Кіріспе

Боливия департаменті Кочабамба (, lang es kotʃaˈβamba, ), кечуа тілінен алынған qucha немесе qhucha, яғни "көл", pampa – "жайлау" дегенді білдіреді, Боливияның тоғыз департаментінің бірі. Географиялық орналасуының арқасында түрлі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретіндіктен елдің "астық қоймасы" ретінде танымал. Оның аумағы 55 631 км². 2012 жылғы халық санауы бойынша халқы 1 758 143 адамды құрады. Оның астанасы – Кочабамба қаласы, жыл бойы көктемдей ыстық болғандықтан "Мәңгілік көктем қаласы" және "Бақша қаласы" деп аталады.

Тарих

Кочабамба аңғарында құнарлы топырақ пен климаттың арқасында мың жылдан бері адамдар тұрып келеді. Археологиялық дәлелдерге сүйенсек, алғашқы аңғар тұрғындары әртүрлі этникалық топтардан шыққан. Тиуанаку, Тупурая, Моджокоя, Омереке және Инкалар испандықтар келгенге дейін әр түрлі кезеңдерде аңғарда қоныстанған. 1542 жылы Кочабамба аңғарына алғашқы испандық Гарси Руис де Орельяна келді. Ол 1552 жылы Императорлық Потоси қаласында тіркелген құжат арқылы жергілікті тайпа басшылары Ахата мен Консаванадан жердің көп бөлігін 130 песоға сатып алды. Оның Майоразго үйі деп аталатын резиденциясы қазірге дейін қаланың Кала-Кала ауданында сақталған. Қала, Вилла де Оропеса деп аталды, 1571 жылдың 2 тамызында Орпеза графы Франсиско де Толедоның бұйрығымен құрылды. Ол Альтиплано аймағындағы, әсіресе Потоси қаласындағы кеншілер қалаларын тамақпен қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығы өндірісінің орталығы болуы тиіс болды. Потосидегі күміс кенін өндіру өркендеген кезеңде Кочабамба өзінің алғашқы ғасырларында гүлденді. Бірақ 18-шы ғасырда кен өндірісінің төмендеуіне байланысты қала құлдырау кезеңіне түсті. 1786 жылы Испания королі Карл III қаланы «адал және батыл» Кочабамба вилласы деп атады. Бұл 1781 жылы Оруродағы жергілікті халықтың көтерілісін басуда қаланың атқарған рөлін бағалау мақсатында жасалды – қала Оруроға қарулы күштерді жіберіп, көтерілісті басып тастады. 19-шы ғасырдың соңынан бастап Кочабамба Боливияның маңызды ауыл шаруашылығы орталығы ретінде қайтадан дамыды. 1793 жылғы халық санауы бойынша қалада 22 305 адам тұрған. Олардың ішінде 12 980 метис, 6 368 испан, 1 182 жергілікті тұрғын, 1 600 мулат және 175 африкалық құл болды. 2000 жылы Кочабамба қаласында сумен жабдықтауды жекешелендіруге қарсы ірі наразылықтар өтті, бұл «Су соғысы» деп белгілі болды. 2007 жылдың қаңтар айында қала тұрғындары негізінен ауылдық жерлерден келген наразылық білдірушілермен қақтығысты, нәтижесінде төрт адам қаза тауып, 130-дан астам адам жарақат алды. Демократиялық жолмен сайланған Кочабамба префекті Манфред Рейес Вилла, 1980 жылдардағы Луис Гарсия Меза диктатурасының бұрынғы әскери көмекшісі, президент Эво Моралеспен аймақтық автономия және басқа да саяси мәселелер бойынша дауласып, Боливияның шығыс департаменттерінің басшыларымен одақтасты. Наразылық білдірушілер жолдарды, көпірлерді және басты магистральдарды жапты, ал бірнеше күн бұрын үкімет кеңсесіне өрт қойып, Рейес Вилланың отставкасын талап етті. Азаматтар наразылық білдірушілерге шабуыл жасап, блокаданы бұзып, оларды таратып жіберді, ал полиция зорлық-зомбылықты тоқтатуға көп әрекет етпеді. Наразылық білдірушілердің блокаданы қайта орнатуға және үкіметке қысым көрсетуге жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, бірақ шиеленіс толыққанды шешілген жоқ. 2007 жылдың шілдесінде қаңтардағы наразылықта қаза тапқандар мен жарақат алғандар құрметіне наразылық қозғалысының ардагерлері орнатқан ескерткіш түнгі уақытта қиратылды, бұл қалада нәсілдік қақтығыстарды қайтадан қоздырды. 2008 жылдың тамызында жалпыұлттық референдум өтті, онда президент Эво Моралес Боливияда 67% қолдауға ие болды, бірақ Кочабамба префекті Манфред Рейес Вилла департамент сайлаушыларымен расталмады. 2018 жылы Кочабамба қаласы 2018 жылғы Оңтүстік Америка ойындарын ODESUR қабылдады. Кочабамба тұрғындарының шамамен 74% өзін жергілікті халықтың ұрпақтары деп санайды, ал қалғандарының көпшілігі метистер.

География

Кочабамба департаменті оңтүстікте Чукисака және Потоси департаменттерімен, батыста Оруро және Ла-Пас департаменттерімен, солтүстікте Бени департаментімен, шығыста Санта-Крус департаментімен шектеседі. Шекаралары негізінен өзендер арқылы қалыптасады, мысалы, шығысында Ичило, оңтүстігінде Рио-Гранде және батысында Котакахес. Географиялық және климаттық тұрғыдан алғанда, Кочабамба Боливияның ең әртүрлі аймақтарының бірі болып табылады, оның орографиясы мен әртүрлілігі Ла-Пас департаментіне ұқсас. Кочабамба әр түрлі аймақтардан тұрады. Департаменттің солтүстік бөліктері, Шапаре деп аталады, жылына 2000 мм мен 7000 мм аралығында жауын-шашынның жоғары деңгейі бар ылғалды Оңтүстік-Батыс Амазония ылғалды ормандары аймағы. Бұл аймақ Кочабамбаның солтүстігіндегі Льянос-де-Моксостың жазық су басқан жазықтарына қарай төмен түсетін Орталық Андтардың шетіндегі тік төбелер мен таулармен сипатталады. Бұл аймақтың шығысында Санта-Круз және Чапаре тропикалық ылғал және құрғақ ормандары арасындағы өтпелі аймақ орналасқан, мұнда муссондық климат басым, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 1800 мм мен 3000 мм аралығында. Тропикалық жазық жерлерден оңтүстікке қарай Кочабамбаның солтүстігінен оңтүстікке қарай сәл оңтүстік-шығысқа қарай өтетін таулық бұлтты ормандардың жұқа жолағы жатыр. Бұл аймақта ерекше субтропикалық биік климат және мұхиттық климат, жауын-шашын жыл бойы, кейбір құрғақ кезеңдермен. Бұл аймақта жауын-шашын мөлшері 1000 мм мен 2500 мм аралығында. Департаменттің орталығында Кочабамба (Каната деп аталады), Альто Кочабамба және Капинотаның қоңыржай құрғақ өрөөндері орналасқан. Бұл аңғарлар аймақтары құрғақ тау ормандарымен және жартылай құрғақ орографиялармен ерекшеленеді. Жыл бойына ауа райы қоңыржай, күндізгі температураның айтарлықтай өзгеруі биіктіктен болады. Департаменттің көпшілігі осы аймақта тұрады, онда ірі қалалар орналасқан, мысалы, Кочабамба, Клиза, Пуната, Сакаба, Кильякольо, Арани, Сантиванес, Капинота, Ирпа Ирпа және басқалар. Департаменттің ортасындағы кішігірім аңғарларды батыстан шығысқа қарай қоршап тұрған Анд таулы аймағы, субтропикалық таулы климатты қамтиды, жылдық жауын-шашын мөлшері 400 мм мен 1400 мм аралығында. Бұл аймақтағы таулы аңғарлар мен орташа өлшемді таулар жоғары биіктіктегі ормандар мен егістік алқаптардың мозаикасынан тұрады. Бұл аймақ тарихи және археологиялық маңызы зор, ерекше және әртүрлі географиялық ерекшеліктерге ие. Кочабамбаның оңтүстік-шығысында жартылай құрғақ аңғарлар мен таулар орналасқан, олар Вапаймайу немесе Рио-Гранде жағалауында аяқталады. Бұл мәдениет тарихымен танымал аймақ құрғақ аңғарлар мен таулармен ерекшеленеді, оның аймағында өзендермен шекаралас ауыл шаруашылығы жерлері бар. Бұл аймақта жауын-шашын әдетте аз болады, жылына 300 мм мен 600 мм аралығында ауытқиды, шөлдік климатпен шектеседі. Оңтүстік-батыс шетінде Пунаның шағын учаскесі бар, ол салқын Тундра климатын, әдеттегідей субполярлық мұхиттық сипаттамаларды қамтиды. Бұл аймақта жауын-шашын мөлшері жылына 300 мм-ден 650 мм-ге дейін жетеді.

Атқарушы кеңселер

2010 жылдың мамыр айынан бастап Боливия департаменттерінің бас атқарушы лауазымында губернатор тұрады; бұрынғыда бұл лауазымдағы адам префект деп аталды, ал 2006 жылға дейін префектті Боливия президенті тағайындады. Қазіргі губернатор, Социализм қозғалысы – Халықтардың егемендігі үшін саяси құрал (MAS–IPSP) өкілі Хумберто Санчес 2021 жылдың 7 наурызында сайланды және 4 мамырда қызметке кірісті. MAS–IPSP 2008 жылғы еске алу референдумынан бері департаменттегі басым саяси партия болып табылады. Лауазымға кірген күні Лауазымның толу мерзімі Префект/Губернатор Партия туралы ескертулер10 маусым 19998 сәуір 2000Хьюго Галиндо Сауседо Президент Уго Банзердің 25411 Жоғарғы Жарлығы арқылы префект етіп тағайындалды. 2000 жылғы Кочабамба су дауында наразылардың талаптарын қанағаттандыру туралы кеңесі ескерілмегендіктен отставкаға кетті.8 сәуір 200010 сәуір 2000Эдуардо Ваяр Кортес Полиция командирі. Президент Уго Банзердің қоршау жағдайын жариялаған күні 25734 Жоғарғы Жарлық арқылы уақытша префект етіп тағайындалды. 10 сәуір 2000Вальтер Сеспедес Рамалло 25735 Жоғарғы Жарлық арқылы префект етіп тағайындалды.23 қаңтар 200612 тамыз 2008Манфред Рейес Вилла Жаңа Республикалық күш Алғашқы сайланған префект. 2005 жылғы желтоқсандағы Боливияның жалпы сайлауында сайланды және 2008 жылғы еске алу сайлауында қызметтен алынды.12 тамыз 200826 тамыз 2008Джонни Гутьеррес Феррел (әрекет етуші, де-факто) 29 тамыз 200812 желтоқсан 2008Рафаэль Пуэнте Кальво (әрекет етуші) MAS IPSP 12 желтоқсан 200830 мамыр 2010Хорхе Ледесма Корнехо (уақытша) MAS IPSP Соңғы префект30 мамыр 201031 мамыр 2015Эдмундо Новильо Агилар MAS IPSP 2010 жылғы 4 сәуірдегі аймақтық сайлауда сайланды; алғашқы губернатор31 мамыр 201511 қараша 2019Иван Канелас MAS IPSP 2015 жылғы 29 наурыздағы аймақтық сайлауда сайланды.14 қараша 20193 мамыр 2021Эстер Сориа Гонсалес MAS IPSP Канеластың отставкасынан кейін Кочабамбаның Заңнамалық жиналысы тарапынан сайланды.3 мамыр 2021Хумберто Санчес Санчес MAS IPSP 2021 жылғы 7 наурыздағы аймақтық сайлаудың бірінші турында сайланды. Дереккөз: worldstatesmen.org

Заң шығарушы жиналыс

2009 жылғы Конституцияға сәйкес Боливия департаменттерінде сайланған заң шығарушы орган – Департаменттік заң шығарушы жиналысы бар. Кочабамба жиналысының құрамында екі үнді өкілі бар, жалпы мүше саны – 34. Алғашқы сайлау 2010 жылдың 4 сәуірінде өтті, ал қазіргі құрам 2021 жылдың 7 наурызында өткен өңірлік сайлауда айқындалды. 2022 жылдың 3 мамырында сайланған қазіргі атқару комитетінің төрағасы Елена Айн Эспиноза, бірінші вице-президенті Франсиско Оталора Тикона, екінші вице-президенті Педро Андрес Бадран Леон және бірінші хатшысы Джульетта Вейзага Гевара.

Халық саны мен демографиялық көрсеткіштері

Сипаттама Департамент 1976 Департамент 1992 Департамент 2001Тұрғындары720.9521.110.2051.455.7111.758.143Ауылдық 41%Қалалық 59%Жалпы туу көрсеткіші 4.00Нәресте өлімі 72.00Жылдық өсім көрсеткіші 3.462.931.68Таза көші-қон деңгейі 2.40

Дін

Кочабамбада түрлі дін өкілдері тұрады, олардың 42%-ы католик, 32%-ы евангелистік христиан, 0,67%-ы мұсылман, ал қалған 27%-ы дінсіз немесе басқа діндерді ұстанады.

Экономика

Кочабамба экономикасы негізінен қызмет көрсету саласына негізделген, бірақ соңғы уақытта өндіріс, ауыл шаруашылығы және туризм салаларында әртараптандыруды бастан кешіруде. Кочабамбаның географиялық орналасуы оны екі негізгі қаланы – Ла-Пас және Санта-Крусті – байланыстыратын маңызды көлік арнасы етеді. Ла-Пас пен Санта-Крус дәлізінде көлік, банк, телекоммуникация, гастрономия сияқты көптеген салалар экономикалық тұрғыдан маңызды. Мұнайды өндіру бұрын экономика үшін өте маңызды болған, әсіресе Шапареде орналасқан ұңғымалар аймағында. 2013 жылға қарай пайдаланылған көптеген ұңғымалар тозу белгілерін көрсетті, сондықтан жаңа, өнімді ұңғымаларды табу үшін инвестиция қажет. Бір кезде “Боливияның астық қоржыны” деп аталған Кочабамба қазір елдің ауыл шаруашылығы өнімінің бір бөлігін ғана өндіреді. Өнімді аңғарлардағы халықтың тым көп болуы және “минифундио” бұрынғы бәсекеге қабілетті өндірістің құлдырауына әкеп соқты. Дегенмен, Кочабамба құс шаруашылығы, сүт өнімдері, тропикалық жемістер, картоп және тағы да басқа салаларда маңызды рөл атқарады. Соңғы уақытта Кочабамбада өндіріс және өнеркәсіп салаларында жақсару байқалады. Капинотада орналасқан COBOCE цемент зауыты өндірісті үш есеге арттырып, жоғары сұранысты қанағаттандыруда. Индустриалды парктің және оның басқа да нысандарына апаратын жолдар жақсартылды, бұл жергілікті және жаңа өнеркәсіптер үшін бәсекеге қабілеттілікті арттырды. Сонымен қатар, Було-Булодағы мұнай химиясы (урея зауыты) саласына 1 миллиард АҚШ долларына жуық мемлекеттік инвестиция жасалғанын атап өткен жөн.