларда Еуразия даласының көшпелі халықтары арасында үлкен қозғалыс басталды, себебі шығыс Орталық Азиядан скифтерге жақын, масагеттер немесе исседондар сияқты тағы бір көшпелі ирандық тайпа батысқа қарай көшіп, ерте скифтерді Аракс өзенінен батысқа қарай ығыстырды. Содан кейін скиф тайпаларының бір бөлігі Қара теңіз жағалауына жақын далаға батысқа қарай көшіп, скифтерге жақын, сондай-ақ көшпелі ирандық халық болған киммериялықтармен бірге қоныстанды. Б.з.д. 8 және 7 ғасырларда скифтер бірнеше толқындарда Кавказ және Каспий далаларына көшіп, аймақтың басым халқына айналды, киммериялықтардың көпшілігін сіңіріп, олардың аумағын жаулап алды. Скифтер мен киммериялықтардың ұқсас этникалық тегі мен өмір салты осы сіңіру процесіне көмектесті, одан кейін скифтер Аракс, Кавказ және Мэотис көлі арасындағы аймаққа қоныстанды. Андрофагтардың шыққан скифтер бөлігі осы көші-қонға қатысып, Сикавказияда орнықты. Кавказ даласындағы өзінің базасынан, б.з.д. 8-7 ғасырлар аралығында скифтер Понт және Қырым далаларын Қара теңіздің солтүстігінде Дунай өзеніне дейін жаулап алды, ол скиф территориясының батыс шекарасын құрады. Археологиялық тұрғыдан алғанда, Орта Азиядан Каспий даласына ерте скифтердің батысқа қарай көшіп-қонуы Срубная мәдениетінің Волгадан батысқа қарай кеңеюінің екі-үш толқынының соңғысы болды. Скифтердің көшіп кетуіне сәйкес келетін соңғы және үшінші толқын б.з.д. 9 ғасырға датирленген. Скифтердің Понт даласына кеңеюі Срубная Хвалинск мәдениетінің Украинаға батысқа қарай жылжуы арқылы расталады. Украинадағы Срубная Хвалынск мәдениеті ғылыми еңбектерде "Соңғы Срубная" мәдениеті деп аталады.
From their base in the Caucasian Steppe, during the period of the 8th to 7th centuries BC itself, the Scythians conquered the Pontic and Crimean Steppes to the north of the Black Sea up to the Danube river, which formed the western boundary of Scythian territory onwards, with this process of Scythian takeover of the Pontic Steppe becoming fully complete by the 7th century BC. Archaeologically, the westwards migration of the Early Scythians from Central Asia into the Caspian Steppe constituted the latest of the two to three waves of expansion of the Srubnaya culture to the west of the Volga. The last and third wave corresponding to the Scythian migration has been dated to the 9th century BC. The expansion of the Scythians into the Pontic Steppe is attested through the westward movement of the Srubnaya Khvalynsk culture into Ukraine. The Srubnaya Khvalynsk culture in Ukraine is referred to in scholarship as the "Late Srubnaya" culture.
Орман даласына қарай көшіру
Кавказ даласынан патша скифтері тайпасы Каспий теңізінің жағалауын бойлай оңтүстікке қарай кеңейіп, Сискавказ даласына жетті, одан олар шығыс Транскавказияға дейін біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдың басына дейін қоныстанды. Патшалық скифтер ақыры Батыс Азиядан VII ғасырда қуылды, содан кейін VII ғасырдың соңынан бастап, VI ғасырдың көп бөлігінде скифтердің көпшілігі Цискавказиядан Понт даласына көшіп барды, ол скифтер билігінің орталығына айналды. Патшалық скифтердің Батыс Азиядан Понт даласына қайтуы скифтердің бір бөлігін солтүстікке, Донец-Краматорск аймағына итермеледі, онда олар скиф мәдениетінің Ворскла және Сула-Донец топтарын құрды. Донец тобы Меланхлаендерге, Сула тобы Андрофагтарға, ал Ворскла тобы Будиндерге сәйкес келді, және бұл топтардың барлығы негізгі скифтерден тәуелсіз болды. Бұл топтың бір бөлігі Кубань аймағынан, бірақ көбінесе Солтүстік Кавказдан орманды дала аймағына келді. Осы топтардың ішінде Андрофагтар мен Меланхлаендер тығыз байланысты тайпалар еді.
Парсы шабуылы
Персиялық Ахеменид патшасы Дарий I 513 жылға дейін скифтерге шабуыл жасағанда, скиф патшасы Идантирс өзінің мемлекетін қоршаған халықтардың патшаларын жинап, парсылардың басқындығына қалай тойтарыс беру керектігін шешу үшін кеңес өткізді. Будин, Гелон және Сармат патшалары парсылардың шабуылына қарсы скифтерге көмектесуге келісті, ал Агатирс, Андрофаг, Меланхлен, Неур және Тавр патшалары скифтерге қолдау көрсетуден бас тартты. Жорық барысында скифтер мен оларды қуған парсы әскері Меланхлен, Андрофаг және Неур жерлері арқылы өтіп, Агатирс шекарасына жетті. Агатирс патшалары скиф әскерлеріне өз жерлеріне кіруге және паналауға рұқсат бермеді, осылайша скифтерді парсылардың қуып, Скифияға қайтуға мәжбүр етті.
Қоғам және мәдениет
Ежелгі грек авторы Галикарнасский Геродот Андрофагтардың скифтерге ұқсас киім кигенін және "ерекше тілде" сөйлегенін айтқан.
Өмір салты
Андрофагтар көбінесе егіншілікпен және шаруашылықпен айналысқан, ал аң аулау олар үшін одан аз маңызды болған.
Тіл
Андрофагтардың "ерекше тілі" Понт скифтерінің тілінен өзгеше иран тілінің бір диалектісі болған болуы мүмкін. Андрофагтарға сай скиф мәдениетінің Сула тобы иран топонимикасы және гидронимикасы аймағының бір бөлігі болды.
Ритуалдық каннибализм
Халикарнасский Геродот Скифия маңындағы халықтардың арасында Андрофагтар ғана адам жеушілікпен айналысқан деп мәлімдеді, бұл жеті Андрофаг жер үйінің тамақ қалдықтарында табылған он жеті адамның толық және бұзылмаған сүйектерімен, сондай-ақ кесілген және сындырылған жануар сүйектерімен расталатын сияқты. Дегенмен, ұқсас ритуалдық каннибализмнің іздері Меланхлаендер мен Будиндердің жеті жер үйінде, сондай-ақ скиф мәдениетінің Тиасмин тобының ең ерте қабірлерінің бірі болған Смиэла обасы 15-те де кездеседі. Орал және төменгі Еділде өмір сүрген Савроматтар, сондай-ақ Оралдың шығысында Массагеттер мен Исседон тайпалары да ұқсас ритуалдық каннибализмді жасаған, бұл Орталық Азия даласының ерте скиф халықтарының ритуалдық каннибализммен байланысты әдет-ғұрыптары мен сенімдері болғанын көрсетеді.
Сауда
Андрофагтар мен Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы ежелгі грек колониялары арасындағы сауда қатынастары б.з.б. 6 ғасырда орнатылған.
Археология
Андрофагтар археологиялық тұрғыдан скиф мәдениетіне жатты және олар оның Сюла тобына сәйкес келді, ол Шығыс Еуропаның орманды дала аймағындағы ең ірі скиф мәдениет тобы болды. Скиф мәдениетінің Донец, Сула және Ворскла топтары, сәйкесінше Меланхлаендер, Андрофагтар және Будиндер, кейде Золничная (яғни "күл қанағаттары") мәдениетіне біріктіріледі, себебі тұрғын үйлердің жанында асүйлер мен басқа да көздерден шыққан қалдықтарды қамтитын бірнеше (зольник), яғни күл қанағаттары табылды. Золничная мәдениетінің үш тобы бір-бірімен тығыз байланысты болды, алайда Ворскла тобы Сула және Донец топтарынан айтарлықтай ерекшеленді, сондықтан кейде соңғы екеуі Ворскла тобынан бөлек Сула-Донец тобы ретінде қарастырылады. Ең ертедегі скифтер Срубная мәдениетіне жатқан, және Меланхлаендерге сәйкес келетін скиф мәдениетінің Донец тобы сияқты, Скиф мәдениетінің Сула тобы да өзінің негізінде Срубная мәдениетінің маңызды элементтерін сақтап, бірақ Донец пен Сула топтары арасында кейбір айырмашылықтар болды.