Тұран: Орталық Азия тарихи аймағы

Кіріспе

Орталық Азиядағы тарихи аймақ Туран (توراں, "Тур елі") – Орталық Азиядағы тарихи аймақ. Бұл термин ирандық текті және белгілі бір ежелгі адамдар қоныстанған жерді, тарихи географиялық аймақты немесе мәдениетті білдіруі мүмкін. Алғашқы турандықтар Авеста дәуіріндегі иран тайпасы болған, ал кейінгі ирандық дәстүрде Туран термині түркі тілдес тайпалар мекендеген жерлерді көрсетеді.

Шолу

Ежелгі иран мифологиясында Түр немесе Тураж (орта парсы тілінде Туж) – император Ферейдунның ұлы. «Шахнаме» бойынша, осы жерлерде қоныстанған көшпелі тайпалар Түрдің билігінде болған. Осы тұрғыдан алғанда, турандықтар – екі иран халқының мүшелері болуы мүмкін, екеуі де Ферейдуннан тараған, бірақ әртүрлі географиялық аймақтарда және көбінесе бір-бірімен соғысқан. Сондықтан Туран бес аймақты қамтыды: Копет Даг аймағы, Атрек аңғары, Бактрияның, Соғдияның және Маргиананың бір бөлігі. Алғашқы турандықтардың түркі халықтарымен байланысы негізінен Орталық Азияның, соның ішінде жоғарыда аталған аймақтардың кейінгі түркіленуіне байланысты туындады. Алайда, К.Е. Босворттың пікірінше, ежелгі түркі мәдениеттері мен «Шахнаме» турандықтары арасында мәдени байланыс болған жоқ.

Авеста

Туран туралы ең ерте кездесетін мәлімет – Фарвардин яшттарында, олар жас авеста тілінде жазылған және лингвистердің пікірінше, шамамен 2500 жыл бұрын жазылған. Герардо Гнолидің сөзіне сәйкес, Авестада бір-біріне жақын тұрған түрлі тайпалардың аттары айтылады: «Арийлер [арийлер], Туирьялар [турандар], Сайрималар [сарматтар], Саинус [сактар] және Дахилар [дахалар]». Авеста гимндерінде Турья сөзі зороастризмнің түрлі жауларына, мысалы Фраграсянға (Шахнамеде: Афрасиаб) қатысты қолданылады. Бұл сөз Гаталарда бір рет, ал Авестаның кейінгі бөлімдерінде 20 рет кездеседі. Авестада туириялар деп аталған олар, Сайрима, Саинус және Дахилардан гөрі маңыздырақ роль атқарады. Зороастрдың өзі Арийя халқынан шыққан, бірақ ол көрші тайпаларға да өзінің үгілін жеткізген. Мэри Бойс «Фарвардин Яшт» кітабында былай деп жазады: «Онда (143–144 тарауларында) тек арийлер ғана емес, сонымен қатар турийлер, сайрималар, саинустар және дахилар арасындағы адал ерлер мен әйелдердің фравашилері мақталады; және жеке есімдер, адамдардың аттары сияқты, барлығы ирандық сипатқа ие». Туирья мен Аирья арасындағы қарым-қатынастың шиеленісі Farvardtn Yast-та (37-8 тарауларында) көрсетілген, онда Фравашилердің әділ адамдар Дунусқа қарсы шайқаста қолдау көрсеткені айтылады, олар Тура халқының бір руы болып көрінеді. Осылайша, Авестада кейбір туириялар Зороастрдың үгіліне сенген, ал басқалары дінді қабылдамаған. Зороастрдың ежелгі отаны сияқты, Туранның нақты географиялық орны да белгісіз. Авестадан кейінгі дәстүрлерде олар Окс өзенінің солтүстігіндегі аймақта қоныстанған деп есептеледі, өзен оларды ирандықтардан бөліп тұрды. Олардың ирандықтармен үздіксіз соғыстары, соңғыларын өз жеріне мақтан тұтатын және оны қорғау үшін қан төгуге дайын ерекше ұлт ретінде қалыптастыруға көмектесті. Авеста мен Шахнамедегі турандықтардың кең таралған аттары – Фрарасян, Аграетра, Бидерафш, Аржаспа Намхваст. Авестада кездесетін турандықтардың аттарымен қатар, ирандық тайпалардың аттарын Манфред Майрхофер Авестадағы жеке есімдердің этимологиясы туралы толық кітабында зерттеген.

The oldest existing mention of Turan is in the Farvardin yashts, which are in the Young Avestan language and have been dated by linguists to about 2500 years ago. According to Gherardo Gnoli, the Avesta contains the names of various tribes who lived in proximity to each other: "the Airyas [Aryans], Tuiryas [Turanians], Sairimas [Sarmatians], Sainus [Sacae] and Dahis [Dahae]". In the hymns of the Avesta, the adjective Tūrya is attached to various enemies of Zoroastrism like Fraŋrasyan (Shahnameh: Afrāsīāb). The word occurs only once in the Gathas, but 20 times in the later parts of the Avesta. The Tuiryas as they were called in Avesta play a more important role in the Avesta than the Sairimas, Sainus and Dahis. Zoroaster himself hailed from the Airya people but he also preached his message to other neighboring tribes. According to Mary Boyce, in the Farvardin Yasht, "In it (verses 143–144) are praised the fravashis of righteous men and women not only among the Aryas (as the "Avestan" people called themselves), but also among the Turiyas, Sairimas, Sainus and Dahis; and the personal names, like those of the people, all seem Iranian in character". Hostility between Tuirya and Airya is indicated also in the Farvardtn Yast (vv. 37 8), where the Fravashis of the Just are said to have provided support in battle against the Danus, who appear to be a clan of the Tura people. Thus in the Avesta, some of the Tuiryas believed in the message of Zoroaster while others rejected the religion. Similar to the ancient homeland of Zoroaster, the precise geography and location of Turan is unknown. In post Avestan traditions they were thought to inhabit the region north of the Oxus, the river separating them from the Iranians. Their presence accompanied by incessant wars with the Iranians, helped to define the latter as a distinct nation, proud of their land and ready to spill their blood in its defense. The common names of Turanians in Avesta and Shahnameh include Frarasyan, Aghraethra, Biderafsh, Arjaspa Namkhwast. The names of Iranian tribes including those of the Turanians that appear in Avesta have been studied by Manfred Mayrhofer in his comprehensive book on Avesta personal name etymologies.

Сасани империясы

Біздің заманымыздың 5 ғасырынан бастап Сасанид империясы "Тұранды" "Иранға" қарама-қарсы, солтүстік-шығыстағы жауларының мекендейтін жері ретінде белгіледі. Тарихи кезеңдерде солтүстік-шығыс шекарасына жасалған көшпелі шапқындар "Тұрандықтар" есімін сақтап келді. Түркілерді тұрандықтармен теңестіру, бәлкім, 7 ғасырдың басында болған кешкі даму; түркілер ирандықтармен алғаш рет 6 ғасырда ғана қарым-қатынас жасады.

Ерте ислам дәуірі

Клиффорд Е. Босворттың айтуынша: Ерте ислам дәуірінде парсылар Хорасанның солтүстік-шығысындағы және Окс өзенінен әрі жатқан жерлерді Туран аймағымен байланыстыруға бейім болды. Фердусидің «Шахнамесінде» ол Фердидунның ұлы Түрге бөлген жер деп есептеледі. Туран халқына түріктер жатты, Исламның алғашқы төрт ғасырында негізінен Джахарттан тыс көшпелілер, ал олардың артында қытайлар (Қовальскиге қараңыз; Минорский, «Туран»). Осылайша, Туран этникалық және географиялық терминге айналды, бірақ әрқашан күмәнділік пен қайшылықтарға толы болды. Мұсылмандық дәуір бойы Окс өзенінің арғы жағындағы және төменгі ағысындағы жерлер түркілердің емес, соғдилер мен хорезмдіктер сияқты ирандықтардың мекені болды. Ислам дәуірінде «түрік» және «тураниялық» терминдері бір-бірін алмастыра қолданыла бастады. «Шахнаме» немесе «Патшалар кітабы» – ирандық мифтік мұраның жинағы – екі терминді де теңдей қолданады. Табари, Хаким Ираншах және тағы да көптеген авторлар да осылай жазады. Бірақ араб тарихшысы Әбл Хасан Әли ибн Масуди ерекше көзге шығады: «Афрасиаб түркі жерінде дүниеге келген, сондықтан тарихшылар мен тарих білмейтіндер оны түрік деп жаңылысқан». 10 ғасырға қарай Афрасиаб мифін Қарахандықтар әулеті қабылдады. Сафавилер дәуірінде, «Шахнамедегі» қалыпты географиялық конвенцияға сәйкес, Туран термині Сафавилермен қақтығыста болған өзбек империясының аумағын білдірді. Кейбір тіл білгіштері бұл сөзді индо-ирандық *тура ("күшті, жылдам, қылыш" - пашто тілінде) түбірінен шығарды. Ал басқалары оны ежегі ирандық *тор ("қара, қара түсті") сөзімен байланыстырады, одан жаңа парсы tār(ik), пашто tor (thor) және тіпті ағылшын тіліндегі "dark" сөздері туындаған. Бұл жағдайда ол Орталық Азия көшпелілерінің «қара өркениетіне» және отырықшы Арьяның «жарық» зороастрий өркениетіне қарсы қойылатын метафора болып табылады.

According to Clifford E. Bosworth:

In early Islamic times Persians tended to identify all the lands to the northeast of Khorasan and lying beyond the Oxus with the region of Turan, which in the Shahnama of Ferdowsi is regarded as the land allotted to Fereydun's son Tur. The denizens of Turan were held to include the Turks, in the first four centuries of Islam essentially those nomadizing beyond the Jaxartes, and behind them the Chinese (see Kowalski; Minorsky, "Turan"). Turan thus became both an ethnic and a geographical term, but always containing ambiguities and contradictions, arising from the fact that all through Islamic times the lands immediately beyond the Oxus and along its lower reaches were the homes not of Turks but of Iranian peoples, such as the Sogdians and Khwarezmians. The terms "Turk" and "Turanian" became used interchangeably during the Islamic era. The Shahnameh, or the Book of Kings, the compilation of Iranian mythical heritage, uses the two terms equivalently. Other authors, including Tabari, Hakim Iranshah and many other texts follow like. A notable exception is the Abl Hasan Ali ibn Masudi, an Arab historian who writes: "The birth of Afrasiyab was in the land of Turks and the error that historians and non historians have made about him being a Turk is due to this reason". By the 10th century, the myth of Afrasiyab was adopted by the Qarakhanid dynasty. During the Safavid era, following the common geographical convention of the Shahnameh, the term Turan was used to refer to the domain of the Uzbek empire in conflict with the Safavids. Some linguists derive the word from the Indo Iranian root *tura "strong, quick, sword(Pashto)", Pashto turan (thuran) "swordsman". Others link it to old Iranian *tor "dark, black", related to the New Persian tār(ik), Pashto tor (thor), and possibly English dark. In this case, it is a reference to the "dark civilization" of Central Asian nomads in contrast to the "illuminated" Zoroastrian civilization of the settled Ārya.

География

XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Батыс тілдері қазіргі Орталық Азияны жалпы атау ретінде "Туран" сөзін қабылдады, бірақ бұл өрнек қазір қолданыстан түсіп қалды. Туран XIX ғасырдың көптеген карталарында Иранмен қатар, қазіргі Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Ауғанстан мен Пәкістанның солтүстік бөліктерін қамтитын аймақты көрсету үшін қолданылған. Бұл аймақ шамамен бүгінгі Орталық Азияға сәйкес келеді. "Туран жазығы" немесе "Туран төңірегі" деген тіркес Орталық Азияның бір бөлігін көрсететін географиялық терминге айналды.

Идеология

Еуропалық дискурста "Туран" және "турандық" сөздері белгілі бір менталитетті білдіруі мүмкін, яғни қалалық мәдениетке қарсы көшпенділік. Бұл қолданыс, зороастризмдегі "Тūrya" ұғымымен саякес келеді, ол негізінен тілдік немесе этникалық белгі емес, зороастрдың уағыздауына негізделген өркениетке қарсыласқан адал емес адамдардың атауы. Физикалық антропологиямен байланыстырылған "турандық" менталитеті тұжырымы, мәдени тартысқа ұшырауға бейім. Осылайша, 1838 жылы ғалым Дж. У. Джексон "туранид" немесе "турандық" нәсілді былай сипаттады:

"Турандық – материалдық күштің символы. Ол – ұжымдық дамуының жоғары деңгейіндегі, тек қана дене күшіне ие адам. Ол табиғатынан жабайы емес, бірақ түбегейлі варвар. Ол аңдай, қолдан ауызға тірлік етпейді, бірақ сонымен қатар, нағыз адамға тән моральдық және интеллектуалдық қасиеттері толыққанды емес. Ол еңбек ете алады және жинақтай алады, бірақ кавказдықтай ойлай да, ұмтыла да алмайды. Жоғары адамдық өмірдің екі маңызды құралынан, оның қабілеттеріне қарағанда сезімдері кемшілікке шалдығады. Ал соңғысының ішінде, ол идея тудыруға емес, білім алуға көмектесетін қасиеттермен жақсы қамтамасыз етілген. Польшалық философ Феликс Конечны түркі және кейбір славян тайпаларын, мысалы, орыстарды қамтитын ерекше "туран" өркениетінің бар екенін айтты. Бұл өркениеттің ерекшелігі – әскерилік, зиялылыққа қарсылық және билеушіге абсолютті бағыну. Конечны бұл өркениетті латын (Батыс Еуропа) өркениетінен кемсау деп есептеді.

Саясат

Осман империясының құлдырау кезеңінде, кейбір түрік ұлтшылдары жалпы түркілік идеологияны, сондай-ақ турандық идеологияны білдіру үшін "Турания" сөзін қабылдады. Турандық идеологиясы Түрік Ұлттық қозғалысы партиясының (ТҰП) идеологиясының маңызды бөлігін құрайды, ал оның мүшелері "Сұр қасқырлар" деп белгілі. Соңғы уақыттарда "Турания" сөзі кейде жалпы алтайлық ұлтшылдықты көрсетеді (теориялық тұрғыдан түркілермен қатар маньчжурлар мен моңғолдарды да қамтиды), алайда ешбір саяси ұйым мұндай кең ауқымды платформаны қабылдаған жоқ сияқты.

Аттар

Турандот немесе Турандохт – Ирандағы әйел аты, парсы тілінде "Тұранның қызы" деген мағынаны білдіреді (батыста Пуччинидің әйгілі "Турандот" операсы (1921–24) арқылы кеңінен танымал). Туран – Таяу Шығыста жиі кездесетін есім, сондай-ақ Бахрейн, Иран, Босния және Түркия сияқты елдердегі отбасылық тегі ретінде де қолданылады. Әйюби әулетінің билеушісі Саладиннің Туран Шах есімді ағасы болған. Турадж – ежелгі иран мифтерінде түрандықтардың атасы ретінде суреттеледі, ол да танымал есім және "Қараңғылықтың ұлы" дегенді білдіреді. Иран мифологиясына сәйкес, Туран атауы Турадждың туған жерінен шыққан. Деххода сөздігінде Турадж атының пахлави тіліндегі айтылуы – Туж деп көрсетілген. Сол сияқты, Ыраж да кең таралған есім, ол "Шахнамеде" Турадждың інісі болып келеді. Турадждың өзгеше түрі – Зарадж, ол "алтынның ұлы" деген мағынаны білдіреді.