Писід сақалдағы ежелгі Антиохия қаласы

Кіріспе

Антиохия в Писидии немесе Писидий Антиохиясы (Ἀντιόχεια τῆς Πισιδίας) және Рим империясында, латынша: Антиохия Кесария немесе Антиохия Колония Кесария – Түркияның көлдер аймағындағы қала, Жерорта теңізі, Эгей және Орталық Анатолия аймақтарының тоғысқан жерінде, бұрын Писидия мен Фригияның шекарасында болғандықтан Фригиядағы Антиохия деп те аталады. Қаланың орны Испарта провинциясындағы Ялвач қаласынан шамамен 1 км солтүстік-шығысқа қарай жатыр. Қала 1236 м биіктіктегі төбеде орналасқан.

География

Қала шығысында Егірдір көліне құятын Антиус өзенінің терең шатқалымен, солтүстік-шығыста Сұлтан тауларымен, солтүстікте Каракуш тауымен, оңтүстік-шығыста Қызыл тау (Kızıldağ), оңтүстік-батыста Киришли тауымен және Егірдір көлінің солтүстік жағалауымен қоршалған. Картада Жерорта теңізіне өте жақын болғанымен, оңтүстіктегі жылы климат Таурус тауларының биіктігіне жете алмайды. Климаттық жағдайларға байланысты орманды аймақтар жоқ, бірақ Сұлтан тауларынан келген сумен қамтамасыз етілген жерлерде егін дақылдары өседі. Сұлтан тауларының жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шыңдарында шамамен 1000 мм, етегінде 500 мм құрайды. Бұл су алқапты және Антиохияны сумен жарақтатады. Пісидияның басқа қалалары – Неаполь, Тириякум, Лаодикея Катакэкаумен және Филомелий бұл құнарлылықтан пайда тапты. Акропольдің ауданы 460 000 м2 (115 акр) және нығайтылған қорғаныс қабырғаларымен қоршалған. Елді мекеннің аумағы оңтүстік-шығыстағы төбеде орналасқан Мен Аскаенос қасиетханасындағы Адам құдайының ғибадатханасынан көрінеді. Қаланың аумағы ежелгі заманда шамамен 1400 км2 болған деп есептеледі. 1950 жылғы халық санауы бойынша, бұл аймақта 50 000 адам тұратын 40 ауыл болды. Рим дәуірінде халық саны одан сәл көп болған болуы мүмкін. Жердің тұрақты суармалы құнарлы топырағы жеміс-жидек өсіруге және мал шаруашылығына өте қолайлы. Рим дәуірінде Италияның кедей аймақтарынан келген ветерандар (зейнеткер рим легионерлері) үшін ауыл шаруашылығы осы аймаққа колониялардың интеграциялануының басты күші болған. Қазіргі заманғы Яльвач қаласы 14 000 км2 ауданымен Испарта облысының екінші ірі қаласы. Орталықтағы халық саны 35 000, жалпы саны шамамен 100 000 адамды құрайды. Қала Анталиядан 230 км, Коньядан 180 км, Испартадан 105 км және Ақшеһірден 50 км қашықтықта, басты жол арқылы орналасқан.

Тарихқа дейінгі дәуір

Дәстүр бойынша, қала біздің заманымыздан бұрын III ғасырға дейін жетеді, оны эллинистік патшалықтардың бірі – Селевкидтер әулеті құрған. Бірақ қаланың тарихын Көлдер аймағы мен Писидия тарихынан бөліп қарастыруға болмайды. Аймақта жүргізілген зерттеулер палеолит дәуірінен бері адамдар қоныстанғанын көрсетті. 1924 жылы Д.М. Робинсон мен Мичиган университеті Ялвач маңындағы қазба жұмыстары мен зерттеулер барысында б.з.б. үшінші мыңжылдыққа жататын қоршаған төбелерден артефакттар табылды. Антиохияның өзінде прото-хеттік, хеттік, фригиялық немесе лидиялық цивилизацияларынан ешқандай табалдырықтар табылмады, бірақ хеттік жазбаларынан аймақтың «Аржава» деп аталғанын және аймақта тәуелсіз қауымдастықтар гүлдегенін білеміз. Бұл халықтар хеттіктердің билігіне бағынбады, бірақ олар Мысырмен бірге Қадеш шайқасында хеттіктерге қарсы күресті. Тарих барысында Писидия аймағындағы адамдар стратегиялық жағдайының арқасында тәуелсіз өмір сүре алды. Тіпті Анатолияны б.з.б. 6 ғасырда жаулап алып, аймақты сатрапияларға бөліп билеуге тырысқан парсылар да үнемі болатын көтерілістер мен қырқыстарға төтеп бере алмады. Кейбір зерттеушілердің Мэн Аскаенос культін фригиялық Ана Құдай Кибела культімен байланыстыруға тырысуы даулы. Кибелаға табынудың іздері Антиохияда көрінеді, бірақ бұл фригиялық ықпалдың нәтижесі емес: Ана Құдай идеясы неолит дәуіріне дейін жетеді, бұл Ялвач мұражайындағы бейнелер мен мүсіндер арқылы дәлелденеді.

Эллиндік дәуір

Ұлы Ескендірдің қайтысынан кейін Селевкид әулетінің негізін қалаушы Селевк I Никатор Писидияны өзіне бағындырды. Басып алынған жерлер грек тіліне аударылды және халықты қорғау үшін стратегиялық маңызды жерлерде, көбінесе акропольдерде бекініс қалалары салынды. Селевк I Никатор шамамен 60 қала салып, олардың 16-сына әкесі Антиохтың есімін берді. Магнезиядан Маяндр өзенінің жағасындағы Антиохия қаласын (Антиох жерін) мекендеу үшін қоныс аударушылар әкелінді. Осы аралықта Анатолияны бөлісу үшін күрес жалғасты, оған Еуропадан келген Галаттардың келуі қиындық тудырды. Эллинистік династиялар Галаттарды ішкі аймақтан ығыстыра алмады, бірақ Антиох I Сотер б.з.д. 270 жылы Тавр тауларында олармен шайқасып, бұрын көрмеген пілдердің көмегімен жеңіске жетті. Тарихшы Лукиан Антиохтың: «Біздің бостандығымыз үшін 16 пілге қарыз болғанымыз өте ұятты нәрсе», – деген сөзін келтіреді. Дегенмен Антиох Сирияға оралғанда жеңісін тойлады және «Сотер» (Құтқарушы) атағын алды. Антиохияның Антиох I Сотердің Галаттардың шабуылдарын бақылау үшін әскери база ретінде салынғаны ең орынды болжам, себебі ол Писидия мен Фригия аймақтарының шекарасында орналасқан. Антиохияның негізі б.з.д. III ғасырдың соңына жатады, бірақ солтүстік-шығыстағы Мен Аскаенос қасиетті орнындағы археологиялық қазбалар б.з.д. IV ғасырға дейін соққан. Бұл аймақта бұрыннан классикалық мәдениеттер болғандығын көрсетеді.

Рим дәуірі

Геллендік патшалықтар (Александр Ұлының мұрагерлері) бір-бірімен және галаттармен соғысып жатқанда, Рим Еуропадағы ең күшті мемлекет болып, шығысқа қарай кеңею саясатын бастады. Римдіктер Македония, Фракия және Дарданеллді басып алып, Магнезия мен Писидия арқылы Фригияға жетті. Олар галаттарды бағындырып, б.з.д. 188 жылы Апамеяда қол қойылған келісімге сәйкес, Антиох III-тен Писидия жерін алғаннан кейін, оны өздерінің одақтасы Пергам патшалығына, аймақтағы үстем күшке берді. Пергамонның соңғы патшасы Аттал III б.з.д. 133 жылы қайтыс болғаннан кейін өзінің патшалығын Римге мұра етті. Пергамон тағына талапкер болған Аристоник б.з.д. 129 жылы жеңіліске ұшырады. Рим Батыс Анатолияны басып алып, оны ғасырлар бойы дамыған, шығармашылық мәдениетпен мекендеді. Анатолия Азия провинциясы ретінде Рим империясының билігінде болса да, Писидия Римнің одақтасы Каппадокия патшалығына берілді. Келесі жылдары орталық биліктен алыс болған осы патшалықтарда билікке таласушылар пайда болды, бұл Киликия мен Писидияда қуатты қарақшылық патшалықтардың өркендеуіне әкелді. Римдіктер осы патшалықтарды алаңдатып, оларға қарсы күресті. Б.з.д. 102 жылы Киликия, Памфилия, Фригия және Писида қарақшылардан тазартылып, Рим билігі қайта орнатылды. Аймақтың географиялық және стратегиялық орны оны бақылауды және тұрақты бейбітшілікті сақтауды қиындатты. Гомонадтар Атталия мен Иконияның арасындағы Тавр тауларына қоныстанды, бұл Рим үшін үлкен мәселе тудырды. Писидия мен Памфилияны байланыстыратын жолдарды бақылауға міндеттелген Марк Антоний өзінің одақтасы, Писидия патшасы Аминтасқа Гомонадтарға қарсы күресуді тапсырды, бірақ Аминтас шайқас кезінде қаза тапты. Осыдан кейін Рим жергілікті билеушілердің тиімсіздігін жою үшін зейнеткерлеген легионерлерді пайдаланып, отарлау саясатын бастады. Б.з.д. 25 жылы Галатия провинциясы құрылды, және Антиохия оның құрамына кірді. Гомонадтарға қарсы күреске логистикалық қолдау көрсету үшін Галатия провинциясының губернаторы Корнут Аррутий Акила Антиохияны орталық етіп, Via Sebaste деп аталатын жолдың салынуын бастады. Via Sebaste екіге бөлініп, оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығысқа бағытталды, Гомонадтарды қоршауға алды. Осы екі жолдың арасында қосалқы байланыс жолдары салынды. Рим Via Sebaste арқылы Публий Сульпиций Квириний б.з.д. 3 жылы Гомонадтар мәселесін шешіп, қалғандарын басқа аймақтарға көшірді. Август тұсында Писидияда құрылған сегіз колонияның ішінде тек Антиохия ғана Кесария атағын алып, Ius Italicum құқығына ие болды, мүмкін оның стратегиялық орнына байланысты. Қала Римнің маңызды отарлық аймағына айналды. Ол "Colonia Caesarea" деген атаумен астаналық қалаға дейін көтерілді. Рим кезеңінде гелленизация латыншаға айналды, және Антиохияда ең сәтті нәтижелерге қол жеткізілді. Қала Римнің жеті төбесі сияқты қаланың жеті төбесінде орналасқан жеті ауданға – "вичиге" бөлінді. III ғасырдың соңына дейін латын тілі ресми тіл болып сақталды. Жердің құнарлылығы және Августтың (Pax Romana: Рим бейбітшілігі) әкелген тыныштығы отаршылар ретіндегі ардагерлердің жергілікті тұрғындармен жақсы қарым-қатынас орнатуына және бірігуіне мүмкіндік берді. Император Августтың жасағандары туралы баяндайтын атақты жазу – Res Gestae Divi Augusti-нің үш көшірмесінің бірі Антиохиядағы Аугустеумның алдынан табылған. Алғашқысы қола тақташаларға қашалған және Римдегі Август мавзолейінің алдына қойылған, бірақ өкінішке орай сақталмаған. Антиохия көшірмесі латын тілінде тасқа жазылған, бұл қаланың Азиядағы Римнің әскери және мәдени базасы ретінде маңызды екендігінің белгісі. (Грек және латын тілдеріндегі бір көшірме Анкарада, екіншісі грек тілінде Аполлония Улуборлуда сақталуда).

While the Hellenistic Kingdoms (the inheritors of Alexander the Great) were fighting each other and the Galatians, Rome became the most powerful state in Europe and started to follow a policy of expansion to the east. The Romans invaded Macedon, Thrace, and the Dardanelles, reaching Phrygia via Magnesia and Pisidia. They cowed the Galatians and according to the treaty, signed in 188 BC in Apamea, after they got the land of Pisidia from Antiochos III, they gave it to their ally, the Kingdom of Pergamon, the dominant power in the region. Attalos III, the last king of Pergamon, bequeathed his kingdom to Rome on his death in 133 BC. When Aristonikos, a usurper who claimed the throne of Pergamon shortly after, was defeated in 129 BC, Rome annexed and populated Western Anatolia with its well developed, creative culture, lasting for centuries. Although Anatolia was dominated by the Roman Empire as the province of Asia, Pisidia was given to the Kingdom of Cappadocia, which was an ally of Rome. During the ensuing years, the authority gap remained in these kingdoms so remote from central control, which led to the rise of powerful pirate kingdoms, especially in Cilicia and Pisidia. The Romans were disturbed by these kingdoms and fought against them. By 102 BC, Cilicia, Pamphylia, Phrygia and Pisida had been freed from pirates and Roman rule was restored. The geographical and strategic position of the region made it difficult to control the area and maintain constant peace. The Homonadesians settled in the Taurus Mountains between Attaleia and Ikonion, which caused problems for Rome. Marcus Antonius, who had to control the roads connecting Pisidia to Pamphylia, charged his allied king Amyntas, King of Pisidia, to fight against Homonadesians, but Amyntas was killed during the struggle. That is when Rome started to colonize using retired legionaries as a solution to the failure of the locally appointed governors. The province of Galatia was established in 25 BC, and Antioch became a part of it. To support the struggle against the Homonadesians logistically, the construction of a road called the Via Sebaste, the centre of which was Antioch, was started by the governor of the Province of Galatia, Cornutus Arrutius Aquila. The Via Sebaste was separated into two and directed to the southwest and southeast to surround the Homonadesians. Secondary connecting roads were built between these two roads. Rome by means of the Via Sebaste Publius Sulpicius Quirinius brought an end to the Homonadesians problem in 3 BC, relocating survivors in different surrounding locations. During the reign of Augustus, among the eight colonies established in Pisidia, only Antioch was honoured with the title of Caesarea and given the right of the Ius Italicum, maybe because of its strategic position. The city became an important Roman colony. It rose to the position of a capital city with the name of "Colonia Caesarea". Hellenisation became Latinization during the Roman period, and it was most successful in Antioch. The city was divided into seven districts called "vici" each of which was founded on one of the city's seven hills like the seven hills of Rome. The formal language was Latin until the end of the 3rd century AD. The fertility of the land and the peace brought by Augustus (Pax Romana: Roman Peace) made it easier for the veterans as colonists in the area to have good relations and integration with the natives. One of the three surviving copies of the Res Gestae Divi Augusti, the famous inscription recording the noble deeds of the Emperor Augustus, was found in front of the Augusteum in Antioch. The original was carved on bronze tablets and exhibited in front of the Mausoleum of Augustus in Rome, but unfortunately has not survived. The Antioch copy was inscribed in stone in Latin, a sign of the importance of the city as a military and cultural base of Rome in Asia. (One of the copies, in Greek and Latin, is in Ankara, the other, in Greek, in Apollonia Uluborlu).

Ерте христиандық-византиялық кезең

Елшілердің істері кітабында баяндалғандай, елші Пауыл мен Барнаба Пауылдың бірінші миссионерлік сапары барысында Писидия Антиохиясына келді. Ол жердегі яһудилер синагогында Пауыл айтқан сөз қала тұрғындарының арасында үлкен қызығушылық туғызды, бірақ одан кейін яһудилермен туған жанжал екі христиан миссионерін қаладан қууға себеп болды. Кейін олар қайта оралып, сол жердегі христиан қауымы үшін ақсақалдар тағайындады. Пауыл екінші және үшінші сапарларында да осы аймаққа келді. Пауылдың Антиохиядағы "қудаланулары мен азаптары" туралы Тімотеге 3:11 (ЖД) кітабында айтылған. VI ғасырда Антиохия қаласы, бұрынғыда Рим колониясы ретінде, жаулап алынған жерлерді қорғау үшін құрылған бекініс ретінде маңызды болды, бірақ стратегиялық мәнін жоғалтты. Басты сауда жолынан алыс болғандықтан, қаланың жалпы маңызы да төмендеді.

Епископтық

Ежелгі Антиохияның қираған қалдықтарында, Пауылдың синагогасында уағыз оқыған жері деп саналатын қираған Византия шіркеуінің астында археологтар бірінші ғасырға жататын, сол синагога болған мүмкін ғимаратты тапты. Антиохия Рим провинциясы Пизидияның астанасы болғандықтан, метрополиялық орын болды. Псевдо-Эпифанийдің шамамен 640 жылы Византия императоры Гераклий билігі тұсында жазылған "Notitia Episcopatuum" еңбектерінде оның суфрагандық орындары ретінде мыналар тізімделген: Филомелий, Сагалассос, Пизидиядағы Созополис, Апамея Киботус, Тириак, Пизидиядағы Барис, Пизидиядағы Адрианополь, Лимна, Неаполь, Лаодикея Комбуста, Селеукия Ферреа, Адада, Зарзела, Тимбриас, Тиман, Пизидиядағы Юстинианополь, Пизидиядағы Метрополь және Паппа. Простанна мен Атенияның да Антиохияның суфрагандық орындары болғаны туралы мәліметтер бар. Ақылды Лео V-ке жатқызылатын "Notitia Episcopatuum" еңбегінде Неаполь, метрополиялық орынға айналған, Филомелий және Юстинианополь Антиохияның суфрагандық орындары тізімінен алынып тасталды, бірақ олардың орнына Бинда, Конана, Парлайс, Малус, Синиандус және Титиасс қосылды.

Мұсылмандық шабуылдар

Византия империясы өзінің экономикалық, саяси және әскери күшін оңтүстік-шығысқа бағыттады, себебі Араб түбегінен келген жаңа діннің жауынгерлері империяның ең шеткі шекараларына шабуыл жасады. Арабтардың теңіз және құрлықтан жасаған шабуылдары империяны әлсіретіп, астанасы Константинопольді бірнеше рет қоршауға алды. Бұл шабуылдардан Анатолия қалалары зардап шекті және олар тасталып кетті. 8-ғасырда шабуылдар күшейді. Антиохияға қарсы ең қатал шабуылды 713 жылы халиф әл-Валид I-нің ұлы, Омейяд әмірі әл-Аббас ибн әл-Валид жүргізді. Антиохия ешқашан қалпына келмеді және ғасырлар бойғы даңқы жоғалды. Антиохияға крест жорықтары келгеннен кейін, 11-ғасырда жаңа халық пайда болды: аймақты басып алып, Орталық Анатолияда Анатолиялық Селжұқ империясын (Сұлтандық) құрған Селжұқ түркілері. 12-ғасырға дейін Антиохия әскерилер тоқталып демалатын база ретінде қызмет етті, ол үнемі қолдан-қолға өтті. 11 қыркүйек 1176 жылы Византия империясы мен Селжұқ сұлтандығының әскерлері Мириокефалон (Мың бас) жерінде кездесті. Оның нақты орны белгісіз, бірақ ол Ялвач маңындағы бір жерде болған деп есептеледі. Сұлтан Қылыжарслан Мануил I Комненға қарсы шайқаста жеңіске жетті. Түріктер акрополь емес, аңғарға қоныстанды. Олардың бүкіл Орталық Анатолияны бақылауларына байланысты, қорғаныс қабырғаларына мұқтаждығы болмады, ал аңғар егіншілікке өте қолайлы болды. Олар басып алған қалалардың көптеген аттарын өзгертпеді, бірақ Антиохияның аты ұмытылды. Аймақта христиандар қалмағандықтан, олар оны "Ялвач" деп атады, бұл "Пайғамбар" деген мағынаны білдіреді, мүмкін бұл Әулие Павелге сілтеме болар.

Археология

Франсис Вивян Яго Арунделл, 1822-1834 жылдары Измирдегі британдық дин қызметкері, қаланы алғаш анықтап, зерттеді. 1828 жылы ол 1826 жылы ішкі Анатолияға жасаған алғашқы сапарының жазбасын «Азияның жеті шіркеуіне сапар» деп жариялады. 1833 жылы екінші сапарынан кейін жазған жазбалары келесі жылы Лондонда «Кіші Азиядағы жаңалықтар: бірнеше ежелгі қалалардың қиратылысын, әсіресе Писидиялық Антиохияны сипаттау» деген атпен басылып шықты. Уильям Гамильтон аймаққа келіп, Сұлтан тауларынан өтіп, су құбырларын, моншаны және үлкен базиликаны қарады. Оның жазбалары 1842 жылы «Кіші Азия, Понт, Армения зерттеулері» деген атпен жарияланды. Оған 19 ғасырдың белгілі зерттеушілері, Тшихачев, Лаборд, Риттер, Рихтер әр түрлі кезеңдерде ілесіп жүрді, бірақ Рамсейге дейін ешкімнің Арунделдің егжей-тегжейлі зерттеуімен теңесе алмайтын күші болған жоқ. Уильям Митчелл Рамзи өмірінің 50 жылын Кіші Азияның тарихи географиясына арнады және 1880 жылы Анатолияға алғашқы сапарын жасады. Ол Дж. Р. Стерреттпен бірге егжей-тегжейлі тарихи ақпарат беретін жазуларды зерттеу үшін екі сапарға шықты. Екі сапарында да олар Антиохияға барды. Осы кезеңде Вебер су жүйелерін зерттеуге баса назар берді, су құбырларын қарастырып, монументалды фонтанды анықтады. Рамзидің 1905 жылға дейінгі зерттеулерінің нәтижелері 1907 жылы «Павелдің қалалары. Оның өмірі мен ой-пікіріне әсері» деген атпен жарияланды. 1911 жылы Рамзи және оның әйелі В. М. Кальдер, М. М. Хардимен бірге Антиохияда орналасып, аймақты жүйелі түрде зерттеуге кірісті. Кальдер мен Харди Антиохиядан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км қашықтықта орналасқан Қаракуйу төбесіндегі Аскаенос еркектерінің қасиетті орнын зерттеді. Келесі жылы Рамзидің басшылығымен және Принстон университетінің қолдауымен қазба жұмыстары жүргізілді. 1914 жылға дейінгі қазба жұмыстары кезінде қаланың ішінде және айналасында бірнеше маңызды ғимараттар табылды. 1914 жылы императорлық қасиетті орынның алдында «Res Gestae Divi Augusti» фрагменттері табылған археологиялық жаңалықтардың бірі ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі мәжбүрлі үзілістен кейін Рамзи 1923 жылы қайта оралды. 1924 жылы Мичиган университетінің профессоры Фрэнсис Келси Рамзидің қатысуымен үлкен экспедиция ұйымдастырды. Қазба жұмыстарына Д. М. Робинсон басшылық етті және кейде Ялвачтан 200-ден астам адам жұмысқа алынды. Команда Ұлы базиликаны, Тиберия алаңын, Пропилонды және монументалды батыс қақпасын ашты. Бір жылдық қазба жұмысынан кейін Мичиган тобының жұмысы Рамзи мен Робинсон арасындағы қатыгез даудан кейін тоқтатылды. Мәселені шешуге билігі бар жалғыз адам Келси болды, ол 1927 жылы қайтыс болды. Рамзи 1925-1927 жылдары тағы да сапар шекті, бірақ маңызды нәтижелерге қол жеткізе алмады. 1960 жылдарға дейін қосымша зерттеулер жүргізілген жоқ. Осы ұзақ уақыт аралығында жергілікті тұрғындар осы ірі ғимараттардың көптеген сәулеттік элементтерін алып, қазіргі Ялвачтың құрылысына пайдаланды. 1960 жылдардың басында Ялвач мұражайы салынып жатқан кезде Антиохия қайтадан көміліп қалды. 1962 жылы М. Х. Балланс пен А. Фрейзер егжей-тегжейлі зерттеу жүргізді. К. Тухелт 1976 жылы қалаға келіп, императорлық қасиетті орын туралы жаңа пікірталастарды туғызды. Стивен Митчелл мен Марк Валкенс 1982-1983 жылдар аралығында Антиохияны зерттеу және құжаттау жұмыстарын жүргізді. Олардың жаңалықтарын және бұрынғы зерттеулерін, әсіресе 1924 жылғы Мичиган университетінің зерттеулерін пайдаланып, жаңа табылған деректермен толықтырған «Писидиялық Антиохия» (1998) атты кітапқа барлық қолда бар ақпаратты жинақтады. Бүгінгі Антиохияны Ялвач мұражайының директоры доктор Мехмет Ташлыалан (1979-2002) және Ялвач қаласының мэрі Текин Байрам зерттеді. Ташлыалан императорлық қасиетті орын туралы диссертация қорғады және басқалар Ұлы базилика деп атаған ғимаратты Әулие Павел шіркеуі деп сипаттады.

Francis Vyvyan Jago Arundell, British chaplain at İzmir between 1822 and 1834, was the first person to identify and study the city. In 1828 he published the record of his first journey to inner Anatolia made in 1826 as A visit to the seven Churches of Asia. His notes after his second journey in 1833 were published the following year in London under the title Discoveries in Asia Minor: including a description of the ruins of several ancient cities and especially Antioch of Pisidia. W. J. Hamilton came to the region, passing over the Sultan Mountains and observed the aqueducts, bath, and great basilica. His notes were published in 1842 as "Researches in Asia Minor, Pontus, Armenia". He was followed at different periods by noted explorers of the 19th century such as Tchihatcheff, Laborde, Ritter, Richter, but none of them have the power of Arundell's detailed study, until Ramsay. William Mitchell Ramsay, who devoted 50 years of his life to the historical geography of Asia Minor, made his first journey to Anatolia in 1880. Together with J. R. S. Sterrett he embarked on two journeys studying inscriptions which provided detailed historical information. On both journeys they visited Antioch. In the same period Weber concentrated his studies on aqueducts, examining the water system and identifying the monumental fountain. The results of Ramsay's studies up to 1905 were published in 1907 as The Cities of St. Paul. Their influence on his Life and Thought. In 1911 Ramsay and his wife W. M. Calder, along with M. M. Hardie, made camp in Antioch and started to study the area systematically. Calder and Hardie explored the Sanctuary of Men Askaenos which is on Karakuyu Hill 5 km to the southeast of Antioch. The following year, excavations were made under the direction of Ramsay, supported by Princeton University. During these excavations up to 1914, some important buildings were discovered in and around the city. In 1914 one of the breathtaking finds of archaeology, the "Res Gestae Divi Augusti", appeared as fragments in front of the Imperial Sanctuary. After a compulsory break during World War I, Ramsay returned in 1923. In 1924 a major expedition was mounted by Francis Kelsey of the University of Michigan which included Ramsay. The excavations were under the direction of D. M. Robinson, employing at times over 200 men from Yalvaç. The team exposed the Great Basilica, Tiberia Platea, Propylon and the monumental western gate. Then after only one year of excavation, the work of the Michigan group ceased due to a bitter quarrel between Ramsay and Robinson. The only person who might have had the authority to resolve matters was Kelsey, and he died in 1927. Ramsay visited again between 1925 and 1927 but without any major results. No further studies were made until the 1960s. During this long interval, local natives carried off many of the architectural blocks from these major buildings to use in the construction of modern Yalvaç. By the early 1960s, when Yalvaç Museum was about to be built, Antioch had become buried again. In 1962 M. H. Ballance and A. Frazer conducted a detailed survey. K. Tuchelt came to the city in 1976 and caused some new arguments about the Imperial Sanctuary. Stephen Mitchell and Marc Waelkens conducted a survey and documentation of Antioch between 1982 and 1983. Using their discoveries and drawing from earlier studies, especially those of the University of Michigan in 1924, they subsequently brought together all the available information about the city, supported with new finds, in a book entitled "Pisidian Antioch" (1998). Today's Antioch is studied by Dr. Mehmet Taşlıalan, Director of Yalvaç Museum (1979–2002), and Tekin Bayram, Mayor of Yalvaç. Taşlıalan wrote his Ph. D. thesis on the Imperial Sanctuary and described the building others called the Great Basilica as the Church of St. Paul.

Акропольдер мен бекіністер

Қала, басқа да эллинистік колониялар сияқты, қорғанудың қолайлы болуы үшін төбеге салынған. Шығыстағы Антиус өзенінің тік аңғары мінсіз қорғаныс құрайды. Басқа беткейлерде акрополь террасалар арқылы бірте-бірте көтеріліп, жазықтан 60 метр биіктікке жетеді. Батыста көрінетін жартылай дөңгелек пішіндес бастиондар қорғаныс қабырғаларының басқа бөліктерінде де жалғаса ма, жоқ па, әлі белгісіз. Қала негізінен жергілікті сұр әктастан жасалған қайта пайдаланған блоктармен қоршалған. Ерте кезеңдердегі массивті қабырға құрылысы Византияның ерте христиан қабырғаларынан өзгеше. Қорғаныс мұнараларының бар екенін көрсететін нақты дәлелдер әлі табылмаған. Оңтүстік және солтүстік жақтағы қисық жартылай дөңгелек қабырғалар бекіністерді қорғауды жеңілдеткен болар еді. Қабырғалардың құрылысын ескерсек, қорғаныс жүйесі көршілес колониялар Кремна, Сагалассос және тіпті Кариядағы Афродизиасқа өте ұқсас. Қабырғалар мен қорғаныс жүйесінің көп бөлігі біздің заманымыздың 4-ші ғасырына жатады. Қазба жұмыстары жалғасып жатқанда, эллинистік кезеңге жататын тағы да басқа қақпалар мен бекіністер табылатын болады. Акрополь – соғыс немесе басқыншылық кезінде жергілікті тұрғындардың шегініп, қорғаныш іздейтін қорғалған кеңістік болған, ал үйлер мен шаруашылықтар қабырғалардың сыртында орналасқан. Әсіресе батыс және шығыста, жазыққа қарай төмен түсетін беткейлерде үйлердің қалдықтары табылған. Некропольдің орналасқан жері белгісіз, бірақ саркофагтардың бөліктері, фригиялық есік тастары және қазіргі Қызылқа ауданындағы үйлердің қабырғаларындағы жерлеу жазбалары некропольді жақын маңдағы аймақта іздеу керектігін көрсетеді.

Қаланың жоспары

Қаланың көп бөлігі қазба жұмыстарымен ашылмаған, сондықтан, мысалы, Театр мен Кардо Максимустың арақатынасы сияқты сұрақтар әлі толыққанды түсіндірілмеген. Көптеген нәрсе әлі де 800 метрге 1000 метрге дейінгі қазу аймағындағы төбелердің астында жатыр. Соңғы жылдардағы электромагниттік зерттеулер Гипподам жоспарымен, Приена мен Милеттегідей тік бұрыштармен қиылысатын көшелердің сәтті қолданылғанын көрсетті. Қала көшелер арқылы аудандарға (викус, көпше саны – vici) бөлінген. Келесі вицилердің атаулары жазулардан белгілі: Венерий, Велабр, Эдикул, Патриций, Сермалус, Салютарис және Туск, бірақ олардың аумағы әлі анықталған жоқ. Екі басты көшенің бірі – Декуман Максимус, ол Батыс қала қақпасынан басталады және 90 x 320 м ұзындықты құрайды. Екіншісі – Кардо Максимус, 400 м ұзындықты және Нимфейден басталып, Тиберия алаңынан оңтүстікке қарай шамамен 70 метрде Декуманды кесіп өтеді. Көшелердің екі жағында да біздің заманымыздың 1-2 ғасырларына жататын қираған ғимараттар бар. "Платея" аталымы дүкендер мен галереялармен қоршалған үлкен көше алаңдары үшін қолданылады. Римнің шығыс провинцияларында платеялар бағаналы көшелерге айналды. Осы екі басты көшенің бойында монументалды ғимараттардың, әсіресе бірнеше нимфейлердің табылуы Антиохияда да осындай жағдай болғанын көрсетеді.

Антиохияға сапар

Антақияға батыстан келген келушілер әр түрлі дәуірлерге тән бекіністер мен құрылыстарды көреді. Қала қақпасының басты көшедегі сәулеттік фрагменттері қайта орнатуды күтуде. Қақпа арқылы өтетін жол Сарысудің қираған жерінен өтіп, жақында қазылған Decumanus Maximus көшесінің бастамасынан оңға бұрылады. Бұл көшеде зақымдалған дренаж жүйесін және көліктердің дөңгелектерінен қалған іздерді көруге болады, ал Театрдан өткеннен кейін солға бұрылып екінші маңызды көшеге, Cardo Maximus-қа шығады. Cardo келушілерді Тиберия алаңына және екі жағында кейінгі кезеңдерден қалған ғимараттары бар Орталық шіркеуге жеткізеді. Монументалды Пропилонға дейінгі 12 сатырдың қалдықтары Антиохияның ерте кезеңдерінен жеткен ең әсерлі сәулеттік құрылысқа: Императорлық Аугустеумға алып келеді. Тиберия алаңына қайтып, Cardo көшесімен оңға бұрылса, қаланың өмірлік көзі – Нимфейге жетесіз. Нимфейдің артында көрінетін акведуктар ғасырлар бойы қаладан 11 шақырым қашықтықтағы Сұлтан тауларындағы бұлақтардан таза су жеткізген. Су көзіне жақын орналасқан моншахана Нимфейдің батысында жатыр және жақсы сақталған. Қаланың кез келген биік нүктесінен көрінетін Ұлы базиликаға бара жатқанда, жылқы тәрізді стадионнан пайда болған кішкентай аңғарды көруге болады. Экскурсия Батыс қақпасында аяқталады.

Су тасқыны

Қақпа арқылы көшедің басты осымен қалаға шамамен 7 метрдей енгенде, жартылай дөңгелек пішіндес бассейннің қалдықтарын көруге болады. Бұл, 2 метр ені және 0,80 метр биіктігі бар резервуарлар тізбегінен құралған сарқыраманың төменгі жағында орналасқан. Бұл резервуарлар төбеден Декуман Максимусқа дейін көтеріліп, су төбеден резервуардан резервуарға ағып түскен. Ыстық жаз күнінде шөлдеген саяхатшылар үшін бұл керемет көрініс болған шығар. Пергеде де осындай сарқырама белгілі. Сарқыраманы сумен қамтамасыз ететін су жүйесі әлі анықталған жоқ және Декуман Максимустың басталуында зерттеуді күтуде.

Театр

Қала қақпасының артында Decumanus Maximus басталады. Осы көше бойымен 50 метр жоғары көтерілгенде театрдың кіреберісі орналасқан. Өкінішке орай, жартылай шеңберлі отыру орындарынан басқа көптеген нәрсе сақталмаған. Қазіргі күйінен әдеттегі грек-римдік құрылысты көзге елестету қиын. Кавеаның (көрермендер орнының), диазоманың (көрермендер орнының бөлу дәлізінің), керкидайдың (көтерілу жолдарының), кіреберістердің және оркестрдің тас блоктары Антиохия мен Ялваштағы кейінгі кезеңдегі құрылыстарға қолданылды. Арунделл 1833 жылы театрды анықтағанда көптеген блоктардың алынып тасталғанын байқаған. Доктор Ташлыалан жүргізген соңғы тазалау жұмыстары барысында театрдың арт жағындағы сахналық ғимараттың ені шамамен 100 метр екені анықталды. Сондықтан, біз бұл ғимаратты 12 000 адамға арналған сыйымдылығы бар Памфилиядағы Аспендос театрымен салыстыра аламыз. Бұл Сагалассос, Термессос және Селгедегі басқа да маңызды Пизидия қалаларындағы театрлардан гөрі ірі әрі кең. Театр 311-13 жылдары кеңейтілді. Бұл Decumanus Maximus көшесінің үстінен 5 метр ені және 55 метр ұзындығы бар туннель салуды қамтыды. Туннель кіреберісіндегі жазу осы кеңейтудің мерзімін көрсетеді. Алғашқы сәулеттік стиль колонияның негізі қаланған кезге немесе тіпті эллинистік дәуірге дейін жете алады. Әрі қазба жұмыстарын жүргізу қажет.

Орталық шіркеу

Декуман Максимустың соңында солға бұрылыс Кардо Максимусқа алып келеді, 75 метрден кейін Орталық шіркеуге дейін. Шіркеу Платея, Пропилон және Августеум осімен сәйкес келеді және зерттеушілер оны географиялық орнына байланысты осылай атады. Бір апсида сол кезде көрініп тұрды, және Арунделл оны шіркеудің бөлігі деп анықтады, бірақ 1924 жылға дейін ешқандай зерттеуші осы ғимаратқа қызығушылық танытпады, ол қазылғаннан кейін сәулетші Вудбридж шамамен жоспар жасады. Шіркеудің кішкентай латын кресі пішіндес болғаны болжамдалды, бірақ 1927 жылы Рамсей және қазіргі Ташлылан жүргізген қазба жұмыстары Орталық шіркеудің үлкен және дәстүрлі жоспары бар екенін көрсетті. Рамсей 1927 жылы тіркелмеген қазба жұмыстарын жүргізіп, Диоклетиан дәуіріндегі үш шейіттің есімдері жазылған темір мөрді тапты: Неон, Никон және Гелиодор. Ташлылан осы табылған затқа Антиохиялық Киелі Басс есімін қосты, және бүгінде шіркеу Киелі Басс шіркеуі деп аталады. Рамсей шіркеудің ертерек кезеңдерін зерттеп, шіркеудің оңтүстігінде тағы бір апсида тапты. Ол осы апсиданың Киелі Пауыл Антиохиядағы алғашқы христиандарға уағыз айтқан синагогтың үстіне салынғанын ойлады. Жоспардың толық мәліметтері және екі апсиданың, сондай-ақ құрылыс кезеңдерінің арасындағы байланыс жүйесіз қазба жұмыстарының салдарынан толыққанды анықталған жоқ. Сондықтан Рамсей көрсеткен IV ғасыр мерзімі Митчеллдің зерттеулері мен Ташлыланның қазбаларының жаңа нәтижелеріне сүйене отырып, шамамен бір ғасырға ығыстырылуы мүмкін.

Пропилон

Тиберия жазығының соңында орналасқан 12 саты – Императорлық киелі орынға апаратын монументалды өткел – Пропилонның қалған бөлігі. 1924 жылы қазба жұмыстарын жүргізген Вудбридж Пропилонды қайта құруды ұсынды, ол әлі күнге дейін қабылданады. Ол үш аркалы және өте сәнді болған, ал массивті антаблераны алдыңғы және артқы жағынан төрт бағана көтеріп тұрды. Бұл ғимарат кейінірек салынған Батыс қала қақпасының ғана емес, сонымен қатар Анатолиядағы көптеген жеңіс аркаларының үлгісі болды. Пропилон 31 ж.б.д. Марк Антонийге қарсы Актиум шайқасында жеңіске жеткен Октавианның құрметіне салынды, сол арқылы ол Рим әлемінің жалғыз билігіне ие болды. Ғимаратты безендірудің мақсаты – Августтың теңіздегі және басқа да жеңістерін мәңгі есте қалдыру. Қақпаның арғы жағындағы киелі орын ғимараттың мақсатын қамтамасыз етеді. Пропилонның алдында Res Gestae Divi Augusti-нің көптеген фрагменттерінің табылуы осыны одан әрі растайды. Жазуды бейнелейтін тас тақтайшалардың Пропилонға орнатылған нақты орны туралы әлі де келісім жоқ, бірақ жазудың әріптері (қалдықтары Ялваç мұражайында сақтаулы) көз деңгейінде оқуға арналғандығы анық. Орталық кіреберісінің екі жағындағы архитравтарға орнатылған қола әріптердегі жазулар бойынша соңғы жұмысты доктор Морис Бёрн жүргізді. Ол 1924 жылғы фотоархивте кейіннен жоғалған үш тастың дәлелін тапты. Бұл жазулардың ғимараттың екі жағына да бірдей жазу орнатылғанын, бірақ жазудың екі жолындағы әріптердің тік орналасуы екі жақтың арасындағы бір әріп енімен ерекшеленгенін көрсетеді. Жазу: IMP. CAES[ARI. DI]VI. [F. A]VGVSTO. PONTI[F]ICI. M[AXIM]O COS. X[III. TRIB]UN[ICIAE.]POTESTATIS. XXII. [IM]P. XIIII. P.[P.]

The 12 steps at the end of the Tiberia Platea are all that remain of the Propylon, a monumental passage gateway leading up to the Imperial Sanctuary. Woodbridge, the architect of the 1924 excavations proposed a reconstruction of the Propylon which is still accepted today. It was triple arched and highly ornamented with its massive entablature carried by four columns in front and four at the rear. The building was an exemplar not only for the later Western City Gate but also for many other victory arches in Anatolia. The Propylon was built to honour Augustus who, as Octavian, had won the sea battle of Actium against Marcus Antonius in 31 BC and thus became the single power of the Roman world. The aim of the decoration of the building is to commemorate the naval and other victories of Augustus. The Sanctuary beyond the gate provides the function for the building. The discovery of many fragments of the Res Gestae Divi Augusti in front of the Propylon is further confirmation. Although there is not agreement on the exact position where the stone panels bearing the inscription were mounted on the Propylon, it is clear that the letters of the inscription (the remains of which are in Yalvaç Museum) were intended to be read at eye level. The most recent work on the bronze letter inscriptions which were mounted on the architraves of both sides of the central entrance has been done by Dr. Maurice Byrne. He located in the 1924 photographic archive evidence of three stones which have been lost subsequently. These show that the same inscription was mounted on both sides of the building, but that the vertical alignment of the letters in the two lines of the inscription differed by the width of one letter between the two sides. The inscription reads:

IMP. CAES[ARI. DI]VI. [F. A]VGVSTO. PONTI[F]ICI. M[AXIM]O COS. X[III. TRIB]UN[ICIAE.]POTESTATIS. XXII.[IM]P. XIIII. P.[P.]

"For the emperor Caesar Augustus, son of a god, pontifex maximus, consul for the 13th time, with tribunician power for the 22nd time, imperator for the 14th time, father of the country." The inscription is a dedication to Augustus who became Pater Patriae on 5 February 2 BC. A similar briefer inscription exists on an Imperial Temple at Pola:

ROMAE ET AVGVSTO CAESARI DIVI F. PATRI PATRIAE. The width of the central entrance is 4.5 metres and of the side entrances 3.5 m. Both upper sides of the central arch were decorated with two face to face Pisidian captives, one of them naked, whose hands are tied at the back. The side entrances are decorated with Eros and Nike face to face and carrying garlands. There was a frieze on the architrave ornamented with symbols of victory, several weapons, armour and tritons. Without Woodbridge's reconstruction it is impossible to recreate the shape of the Propylon from what can be seen today. The structure has been totally destroyed and blocks may have been used in later defences, or in buildings in Yalvaç.

"Император Цезарь Август, құдайдың ұлы, понтификс максимус, 13-ші рет консул, 22-ші рет трибун билігімен, 14-ші рет император, елдің әкесі үшін." Бұл жазу б.з.б. 2 жылдың 5 ақпанында Pater Patriae атанған Августқа арналған. Поладағы Императорлық ғибадатханасында осыған ұқсас, бірақ қысқа жазу бар: ROMAE ET AVGVSTO CAESARI DIVI F. PATRI PATRIAE. Орталық кіреберістің ені 4,5 метр, ал бүйірлік кіреберістердің ені 3,5 метр. Орталық арканың екі жоғарғы жағында бір-біріне қарап тұрған Пизидиялық тұтқындар бейнеленген, олардың бірі жалаңаш, ал қолы артқы жағынан байланған. Бүйірлік кіреберістерде бір-біріне қарап тұрған Эрос пен Нике бейнеленген, олар гүл шоқтарын ұстап тұр. Архитравта жеңістің символдарымен, бірнеше қару-жарақтармен және тритонмен безендірілген фриз болған. Вудбриджтің реконструкциясы болмаса, бүгінгі күні Пропилонның түрін қайта құру мүмкін емес. Құрылысы толығымен қираған, ал блоктары кейінірек қорғаныс құрылыстарында немесе Ялваçтағы ғимараттарда қолданылған болуы мүмкін.

Аугустеум/Себастьен (императорлық табынудың киелі орны)

Антиохиядағы ең тиімді, ең монументалды кешенге Пропилонның он екі сатысынан кейін жетеді. Қаланың ең биік нүктесінде тас қашап салынған ғибадатхананың көркемдік және сәулеттік байлығы алғашқы көз тастағанда қонақты таң қалдырады. Аугустеум 1913 жылы Рамзидің экспедициясы алғашқы қазған орындардың бірі болды. Экспедиция мүшесі Калландер Аугустеумдағы жұмыстары туралы толқынмен жазды. Қазіргі пікір бойынша, ғибадатхана Август тұрған кезде салынып, оның қайтысынан кейін оған арналған. Қазіргі кездегі кешен Пропилон мен Платеямен бір замандас, бірақ тасқа салынған белгілер бұл жердің бұрын басқа да культтерге пайдаланылғанын көрсетеді. Жарты шеңбер жасау және аумақты тегістеу үшін үлкен бөлігі қиылғанда, ғибадатхананың подиумі ретінде 14x28 м және 2,5 м биіктіктегі алып блок ортада қалдырылды. Бұл подиумнің ішкі жағы ғибадат залын (Наос) құру үшін ойылып жасалды. Ғибадатханаға дейін, Пропилон сияқты, он екі сатыр бар еді, ал ордері төрт бағаналы простил стилінде болды. Анатолиялық негіздерде тұрған, 8,72 м биіктігіндегі жолақты барабан тәрізді бағаналар коринфтік капительдерімен үш қабатты архитравты ұстады. Архитравта гүл шоқтары мен букраниялар бейнеленген фриз орналасқан. Оның үстінде, құдайдың адамдарға көрінген жері – эпифания терезесі, лотос және пальма жапырақтарымен әшекейленген тимпанмен жабылған. Ғимараттың көркемдік байлығы кеменің қабырғаларындағы гүлдік фризбен толықтырылды. Фриздердің маңызды бөліктері жақсы сақталған және оларды осы орында және Ялвач мұражайында көруге болады, бірақ бағаналар мен басқа сәулеттік элементтер туралы осылай айтуға болмайды. Шамамен 100x85 м өлшемдегі айналасындағы қасиетті орынның жартылай шеңберлі бөлігі портикпен жабылған. Бұл портиктің оңтүстік және солтүстік жақтарында екі қабатты стоалар орналасқан. Стоалар мен портик бір-бірімен үйлесімді байланысқан, ал тас қашап жасалған жерде сынған беттер жергілікті әк таспен жаңартылған. Екі жақтағы стоалар бір қабатты, дориялық бағаналармен қапталған. Жартылай шеңберлі портиктің екі қабаты болды: төменгі қабаты негізсіз дориялық бағаналармен, ал жоғарғы қабаты әдемі ионикалық бағаналармен. Қайта құру сынақтарында монументалды құрылыста шамамен 150 бағана қолданылған деп есептеледі. Қазушылар тас бетінің берік, алебастр тәрізді ерітіндімен жабылғанын хабарлады. Тік төртбұрышты тесіктер портиктің екінші қабатын ұстап тұрған арқалықтарға арналған, ал әртүрлі өлшемдегі кездейсоқ тесіктер құрылыс кезінде қолданылған және кейін ерітіндімен толтырылған мұражайлық жабдықтарға арналған болуы мүмкін.

The most effective, most monumental complex at Antioch is reached after climbing the twelve steps of the Propylon. The temple that was constructed at the highest point of the city by cutting away the rock has on first sight a stunning effect on the visitor with its ornamental and architectural richness. The Augusteum was one of the first places to be dug by Ramsay's team in 1913. Callander, a member of the team, wrote with emotion on their work at the Augusteum. Current thinking is that construction of the temple started when Augustus was alive and that it was dedicated to him after his death. The complex seen now is contemporary with the Propylon and Platea but there are some traces on the rock that the area could have been used for another cult in earlier times. When a large section of the mound was cut away to form the semicircle and smooth the area, a huge block, 14x28 m and 2.5 m high, was left in the centre as a podium for the temple. The interior of this podium was carved out to form a cult room (Naos). There were twelve steps up to the temple, like at the Propylon, and the order was a four columned prostylos. The 8.72 m high fluted drum columns, which stood on Anatolian type bases, carried with their Corinthian capitals a three fascia architrave. On the architrave there was a frieze of garlands and bucrania. The entablature was surmounted with a tympanon which had an epiphania window (at which god showed himself to the people) in the middle, surrounded with lotus and palmet leaves. The ornamental richness of the building is completed with a floral frieze on the walls of the cella. Important parts of the friezes are well preserved and can be seen at the site and in Yalvaç Museum but unfortunately the same cannot be said about the columns and other architectural blocks. In the surrounding sanctuary, which measures c. 100x85 m, the perimeter of the semi circular area was covered with a portico. At each end of this portico, on the south and north sides there were stoas. The stoas and portico are connected to each other organically and in the area carved from the rock, the broken surfaces were renovated with local limestones. The stoas at the sides were one floored with Doric columns. The semi circular portico had two floors, the lower with Doric columns without bases and the upper with fine Ionic columns. In reconstruction tests it is believed that about 150 columns were used in the monumental construction. The excavators reported that the rock was covered with a hard stucco like mortar. The regular rectangular holes were for beams carrying the second floor of the portico and the occasional rectangular holes of different size were possibly for the scaffolding put up during the construction and then filled with mortar.

Нымфей және сумен жабдықтау жүйесі

Августеумнан Кардо Максимусқа оралғаннан кейін және қаланың солтүстігіне қарай жалғасқаннан кейін, Нимфеум Кардоның басында орналасқан. Ғимарат үлкен U пішіндес және су құбыры арқылы келтірілген суды жинап, оны қала бойынша тарату үшін салынған. Нимфей кешенінде 27x3 м өлшемдегі су жиналатын резервуар, 9 метр биіктіктегі әшекейленген қасбетті ғимарат және 27x7 м, тереңдігі 1,5 метр болатын бассейн болған. Кешеннің артында, Сұлтан тауларындағы "Суçıқан" бұлағынан қалаға су жеткізген су құбырының қалдықтарын көруге болады, бұл бұлақ шамамен 11 км қашықтықта орналасқан. Қазіргі заманғы Ялвач қаласы осы күндері де сол бұлақтың суын пайдаланады. Нимфеумдағы қазба жұмыстары негізді ғана ашты, ал фасадтың әшекейлерін сақталған бірнеше мәрмәр сынықтарынан түсіндіру қиын, бірақ олар басқа римдік қалалардағы әшекейлерге ұқсас болғандығы сөзсіз. Ғимаратқа қатысты ешқандай жазу табылмаған. Рим империясында су құбырлары қала құрылысының дамуымен бірге пайда болды, ал Антиохияда мұндай құрылымның жақсы сақталған мысалын көруге болады. Әсіресе, Pax Romana (Рим тыныштығы) кезеңінде, халық санының жылдам өсуіне байланысты туындаған қажеттіліктерді осы құрылымдар шешкен. Су құбыры аркалары судың салмағын көтеру үшін берік салынған және көптеген жер сілкіністеріне қарамастан, олар әлі де тұр. Антиохияда таулардан 1465 метр биіктіктен келген су, 11 км қашықтықты кейде арналар, кейде туннельдер, ал кейде бір немесе екі қабатты аркалар арқылы, тас және топырақ құбырлармен 1178 метр биіктіктегі Нимфеумға жеткізілген. Бұл көз бен Нимфеум арасындағы 287 метрлік биіктік айырмашылығы бойынша орташа еңіс 2,6% құрайды. Мұндай еңіс бойындағы су қысымы жоғары, сондықтан ағыс қысымын кезең-кезеңмен төмендеткен, ал су жүйесінің соңындағы сифондық су құбырларына жеткенде, ағыс 0,02% ғана еңіспен бақыланған. Осы тәжірибелі инженерлік шешімнің нәтижесінде, ғасырлар бойы қалаға тәулігіне 3000 текше метр су ешқандай қиындықсыз жеткізіліп келді. Сондықтан, Нимфеумның биіктігі қаланың Платея сияқты жоғары жатқан жерлеріне су жеткізу үшін кем дегенде 9 метр болуы керек, ал Оуэнс сумен жабдықтаудың бір бөлігі жабық, қысыммен берілетін құбыр болғандығын айтқан. Су құбырының 200 метрлік бөлігі төбелерде көрінеді және қираған бөліктерін нимфеумға дейін бір сызық бойымен табуға болады. Аркалардың биіктігі 5 пен 7 метр аралығында, ал бұғатталған пилонның биіктігі орташа есеппен 4 метр, ал еденінің ауданы 5 метр шамасында. Блоктар терең анатрозбен өңделген, бұл бүкіл құрылымға беріктік береді. Арка табанының астындағы сызықтар құрылыстың ауырлығын жасырып, оған жеңілдік сыпаты береді. Кілт тастарында ғимараттың негізгі мақсаты функционалды болғанын көрсететін әшекейлер жоқ. Екі пилон арасындағы қашықтық 3,8 мен 4,7 метр аралығында. Кілт тастары кейде бір, кейде екі қатарлы, дөңгелек аркалардың құрылысы әртүрлі, бірақ су құбыры тұтас көрінеді. Бұл беріктіктің себебі аркалық сәулет өнерінің жетілдігіне байланысты. Құрылыс толығымен қираған, бірақ осы аймақта 25 см-ге жуық тесігі бар сумен жабдықтауға арналған көптеген тас құбырлар (Specus Canalis) көрінеді. Нимфеум мен сумен жабдықтау жүйесі Антиохия Колония Кесарияға айналған бірінші ғасырдың бірінші жартысына жатады.

After returning to the Cardo Maximus from the Augusteum and continuing to the north of the city, the Nympheum waits at the beginning of Cardo. The building is a large U shape and was built to collect water brought by the aqueduct and distribute it throughout the city. The Nympheum complex included a reservoir 27x3 m to collect incoming water, an ornamented facade building 9 m high and a pool 27 by 7 m and 1.5 m deep. Just behind the complex, the remains of the aqueduct which brought water to the city from the "Suçıkan" source in Sultan Mountains c. 11 km away, can be seen. The modern town of Yalvaç uses the same water from the same source today. The excavations in the nympheum only reveal the foundations and it is difficult to interpret the ornaments of the facade from only a few fine marble remains, but no doubt these were similar to those in other Roman cities. No inscription has been found associated with the building. In Imperial Rome, aqueducts appeared with the development of urbanism and a well preserved example of such a structure can be seen at Antioch. Especially as a result of the Pax Romana (Roman Peace), the problem of supplying the needs of fast growing populations was solved by these structures. The aqueduct arches were constructed robustly to bear the weight of the water and they are still standing despite many earthquakes. In Antioch the water, which comes from an altitude of 1465 m in the mountains, is conveyed the 11 km to the city sometimes in channels, sometimes in tunnels and sometimes on arches of one or two stories, according to the terrain, in stone and earthenware tubes to the nympheum which is at 1178 m.

This gives an average slope of 2.6% along the 287 m difference of altitude between the source and nympheum. The water pressure along such a slope is high and the pressure of flow was lowered by phases and when the water arrived at the syphon aqueducts at the end of the system, the flow was controlled with a slope of only 0.02%. As a result of this feat of experimental engineering 3000 cubic meters of water was distributed to the city daily without any problems for centuries. The height of nympheum should therefore be at least 9 m to give water to the higher points of city like the Platea, and Owens has suggested that part of the supply was a sealed pressurised tube. Around 200 meters of the aqueduct can be seen on the hills and the ruined parts can be followed along a line right up to the nympheum. The height of the arches which are still standing varies between 5 and 7 m and the massive blocked pylons are on average 4 m high and have a floor area of The blocks are bossaged with a deep anathrosys and this gives an effect of solidity to the whole structure. The lines beneath the arch feet hide the heaviness of the structure and give a lightness of appearance. There are no ornaments on the keystones showing us that the building was primarily functional. The distance between two pylons varies between 3.8 and 4.7 m.

The key stones are sometimes single, sometimes double, and the masonship of the round arches is different but the aqueduct appears as a unity. The cause of this strength or solidity depends on the perfectionism of the arch architecture. The entablature is completely ruined, but many of the stone tubes for the water supply (Specus Canalis) with c. 25 cm holes can be seen in the area. The nympheum and water supply system is dated to the first half of the 1st century when Antioch became Colonia Caesarea.

Монша

Монша қаланың солтүстік-батыс бұрышында орналасқан, ал соңғы 150 жыл ішінде зерттеушілер бұл ғимаратқа көп көңіл бөлмеген. Олардың көпшілігі ғимаратты аркалы, алып кешен ретінде қарастырды, бірақ ешқайсысы ғимараттың мақсатына қатысты ештеңе айтпады. Соңғы жылдары Ташлылан басқарған қазба жұмыстары барысында ғимараттың жеті бөлігі табылды, бірақ 70x55 м көлемді кешеннің маңызды бөлігі әлі де жер астында қалған және жоспары толық анықталмаған. Ғимараттың шын мәнінде монша екеніне қатысты әлі де күмәндер бар. Мысалы, Анатолиядағы моншалардың кіреберістері күн мен желдің бағытына байланысты оңтүстік немесе шығыс жағына қаратылатын, бірақ бұл жердегі жағдай басқаша – кіреберістер батыс және солтүстік-батыс жақтан. Сонымен қатар, сумен жабдықтау және жылыту жүйесінің анық белгілері табылмады. Осыған байланысты ғимарат, үстінде салмақты құрылысты ұстаған мықты аркалармен төменгі бөлігі сақталған алып ғимарат сияқты көрінеді. Сонымен қатар, ғимарат салынған жердің еңістігіне байланысты аркалар негізгі рөл атқарады, ал кешен еңісте орналасқан ғимараттың іргетасы тәрізді көрінеді. Мысалы, Пергамонда Траянеум үшін де осындай тәсіл қолданылған. Бірақ, қосымша қазба жұмыстары оның керісін дәлелдемейінше, ғимаратты оған ұқсас монша ретінде қарастыруға болады. Монша ретінде қарастыратын болсақ, ғимарат нимфейден лайықты қашықтықта орналасқан. Ғимараттың солтүстік жағындағы қабырғаларының сыртқы пішіні батыс қала қабырғаларының жартылай дөңгелек бекіністеріне ұқсас. Осыған байланысты құрылыстың массивті сыртқы қабырғалары әлі анықталмаған жоспар бойынша бекініс ретінде де пайдаланылған болуы мүмкін, ал солтүстік қабырғадағы кішкентай кіреберіс жылытуға қажетті ағашпен қамтамасыз ету үшін қолданылған. Бұл ғимараттағы тас қалау өнері Антиохиядағы ең мықты жұмыстардың бірі болып табылады және оның мыңдаған жылдар бойы тұруы мүмкін. Қазба кезінде тазартылған бөлмелерде кейбір жерлердің қасақана толтырылғаны байқалды. Блоктау және цементпен толтырылған қабырғалардың стилі әртүрлі ғасырларға тән техникаларды көрсетеді, бұл ғимараттың ұзақ уақыт бойы пайдаланылғанын және мүмкін, әртүрлі мақсаттарда қолданылғанын көрсетеді. Кешеннің шығыс жағында орналасқан 38x29 м аула, палестра ретінде танымал, ғимаратпен ажырамас байланыста. Аула колонналы галереямен қоршалған, бірақ жоспары әлі толық анықталған жоқ. Бір бөлмеде еденді жылыту жүйесінің (гипокауст) қалдықтары – күйдірілген саз құбырлар мен тікбұрышты кірпіш бағаналар түрінде көрінеді, бірақ бұл ғимараттың орталық жылыту пешіне жетпейді, егер ғимарат монша болса, ол шығыс немесе оңтүстік жағында орналасуы керек. Қазба жұмыстарын жалғастыру арқылы ғимараттың функциялары мен кезеңдерін түсінуге болады, сондай-ақ оны Писидиядағы Сагалассостың 80x55 м моншасымен салыстыруға болады. Құрылыс кезеңдерінің басталуы б.з. I ғасырының бірінші жартысына дайінделеді, су құбыры мен нимфей сияқты.

The bath lies at the northwest corner of the city and the building did not receive much interest from researchers over the last 150 years. Most of them identified the building as an arched, colossal complex but none of them had anything to say about the function of the building. Seven section of the building have been unearthed by the excavations directed by Taşlıalan in recent years, but an important part of the complex, which is 70x55 m, is still buried and the plan is not yet clear. There is still some uncertainty whether the building is in fact a bath or not. For example, because of sun and wind factors, the entrances to bath houses in Anatolia were made on the south or east sides, but here the situation is different, the entrances are on the west and north west sides. Also there are not clear traces of a water supply and heating system and in this situation the building rather looks like the lower part of a huge building that bore a massive structure above on its strong arches. Also because of the slope of the area on which it is constructed, the arches provide a solution so that the complex looks like the foundations for a building on a slope. For instance at Pergamon the same remedy was used for the Trajaneum. But until further excavations prove the contrary the building can be accepted as a bath house which it resembles. Treating it as a bath, the building is a reasonable distance from the nympheum. The exterior of the walls of the building on the north side are similar to the semi circular fortifications of the western city walls. So it is possible that the massive external walls of the structure were also used for fortification in an as yet unrecognized plan and the small entrance in the north wall was used for the supply of wood needed for heating. The stonemasonship of the building is the strongest work visible at Antioch and it looks as if it will keep the building standing for many thousand years yet to come. In the rooms cleared during the excavations it is understood that some places were filled deliberately. The style of the blocked and mortar filled walls show the techniques of different centuries and show that the building was used over an extended period and possibly for different purposes also. The court which is 38 by 29 m, identified as a palaestra, at the east side of the complex is connected to the building in an organic way. The court is surrounded with a colonaded portico but the plan is not yet clear. In one room, the remains of a floor heating system (Hypocaust) is visible as baked clay tubes and rectangular brick columns, but this would not reach the central heating oven of the building which should be at east or south side, if the building is a bath. It will be possible to understand the functions and phases of the building by continuing the excavations and in this situation the building may be comparable with the bath house of Sagalassos in Pisidia which is 80x55 m. The beginning of the building phases can be dated to the first half of the 1st century AD. like the aqueduct and nympheum.

Стадион

Соңғы кезеңдегі қорғаныс қабырғаларының сыртында және Ұлы базиликаның қарсы жағында шағын аңғарды көруге болады. Ол стадион екені жақында ғана анықталды. Құрылыс материалдарының бәрі жойылған, бірақ шамамен 190x30 метрлік U пішіндес стадионның іздері сақталған, ол спорттық ойындар мен жарыстар үшін пайдаланылған.

Үлкен базилика

Антиохияның ең маңызды ғимараттарының бірі – қаланың солтүстік-батысында, сыртқы қабырғаларға жақын орналасқан Ұлы базилика. Арундэлл алғаш рет ғимаратты базилика ретінде анықтады және ол жариялаған жоспар кейінгі зерттеушілерге нұсқаулық болды. Базилика 1924 жылы Мичиган тобы тарапынан алғашқы рет қазылып, 80 жылға көміліп, Ташлылан ғимараттың сыртын тазартқанға дейін солай қалды. Ғимарат шығыс-батыс бағытында орналасқан, көлемі 70 x 27 метр. 27 x 13 метрді құрайтын нартекс қорғаныс қабырғаларына сүйеніп тұр. Форматы базиликаның барлық ерекшеліктерін көрсетеді: апсида, ортасында кең неф және екі жағында екі тар неф. Апсиданың сыртқы қабырғасы гексагон пішіндес. Базилика уақыт өте келе жоспарында өзгерістерге ұшыраған. 4 ғасырдың соңында апсида мен нефтер бүгінгі күнгі еден деңгейіне дейін толтырылып, үстіне мозаика жабылып, нығыздалған болуы мүмкін. Осы кезеңде ғимараттың солтүстік жағына үш жаңа кіреберіс қосылған, ал солтүстік жағындағы аула да осы кезеңге жатады. Базиликаның орталық осі мозаикалық еденнің орталық осінен өзгеше, бұл құрылыстағы өзгерістерді көрсетеді. Робинсон тобы қазып тапқан мозаика қазір 30 см жермен жабылған, ал 1924 жылғы суреттерде оның тікбұрышты шеңбердегі геометриялық гүлдік мотивтер екені көрінеді. Апсиданың басында, алтарь орналасқан орталық нефте 381 жылы Константинополь соборында Антиохияны ұсынған епископ Оптимнің есімі жазылған мозаикалық жазу табылды. Бұл күн Кіші Азияда базиликалық шіркеулердің салына бастаған кезімен сәйкес келеді, сонымен қатар Ұлы базиликаның мерзімін нақтылайды. Осылайша, Антиохияның Ұлы базиликасы Анатолиядағы ерте христиан шіркеулерінің ең көне екі мысалының бірі ретінде танымал. Екінші мысал – Дафнадағы қасиетті Бабилаға арналған Оронт (Хатай) өзеніндегі Антиохияда орналасқан. Апсиданың диаметрі 10,8 метр, ал орталық нефті гексагон пішіндес негізде тұрған 13 бағанадан тұратын екі қатармен бөлінеді. Толтырудың астында нефтердің алғашқы құрылыс кезеңдері сақталған. Соңғы зерттеулер екі жағында да қақпалы іргетастың іздерін көрсетті, мүмкін екінші қабат осы іргетасқа тіреліп тұрған. Бұл күмбездер кейіннен толтырылып, Оптим кезеңінің бағаналары осы толтырылған бетке орнатылған. Солтүстік қабырғаға үш қақпа қосылды, оның орталық қақпасының ені 4 метр, ал оңтүстік қабырғаға екі қақпа салынды. Солтүстік кіреберістер орталық салтанатты аулаға ашылады, ол L-пішіндес портикпен қоршалған. Осы ауланың барлық материалдары бұрынғы ғимараттардан қайта пайдаланылған. Ауланың солтүстігінде базилика кешеніне баптистериялық бассейн қосылды, ал бассейннің жанындағы мозаикамен қаланған ғимараттың іргетасы епископтың резиденциясы болуы мүмкін. Писидияда базиликамен салыстыруға болатын шіркеу жоқ, ол Сагалассос, Текла, Анабарзус және Корыкос шіркеулерінен ертерек. IV ғасырдың соңындағы кеңейтілген театр, жаңа агора, нығайтылған бекіністер қаланың V ғасырдың басында өркендеген кезеңін көрсетеді. Доктор Ташлылан Ялвач базарында табылған алтарь арқылы Ұлы базиликаны «Қасиетті Павел шіркеуі» деп атады және базиликаның оңтүстік жағындағы қабырға негіздері Қасиетті Павелдің алғаш рет жұртқа уағыз айтқан синагогасына тиесілі деп мәлімдеді. Алтарь VI ғасырға жатады және оның үстінде «AGIOS PAULOS» деген жазу оқылады. В. М. Кальдер 1911 жылғы есептерінде Ялвач моншасынан табылған осы алтарьды алғашқы болып атады және ол белгісіз Қасиетті Павел шіркеуіне тиесілі болуы мүмкін деп болжады. Кальдердің грек тіліндегі жетекшісі Подромос алтарьдағы жазуды алғаш аударды. Базиликаның бұрынғы деңгейлері басқа мақсаттарда қолданылған-жоқ белгісіз. Мозаикаларды сақтау және көтеру Оптимнің нефтеріне тереңірек түсуге мүмкіндік береді, бұл Антиохияның маңызды ғимараты туралы жаңа мәліметтер беруі мүмкін.

One of the most important building complexes of Antioch is the Great Basilica in the northwest of the city, close to the outer walls. Arundell first identified the building as a basilica and the plan published by him became a guide for subsequent researchers. The Basilica was excavated first in 1924 by the Michigan team and it was then buried again for 80 years until the outside of the building was cleared by Taşlıalan who has most recently made a sondage in the apse. The building lies in the east–west direction and is 70 by 27 m The narthex which is 27 by 13 m bears against the defence walls. The format reflects all the specifications of a basilica with an apse, a large nave in the middle and two narrow ones at the sides. The outer wall of the apse is of hectagonal plan. The basilica shows changes to its plan over time. Possibly at the end of the 4th century the apse and naves were filled up to the level of the floor visible today and the filled area was pressed and covered with mosaics. Three new entrances were added to the building on the north side in this phase and the courtyard on the north side also dated to this period. The central axis of the basilica is different from the central axis of the mosaic floor, showing changes of structure. The mosaic which was unearthed by Robinson's team is covered with c. 30 cm of earth today, and 1924 photographs show that it was of geometrical floral motives in rectangular frames. In the central nave at the beginning of the apse where there should be an altar a mosaic inscription was found giving the name of Bishop Optimus who represented Antioch at the Council of Constantinople in 381. This date is at the beginning of the building of basilical churches in Asia Minor. It also consolidates the dating of the Great Basilica. So, the Great Basilica of Antioch is known as one of the two earliest examples of Early Christian churches in Anatolia. The other example is in another Antioch on the Orontes (Hatay) dedicated to St. Babylas in Daphne. The apse is 10.8 m in diameter and the central nave is separated by two rows of 13 columns standing on hectagonal bases. Beneath the filling, there are earlier construction phases of the naves. The recent sondage shows traces of an arched foundation on both sides. Possibly the second floor was carried on this. These vaults were subsequently filled and the columns of the Optimus phase erected on this filled surface. Three gates were added to the north wall of which the central one is 4 m wide and two were added to the south wall. The northern entrances open onto the central ceremonial court which is surrounded with an L–shaped portico. All the material of this court is reused from earlier buildings. In the north of the court a baptistery pool was added to the basilical complex and the foundations of a mosaic paved building beside the pool may possibly be a bishops residence. There is no church comparable to the basilica in Pisidia and it is earlier than the churches of Sagalassos, Thekla, Anabarzus and Korykos. Evidence from the late 4th century like the enlarged theatre, a new agora, enlarged fortifications show that the city had one of its most brilliant eras at the beginning of the 5th century. Dr. Taşlıalan identified the Great Basilica as the "Church of St. Paul" by means of an altar which was found in Yalvaç market place and he claims that the wall foundations at the south side of the basilica belong to the synagogue where St. Paul first preached to the Gentiles. The altar is dated to the 6th century and the rough inscription is easily readable as "AGIOS PAULOS". W. M. Calder is the first who mentions this altar, found in the Yalvaç Baths, in his reports of 1911 and he said it could be belong to an unknown Church of St. Paul. Podromos, the Greek guide of Calder, was the first man who translated the inscription on the altar. It is not clear if the basilica was used for another purpose in its earlier levels. Conservation and lifting of the mosaics will give opportunities to go deeper into the naves of Optimus and this will shed further light on this important Antioch building.

Мен Аскаенос ғибадатханасы

Антиохияның шығысында, 1600 метр биіктікте орналасқан, Антиохиядан 6 км қашықтықта (құс қанатымен ұшқанда 3,5 км) Анатолияның мистикалық құдайларының бірі – Мен Аскаеносқа арналған ғибадатхана бар. Бұл төбе Гемен Корусу (Гемен тоғайы) немесе Каракую (Қара су, себебі Византия империясы дәуіріндегі шіркеудің жанында құрғаған бұлақ болған) деп аталады. Антиохияның Әке Құдайы (Patrios Theos) қасиетті ағаштары – қарағайлар арқасында төбе әлі де әдемі көрініс береді. Ғибадатхана Бейшеһір көлі оңтүстік-шығыста, Еғирдир көлі оңтүстік-батыста және Антиохия аумағы 400 метр төменде көрінетін биік төбеде салынған. 20-шы ғасырдың басында Антиохияны ашқан адам Страбонның Географиясында айтылған киелі орын туралы ойланып, ал Рамзидің тобы ғибадатханаға дейін жеткен қасиетті процессия жолын, екі жағындағы құрбандық тастарымен бірге тапты. Зерттеушілер сол жерде храм, одан кішкентай ғибадатхана, стадион, андрон, салтанатты зал, византиялық шіркеу және үй сияқты белгісіз ғимараттарды кездестірді. Жазбалар б.з.б. 4-шы ғасыр мен б.з. 4-шы ғасыры аралығындағы ұзақ кезеңде жергілікті нанымның күшті культы болғанын көрсетеді. Олардың көптегені храм қабырғаларына ай белгілерімен тікелей ойылып салынған. Рамзи мен Харди Меннің храмын Пергам алтарына ұқсас болғандықтан "Ұлы құрбандық алтары" деп атады. Келесі жылы олар ғимаратты танып, оны "ерекше пішіндегі кішкентай храм" деп сипаттады. Храм қабырғаларында, әсіресе Антиохияға қарап тұрған оңтүстік-оңтүстік-батыс жағында, Менге көмек, денсаулық, қорғау сұраған, күнәларын айтқан, армандарымен бөліскен, кешірім тілеп, алғыс білдірген, Патриос Теомен өмірлік тәжірибелерін ортақтасқан көптеген жазулар табылды. Храм 11x6 бағаналы периптеральді ионикалық стилде салынған. Подиум негізі 31x17.4 метр, ал үстіңгі жағы 25x12.5 метр. Подиумның оңтүстік-батыс-солтүстік-батыс жағында 10 саты, оңтүстік-шығыс-солтүстік-шығыс жағында 6 саты бар. Қазіргі уақытта бұл жер мен басқа да ғимараттар жағдайы нашар. Зерттеулер жүргізілгенімен, қазба жұмыстары әлі жүргізілмеген. Христиан дінінің күшеюімен бірге Анатолияның жергілікті көпқұдайлық діндері мен императорлар сияқты әкелген культтар 4-шы ғасырда жүйелі түрде зардап шекті. Сондықтан қазіргі таңда ғимараттардың жоспарлық ерекшеліктерін анық көру мүмкін емес.

A sanctuary exists on the neighbouring hill east of Antioch, which is about 1600 m high, that 6 km away from Antioch(3.5 km as the crow flies) dedicated to one of the mystic gods of Anatolia: Men Askaenos. The hill is known as Gemen Korusu (grove of Gemen) or Karakuyu (blackwell, because of a dried spring beside a church from the times of the Byzantine Empire). Even today the hill is rendered attractive by means of the sacred trees of the Father God(Patrios Theos)of Antioch, pine trees. The sanctuary was founded on a high hill to see the Beyşehir Lake in southeast, Eğirdir Lake in southwest and the territory of Antioch 400 meters below. At the beginning of the 20th century, the discoverer of Antioch wondered about the sanctuary that Strabo mentions in his Geography, and Ramsay's team found a sacred processional road with votive steles on either side leading up to the sanctuary. And the researchers met there with a temple in a temenos, another smaller one, a stadion, andron, ceremonial hall, Byzantine church and house shaped unidentified buildings. Inscriptions indicate that a strong cult of a local belief reigned in sanctuary in a long period between the 4th century BC and 4th century AD. Many of them are carved directly on the walls of the temple with very distinctive lunar signs. Ramsay and Hardie identified the Temple of Men as a "Great Altar" maybe from its similarity to Pergamon Altar. The next year they recognized the building and identified as "an unusual shaped small temple". On temenos walls especially on the south –southwest side that looks to Antioch they discovered many inscriptions on votive steles dedicated to Men begging help, health, protection; telling sins, dreams, wishing forgiving and giving thanks, shortly shared lives with the Patrios Theos. The temple is a peripteral Ionic ordered temple with 11x6 columns. The measures are 31x17.4 in podium base and 25x12.5 on the podium. There are 10 steps in southwest–northwest sides and 6 steps in southeast–northeast sides of the podium. The site and other buildings are in a bad condition. Although it has been surveyed, the site has not been excavated yet. With the growth of Christianity, sites of local polytheistic religions of Anatolia and imported cults like emperors were systematically damaged in the 4th century. This is why even plan specifications of the buildings cannot be clearly seen in the present day.

Ялвац мұражайы

Бұл аймақтағы зерттеулер Яльвачты Пизидия аймағындағы қызығушылық орталығына айналдырды. Өткен ғасырдың басындағы зерттеулер мен қазба жұмыстары мұражайдың қажеттігін тудырды. Алғашқы табылған кейбір заттар Конья мұражайына жіберілді. Американдық қазбаларда табылған артефакттар бастапқыда орта мектепте сақталды, бірақ жергілікті тұрғындар көптеген әртүрлі заттар әкеле бастаған соң, Яльвачта мұражай салу қажет болды. 1947 жылы заттардың көбеюіне байланысты қазба жұмыстары тоқтатылып, оларға арналған қойма салынды. Біраз уақыт бойы заттар Яльвач қалалық кітапханасында қойылды, бірақ қажеттілік жойылған жоқ. Қазіргі ғимарат 1963 жылы салына бастап, 1966 жылы аяқталды. Мұражайда тарихқа дейінгі зал, классикалық зал, этнографиялық зал және ортада бақ бар. Ол дүйсенбі күнінен басқа күн сайын сағат 08.30-дан 17.30-ға дейін ашық.

Тарихи залды

Кіреберістің сол жағында Токмачик (Ялвачтан 17 км қашықтықтағы шағын қала) аумағында табылған қазбалар қойылған. Олар 7-8 миллион жыл бұрынғы Миоцен дәуірінің соңғы кезеңіне жататын бірнеше сүтқоректі жануарлардың қалдықтары. Үзбей орналасқан витриналарда Ялвач аймағындағы 17 ежелгі қоныс орнын зерттеген ауыл тұрғындары мен саяхатшылар тапқан ерте қола дәуірінің жәдігерлері көрсетілген. Бұл заттар – қыштан жасалған ыдыстар мен құмыралар, бірнеше тас бұйымдар, айқаштар, салмақтар, мөрлер және мүсіндер – көлді аймақтың ерекше стильін бейнелейді.

Классикалық зал

Бұл зал мұражайдың орталық бөлігінде орналасқан және негізінен Антиохия қазбаларынан табылған жәдірелерді қамтиды. Көрмеде мүсіндер, мүсін сынықтары, портреттер және рельефтер қойылған, олардың барлығы Анатолия ыдысында сіңіскен Рим колониясының мәдениетін көрсетеді. Күнделікті қолданысқа арналған заттар, мысалы, құмыралар, әшекейлер, парфюмерия құйылған құтылар, терракота және қоладан жасалған мүсіндер, сондай-ақ мәрмәр мүсіндер, Мен қасиетті орнынан алынған дауысты стелалар және христиандық кресттердің алғашқы үлгілері бай және жинақы коллекцияны құрайды.

Этнографиялық зал

Бұл галереяда 12-шы ғасырдан бері Ялвасқа қоныстанған түрік мәдениетінің тамаша үлгілері көрсетілген. Ерекше көзге түсетіні – ою-өрнекпен кесілген ағаштан жасалған мұржалар, төбелер, есіктер және шкафтар. Басқа жақта күнделікті қолданысқа арналған киім-кешек, әшекейлер, қару-жарақ және медальдар қойылған.

Бақ

Бұл Антиохия қаласынан алынған сәулеттің көрнекті мысалдарымен қатар, Яльвач және оның төңірегінен табылған көптеген тастарды қамтиды. Мұражайдың дамуы зерттеулермен жалғастырылуда. Қазір сақтау қоймасындағы заттарды көрсету үшін үлкенірек мұражайға мұқтаждық бар. Монеталар, қолжазбалар, қару-жарақтар, бейнелер және мүсін фрагменттері жаңа галереяларда қойылуын күтіп тұр.

Айналадағы ауылдар

Яльвач маңындағы ауылдар Псидиядағы Антиохия қаласының ұрпақтары болуы мүмкін деп саналады. Ағылшын саяхатшысы Митчелл Рамзи бұл аймақтағы жұмысшы табының ежелгі иониялық қоныс аударушылары мен Яльвач маңындағы Манарга ауылы арасында байланыс орнатты. Ол осы ауылдың атын "ман арга" деп түсіндірді, бұл ежелгі анатолиялық грек тілінде "жұмыс істейтін халық" деген мағынаны білдіреді. Олардың құдайы – барлық шеберлік пен еңбекті жеңілдететін құралдардың құдайы Гефест еді. Бұл ауыл қазір Дедечам деп аталады. Рамзи Гелеонт және Айгикорей есімді тағы екі қоныс аударушы халық туралы айтады, олар тиісінше шаруалар мен дін қызметкерлері болған. Сонымен қатар, Манарга ауылының жанында Гелеми/Гелегеми және Оэкуенес деген тағы екі ауыл бар. Бұл ауылдар бір-бірінен 1 км қашықтықта орналасқан, ал олардың аттары Гелеонттар (шаруалар) және Айгикорейлер (дін қызметкерлері) есімдерімен айқын ұқсастықтарды көрсетеді. Оэкуенес ауылы, төбеде орналасқан, Яльвачқа қарайтын ежелгі құмды жолға ие, бұл жол ежелгі заманда Писидиядағы Антиохияға бару үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Манарга ауылының орталығында өте биік төбе бар, және оның маңынан ежелгі адам сүйектері табылды. Рамзи төртінші иониялық қоныс аударушы тайпасы – гоплиттер (әскерлер) туралы айтады, сондай-ақ Писидиядағы Антиохияның жергілікті грек еместердің шабуылына қарсы тұру үшін гарнизондық қала болғанын мәлімдейді. Писидияны Антиохияда қорғаған әскерлер қаланың өзінде немесе оның жанында тұрған болуы ықтимал. Манарга ауылының оңтүстік-шығыс жағында жақында шағын туннель табылды, зерттеушілер бұл туннельдің Эгирдир көлінен тікелей бастау алатын су жолы екенін анықтады. Бұл ежелгі гректердегі су туннелінің ерекшелігі, оны "орыгма амфистомон" деп атайды. Эгирдир көлінен жақын маңайдағы бірнеше ауылға су туннельдері салынған. Бұл Манарга ауылының шынымен ежелгі ауыл екенін растайды.

It is believed that the villages around Yalvaç may have lineage of the ancient city of Antiochia in Psidia. An English explorer named Mitchell Ramsay drew a link to the workers class ancient ionian settlers in the region to the village of Manarga in the vicinity of Yalvaç. He assumed the name of this village to be 'man arga' or meaning 'worker folk' in ancient Anatolian Greek. Their deity was Hephaestus, the god of all skilful things and labour saving devices. This village has been renamed Dedeçam. Ramsay speaks of two other settler folk named Geleontes and Aigikoreis, being farmers and priests respectively. In addition, there are two other villages in the vicinity of the village of Manarga, which are Gelemi/Gelegemi and Oekuenes. These villages are at 1 km distance from each other, and their names strikingly reveal similarities with the Geleontes (farm folk) and the Aigikoreis (priests). In the village of Oekuenes, which is situated on top of a hill, there is an old sand road leading towards Yalvaç, and thus may have been used in antiquity to go to the ancient city of Antiochia in Pisidia. The city centre of the village of Manargs has a very high hill, and there have been found ancient human bones in the vicinity. Ramsey speaks of a fourth ionian settler tribe, namely the hoplites (soldiers), and mentions that Antioch in Pisidia was a garrison city to hold off invasions from native non Greeks. It is highly likely that the soldiers that defended Pisidia in Antioch were actually living in the city or in the immediate vicinity. On the southeast end of the village of Manarga there was recently discovered a small tunnel and researchers concluded that this tunnel was a waterway originating directly from lake Egirdir. This is a characteristic ancient Greek watertunnel known as an orygma amphistomon. There are several water tunnels originating from lake Egirdir to several villages in the vicinity. This confirms that the village of Manarga is indeed an ancient village.