Кіріспе
Боливия департаменті Пандо – Солтүстік Боливиядағы департамент, аумағы 63 780 шаршы километр, Амазонка тропикалық орманында, Бразилия және Перумен шекаралас. Пандоның халқы 154 355 адамды құрайды (2020 жылғы санақ). Оның астанасы – Кобиха қаласы. Бұрынғы президент Хосе Мануэль Пандоның (1899–1905) есімімен аталатын департамент бес провинцияға бөлінеді. Пандо табиғи ресурстарға бай болғанымен, тұрғындарының кедейлік деңгейі жоғары, себебі провинцияны елдің қалған бөлігімен тиімді байланыстыратын жолдар жеткіліксіз. Сонымен қатар, тұрғындар Амазонканың жаңбырлы ормандарында өмір сүруге тән тропикалық аурулардың зиянды әсерінен зардап шегеді. Басты экономикалық қызмет түрлері – ауыл шаруашылығы, ағаш өңдеу және мал шаруашылығы. Теңіз деңгейінен 280 метр биіктікте, солтүстік-батыс джунгли аймағында орналасқан Пандо, Боливияның ең жаңбырлы бөлігінде жатыр. Пандода ыстық климат басып, температура көбінесе 26 градустан жоғары болады. Пандо – Боливиядағы ең сирек қоныстанған, ең тропикалық (Амазонка бассейніндегі экваторға ең жақын орналасқан) және тиімді жолдардың болмауына байланысты ең шалғай орналасқан департамент. Ол 20 ғасырдың басында Акре соғысы (1903) нәтижесінде Бразилияға жоғалған Акре территориясының қалған бөлігінен құрылды. Оның астанасы Кобиха (Боливияның барлық департамент астаналарының ең кішісі) Тынық мұхитындағы сол аттас боливиялық портының құрметіне аталған, ол Тынық мұхиты соғысынан кейін Чилиге өткен аймақтың бір бөлігі болды. Пандо шалғай орналасқан болғанымен, тығыз орманды және Амазонка өзеніне, одан Атлант мұхитына жететін су жолдарына жақын. Департамент 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында жақын орналасқан Бени департаментінің солтүстік бөлігімен бірге резеңке өрісіне ие болды. Жергілікті өнеркәсіп Оңтүстік-Шығыс Азияда өсірілген резеңкемен бәсекелесе алмады, сондай-ақ синтетикалық резеңкенің табылуы мен өндірілуіне байланысты құлдырады. Мәдени тұрғыдан қарағанда, пандинолар Боливияның жазық аймандарындағы Камба мәдениетінің бір бөлігі саналады, олар елдің басқа екі тропикалық департаменттері – Бени және Санта-Крустың тұрғындарына ұқсас. Пандоның алғашқы қоныстанғандарының көпшілігі жақын орналасқан Бениден көшіп келді.
Pando is a department in Northern Bolivia, with an area of , in the Amazon Rainforest, adjoining the border with Brazil and Perú. Pando has a population of 154,355 (2020 census). Its capital is the city of Cobija. The department, named after former president José Manuel Pando (1899–1905), is divided into five provinces. Although Pando is rich in natural resources, the poverty level of its inhabitants is high, due largely to the lack of roads effectively linking the province to the rest of the country. In addition, residents suffer from debilitating effects of tropical diseases, typical of life in the Amazonian rain forest. The main economic activities are agriculture, timber and cattle. At an altitude of 280 metres above sea level in the northwestern jungle region, Pando is located in the rainiest part of Bolivia. Pando has a hot climate, with temperatures commonly above 26 degrees Celsius (80 Fahrenheit). Pando is the least populous department in Bolivia, the most tropical (lying closest to the Equator in the Amazonian Basin), and the most isolated, due to an absence of effective roads. It was organized at the beginning of the 20th century from what was left of the Acre Territory, lost to Brazil as a result of the so called Acre War (1903). Its capital city of Cobija (the smallest of all the Bolivian departmental capitals) was named after the much lamented Bolivian port of the same name on the Pacific Ocean, part of an area lost to Chile following the War of the Pacific. Although remote, Pando is densely forested and close to navigable waterways leading to the Amazon River and from there on to the Atlantic Ocean. The department had a rubber boom in the late 19th century and early 20th century, along with the northern part of the nearby Beni department. The local industry collapsed under competition with rubber cultivated in Southeast Asia, as well as the discovery and manufacture of synthetic rubber. Culturally, the Pandinos are considered part of the so called Camba culture of the Bolivian lowlands, similar to the people of the country's other two tropical departments, Beni and Santa Cruz. Many of Pando's original settlers moved from nearby Beni.
Автономиялық қозғалысы
Боливияның билік орталықтарынан шалқап жатқан Пандо департаменті жақында Санта-Круз және Бени департаменттерінің тағдырымен байланыстырды, олар (Тариха және Чукисакамен бірге) орталық үкімет билігін азайтып, департаменттердің автономиясын күшейтуді талап етеді. Префект Леопольдо Фернандес шығыс «медиа луна» деп аталатын аймақтың (географиялық пішіні жартылай ай тәрізді болғандықтан осылай аталды) басқа губернаторларымен одақтасып, департаментке автономия беруді ынталандырып қолдады. 2006 жылдың 2 шілдесінде өткен жалпыұлттық автономия референдумы төрт департаментте де мақұлданды. 2008 жылдың ортасында әр департамент автономиялық жарғыны бекіту үшін екінші референдум өткізді, бірақ Ұлттық сайлау комиссиясы наурыз айында оны заңсыз деп жариялады. Солшыл және Моралес үкіметін қолдайтын әлеуметтік қозғалыстар дауыс беруді бойкоттады. Пандо департаментінде 2008 жылдың 1 маусымында өткен референдумда дауыс бергендердің 82 пайызы қолдау көрсетті. Бірақ тіркелген сайлаушылардың 46,5 пайызы дауыс бермеді, бұл осындай референдумдар өткізген төрт департамент арасындағы ең жоғары көрсеткіш. 2008 жылы кең ауқымды әлеуметтік наразылықтар болды, нәтижесінде 2008 жылдың қыркүйегінде президент Эво Моралестің автономияға қарсы тұрған жақтастарына қарсы El Porvenir-де жасалған қырғынға байланысты префект Леопольдо Фернандес тұтқындалды.
Атқарушы кеңселер
Боливия департаменттерінің бас атқарушы органы (2010 жылдың мамыр айынан бастап) – губернатор; оған дейін бұл лауазым префект деп аталды, ал 2006 жылға дейін префектті Боливия президенті тағайындады. Қазіргі губернатор, МТС-тің Регис Герман Рихтер 2021 жылдың 11 сәуірінде аймақтық сайлаудың екінші турында жеңіске жеткеннен кейін сайланды. Лауазымға кірген күні Лауазымның тоқтатылған күні Префект/Губернатор Партиялық белгілемелер 24 қаңтар 2006 16 қыркүйек 2008 Леопольдо Фернандес Феррейра ПОДЕМОС Алғашқы префект сайланды. 2005 жылдың желтоқсанында өткен Боливияның жалпы сайлауында сайланды, қызметінен алынды. 16 қыркүйек 2008 30 мамыр 2010 Landelino Rafael Bandeira Arze (уақытша) Тәуелсіз Президенттің №29712 жарлығымен, Леопольдо Фернандес Порвинер қырғынына қатысқандығы үшін тұтқындалғаннан кейін тағайындалды. 30 мамыр 2010 24 желтоқсан 2014 Luís Adolfo Flores Roberts MAS IPSP 2010 жылғы 4 сәуірдегі аймақтық сайлаудың бірінші турында сайланды; алғашқы губернатор. 24 желтоқсан 2014 31 мамыр 2015 Edgar Polanco Tirina (уақытша) MAS IPSP 31 мамыр 2015 3 қараша 2020 Luís Adolfo Flores Roberts MAS IPSP 2015 жылғы 29 наурыздағы аймақтық сайлаудың бірінші турында сайланды. 3 қараша 2020 3 мамыр 2021 Паола Террасас Юстиниано (уақытша) MAS IPSP 3 мамыр 2021 Регис Герман Рихтер Аленкар МТС 2021 жылғы 11 сәуірде өткен аймақтық сайлаудағы екінші турда сайланды.
Заң шығарушы жиналыс
2009 жылғы Конституцияға сәйкес, әр Боливия департаменті үшін Департаменттік заң шығарушы жиналыс құрылды. Алғашқы сайлау 2010 жылдың 4 сәуірінде өтті. Заң шығарушы органның құрамы 21 мүшеден тұрады. Соңғы аймақтық сайлау нәтижесі бойынша қазіргі құрамы: MAS IPSP партиясынан 13 орын, үндістер өкілдерінен 3 орын, Демократиялық интеграция қауымдастығынан 2 орын, ал MTS, Movimiento Democrático Autonomista және We Are All Pando партияларынан бір-бір орыннан. 2022 жылдың 2 мамырында өткен дауыс беру нәтижесінде қазіргі атқару комитеті құрылды: Ольга Фелисиано Ампуэро президент, Альмир Флорес Музумбите вице-президент, Хосеу Ольмос Кветехуари хатшы, ал Кейла Тирина Пералта және Георгина Риберо Чао бірінші және екінші комитет мүшелері болып сайланды.