Кіріспе

Шотланд тарихшысы (1964 жылы туған)

Ниалл Кэмпбелл Фергюсон FRSE (/n//i://l/; 18 сәуірде 1964 жылы туған) – шотланд-американдық тарихшы, Хувер институтының Милбанк отбасының аға ғылыми қызметкері және Гарвард университетінің Белфер ғылым және халықаралық қатынастар орталығының аға ғылыми қызметкері. Бұрын ол Гарвард университетінде, Лондон экономика мектебінде, Нью-Йорк университетінде профессор, Жаңа гуманитарлық колледжде қонақ профессор және Оксфордтың Иисус колледжінде аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. Фергюсон халықаралық тарих, экономикалық тарих, қаржы тарихы және Ұлыбритания империясы мен американдық империализм тарихы туралы жазады және дәріс оқиды. Ол Ұлыбритания империясына оңтайлы көзқарас білдіреді. 2004 жылы ол "Time" журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адамының тізіміне енді. Фергюсон көптеген теледокументалдық фильмдердің сценарийін жазып, ұсынды, оның ішінде 2009 жылы "Ең үздік деректі фильм" номинациясында Халықаралық Эмми сыйлығын жеңіп алған "Ақшаның өрлеуі" және "Newsweek" журналында бағана жазушысы болды. 2020 жылдың маусым айынан бастап Bloomberg Opinion үшін екі аптада бір рет бағана жаза бастады.

Ерте өмір және білім

Фергюсон 1964 жылғы 18 сәуірде Шотландияның Глазго қаласында дәрігер Джеймс Кэмпбел Фергюсон мен физика пәнінің мұғалімі Молли Арчибальд Гамильтон отбасында дүниеге келді. Фергюсон Глазгоның Ыброкс ауданында, Ыброкс Парк футбол стадионына жақын жерде өсті. Ол Глазго академиясында оқыды. Ол атеист ретінде тәрбиеленді және (осы мақаланың соңғы нұсқасына сәйкес) қазірге дейін атеист болып қала береді, бірақ балаларын дін тануға ынталандырады және кейде шіркеуге қатысады. Дегенмен, 2023 жылғы сұхбатта Фергюсон: «Бұрынғы атеистпін. Мен әр жексенбіде шіркеуге барамын, себебі атеист ретінде тәрбиеленгенім үшін тарихшы ретінде жұмыс істегенімде атеизмнің қоғам үшін ғана емес, жеке адамның этикалық шешімдері үшін де жарамсыз негіз екенін түсіндім» деді. Фергюсон әкесінің өзіне қатаң өзіндік тәртіп пен еңбектің моральдық құндылығын сіңіргенін, ал анасы оның шығармашылық қабілеттерін дамытуға көмектескенін айтады. Оның журналист әжесі оны жазуға шабысдандырды. 1982 жылы ол Тэтчердің жақтасына айналды. 1985 жылы тарих мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірді.

Академиялық мансап

1989 жылы Фергюсон Кембридж университетінің Крайст колледжінде ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1990 жылдан 1992 жылға дейін ол Кембридж университетінің Питерхаус колледжінде ресми оқытушы және лектор болды. Содан кейін Оксфорд университетінің Джесус колледжінде заманауи тарих бойынша оқытушы және жетекші болды. 2000 жылы ол саяси және қаржы тарихы профессоры атанды. 2002 жылы Фергюсон Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебінде қаржы тарихы бойынша Джон Герцог профессоры болды, ал 2004 жылы Гарвард университетінің Лоренс А. Тиш тарих профессоры және Гарвард бизнес мектебінің бизнес-әкімшілігі бойынша Уильям Зиглер профессоры болды. 2010 жылдан 2011 жылға дейін Фергюсон Лондон экономика мектебінде тарих және халықаралық қатынастар бойынша Филипп Роман кафедрасын басқарды. 2016 жылы Фергюсон Гарвард университетінен Гувер институтының аға ғылыми қызметкері болып кетті, ол 2005 жылдан бері осы институттың штатта емес ғылыми қызметкері болған. Фергюсон Букингем университетінен, Маккуори университетінен (Австралия) және Адольфо Ибанез университетінен (Чили) құрметті доктор дәрежесін алды. 2010 жылдың мамыр айында білім беру министрі Майкл Гоув Фергюсоннан Англия мен Уэльстегі мектептер үшін "тарихты байланысты әңгіме ретінде" аталатын жаңа тарих бағдарламасын әзірлеуге кеңес беруін сұрады. 2011 жылдың маусым айында ол басқа ғалымдармен бірге Лондондағы жекеменшік колледж – New College of the Humanities-ті құрды. Сол жылы Фергюсонның Стенфорд университетінің прогрессивті студент-белсендісіне қарсы дискредитациялау әрекеттерін көрсететін электрондық хаттар жарияланды, бұл студент Фергюсонның шақырылған спикерлер таңдауына сын айтқан болатын. Фергюсон өзінің бағанында былай деп жауап берді: «Электрондық хаттарымды қайта оқығанда, олардың балағаттаушы, әзіл-қалжыңға толы екеніне таңғаламын. «Бұл – керемет жеңіс!» деп жазғанмын Мюррей оқиғасынан кейін. «Енді біз оларды комитетте ұнтақтаудың күрделі ойынына көшеміз. Еркіндіктің бағасы – мәңгілік сақ болу». Содан кейін мен: «Оппозицияның «Мырза О» туралы зерттеу жүргізуі де пайдалы болар» деп, наразылықтардың жетекшісіне сілтеме жасадым. Бірақ бұл ештеңеге әкелмеді. Студенттік комитет отырыстары бірнеше рет кейінге шегерілді. «Мырза О» туралы ешкім де зерттеу жүргізбеді. Көктемгі демалыс келді. Электрондық хаттардың таралуы салдарынан мен қызметімнен бас тартуға мәжбүр болдым».

Іскерлік мансап

2000 жылы Фергюсон Оксфордтағы білім беру технологиялары компаниясы Boxmind-тің негізін қалаушы директоры болды. 2006 жылы ол Лондон негізделген теледидар өндірісі компаниясы Chimerica Media Ltd. құрды. 2007 жылы Фергюсон GLG Partners компаниясының инвестициялық басқару жөніндегі консультанты болып тағайындалды, ол геосаяси тәуекелдер және инвестициялық шешімдерге қатысты экономикалық мінез-құлықтың ағымдағы құрылымдық мәселелері бойынша кеңес берді. GLG – Noam Gottesman басқаратын Ұлыбританиядағы хедж-фондтарды басқару компаниясы. Фергюсон Morgan Stanley инвестициялық банкінің де кеңесшісі болды. 2011 жылы ол макроэкономика және геосаясат саласында маманданған кеңес беру бизнесі Greenmantle LLC компаниясын құрды. Ол сонымен қатар Affiliated Managers Group компаниясы басқармасындағы атқарушы емес директор ретінде де қызмет етеді.

Саяси қатысу

Фергюсон 2008 жылы Джон Маккейннің АҚШ президенттік науқанына кеңесші болды, 2012 жылы Митт Ромниді қолдады және Барак Обаманы қатты сынады.

Коммерциялық емес ұйым

Фергюсон Нью-Йорк тарихи қоғамының және Лондон негізделген Саясатты зерттеу орталығының мүшесі болып табылады.

Комментатор, деректі фильм түсіруші және қоғамдық интеллигенция ретінде мансап

Фергюсон 1980 жылдардың ортасынан бері британдық газеттер мен журналдарға үнемі жазады. Ол кезде ол The Daily Telegraph газетінің бас жазушысы, ал The Daily Mail газетінің тұрақты кітап сыншысы болды. 1989 жылдың жазында Берлинде саяхаттап жүргенде ол британдық газет үшін "Берлин қабырғасы құлап жатыр" деген алдын ала тақырыппен мақала жазды, бірақ ол жарияланбады. 2000 жылдардың басында ол The Sunday Telegraph және Los Angeles Times газеттерінде апталық баған жазды, 2007 жылы Financial Times журналының редакторы болып жұмыс істеді. 2008 мен 2012 жылдар аралығында ол Newsweek журналына үнемі жазды. 2009 жылы "Ең үздік деректі фильм" номинациясы бойынша Халықаралық "Эмми" сыйлығын жеңіп алды. 2011 жылы оның Chimerica Media кинокомпаниясы алғашқы толық метражды деректі фильмін – "Киссинджер" фильмін шығарды, ол Нью-Йорк кинофестивалінде "Ең үздік деректі фильм" жүлдесін жеңіп алды. Питер Робинсонмен сұхбаттасқанда Фергюсон әйелі Аяан Хирси Алидің 2014 жылы Брандейс университетінде сөз сөйлеуге шақырудан бас тартуына байланысты "қорландығын" айтты. Осы құбылысты қайталанатын үрдіс ретінде қарастырып, Гарвард университеті сияқты университеттердегі "ерекше либералдық емес бетбұрыс" оны "мәдениетті жоюға" қарсы сыншыға айналдырды. Prospect журналы оны кейіннен "мәдениетті жоюға" қарсы күрестің ең белгілі жақтаушыларының бірі деп сипаттады.

BBC Reith лекциялары

2012 жылдың мамыр айында BBC Ниал Фергюсонның жылдық Рейт лекцияларын ұсынатынын жариялады. «Құқықтың үстемдігі және оның жаулары» деген тақырыптағы төрт лекция экономикалық және саяси салаларда адам жасаған институттардың атқарған рөлін зерттейді. Бірінші лекциясы, Лондон экономика мектебінде өткен «Адамның ұясы» деген атпен, Фергюсон үкіметтердің ашықтығын арттыру қажеттігін айтады, олар барлық активтері мен міндеттемелерін нақты көрсететін есептерді жариялауы керек дейді. Оның сөзіне göre, үкіметтер де бизнес сияқты Жалпы қабылданған есептік принциптерді қабылдауы керек, ал ең бастысы – қазіргі фискалдық саясаттың ұрпақтар арасындағы салдарларын толыққанды көрсету үшін ұрпақтық есептерді жүйелі түрде дайындау қажет. Лекцияда Фергюсон жас сайлаушылар, егер болашақта «бейбі бумерлер» ұрпағының ысырапшылдығы үшін төлегісі келмесе, үкіметтің үнемдеу шараларын жақтап, қолдауы керек дейді. Екінші лекциясы, «Дарвиндік экономика», Фергюсон жаһандық қаржылық дағдарыстың себептерін және көптеген адамдардың реттеудің рөлі туралы жасаған қателігін қарастырады және реттеу шынымен «оның емдеушісі деп айтылған дерт» пе деп сұрайды. Үшінші лекциясы, «Құқықтың ландшафты», Грэшам колледжінде өткізілді. Ол құқықтың үстемдігін салыстыра зерттейді, ортақ құқықтың басқа жүйелерден басымдығы туралы талаптардың қаншалықты сенімді екенін және ағылшын тілді әлемде «құқықтық деградацияның жайлап кіру дәуірінен» өтіп жатырмыз ба деген сұрақ қояды. Төртінші және соңғы лекциясы, «Азаматтық және азаматтық емес қоғамдар», саяси, экономикалық және құқықтық салалардан тыс, белгілі бір білім мен құндылықтарды сақтауға және таратуға арналған институттарға назар аударады. Фергюсон қазіргі мемлекет Батыс әлемінде азаматтық қоғамды жайлап өлтіріп жатыр ма және Батыс емес қоғамдар белсенді азаматтық қоғамды құру үшін не істей алады деген сұрақ қояды. Бірінші лекция 2012 жылдың 19 маусымында BBC Radio 4 және BBC World Service арналарында эфирге шықты. Серия BBC подкасты ретінде қолжетімді.

Дүниежүзілік соғыс

2006 жылы жарық көрген «Әлем соғысы» кітабында Фергюсон экономикалық құбылмалылықтың, құлдырап бара жатқан империялардың, психопат диктаторлардың, нәсілдік және этникалық жеккөруге негізделген, институционалды зорлық-зомбылықтың жиынтығы соғыстар мен геноцидтерге әкелді деп тұжырымдайды. Ол осыны «Тарихтың жеккөру дәуірі» деп атайды. «Нью-Йорк Таймс Кітап шолуы» «Әлем соғысы» кітабын 2006 жылғы 100 ең маңызды кітаптың бірі деп таныды, ал «Интернешнл Геральд Трибюн» оны «тарихшының адамның адамға жасаған қатыгездігін түсіндіруге жасаған ең қызықты әрекеттерінің бірі» деп сипаттады. Фергюсон ХХ ғасырдың «қанды болғанымен қатар, беспрецеденттік [экономикалық] прогресске қол жеткізген дәуір» болғанына назар салады. Оның бұрынғы «Империя» кітабы сияқты, «Әлем соғысы» да Фергюсон жүргізген Channel 4 телесериалымен бірге жарық көрді.

Ақшаның көтерілуі

2008 жылы жарық көрген «Ақшаның өрлеуі» кітабы ақшаның, несиелік жүйенің және банк ісінің тарихын зерттейді. Онда Фергюсон әлемдік экономиканың, әсіресе АҚШ-тың, шамадан тыс несиеге жүгінуі салдарынан қаржылық дағдарыс болатынын болжайды. Ол Қытай-АҚШ арасындағы қарым-қатынасты, «Шимерика» деп аталатын осы динамиканы айтады, онда Азияның «жинақ ақшаның көптігі» оңай ақша ағыны арқылы субстандартты ипотекалық дағдарыстың туындауына себеп болды.

Киссинджер: 19231968: Идеалист

Киссинджер Идеалист, I том, 2015 жылдың қыркүйегінде жарық көрген, Генри Киссинджердің жеке құжаттарына негізделген, жоспарланған екі томдық биографиясының бірінші бөлігі. Кітап Киссинджердің 1972 жылы жазған хатынан алынған цитатамен басталады. Кітапта Киссинджердің 1938 жылы нацистік Германиядан қашқаннан бастап, босқын ретінде өмірі, Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ армиясында "еркін адам" ретінде қызмет етуі және Гарвардта оқуы қарастырылады. Кітап Киссинджердің Кеннеди әкімшілігіне қосылып, кейін оның сыртқы саясатын сынауы, үш рет президенттікке үміткер болған Нельсон Рокфеллерді қолдауы және Никсон әкімшілігіне қосылу тарихын зерттейді. Кітапта Киссинджердің Вьетнам соғысына жасаған алғашқы бағасы және Париждегі Солтүстік Вьетнаммен келіссөздер жүргізуге жасаған тыранысы да жазылған. Тарихшылар мен саясаттанушылар кітапқа әр түрлі баға берді. The Economist журналы The Idealist туралы рецензиясында былай деп жазды: "Гарвардта оқыған британдық тарихшы Фергюсон мырзаның бұрынғы еңбектері кейде асығыс және біркелкі болған. Бірақ бұл жолы олай емес. Киссинджер мырзаға ұнасаңыз да, ұнамасаңыз да, бұл - терең зерттеуге негізделген маңызды еңбек". "Идеалист" туралы жағымсыз рецензия жазған американдық журналист Майкл О'Доннелл Фергюсонның Киссинджердің Никсонды президенттікке сайлауға әкелген әрекеттерін интерпретациялауына күмән келтірді. Эндрю Робертс кітапты "Нью-Йорк Таймс" газетінде мақтап, былай деп қорытындылады: "Нил Фергюсонның бұған дейін көптеген маңызды, ғылыми және даулы кітаптары жарық көрді. Бірақ егер "Киссинджердің" екінші томы бірінші том сияқты толық, жақсы жазылған және қызықты болса, бұл оның шедеврі болады".

Площадь мен мұнара

2018 жылы жарық көрген "Квадрат және мұнара" еңбегінде Фергюсон тарихты адамдық желілердің эволюциясы арқылы түсіндіруге болатын топтық таңдаудың өңделген нұсқасын ұсынды. Ол: "Адам, өзінің теңдесі жоқ нейрондық желісімен, желі құру үшін дүниеге келді" деп жазды. Атауы иерархиялық, "мұнара" тәрізді желілерден жеке адамдар арасындағы тегіс, "квадрат" тәрізді желілік байланыстарға өтуді көрсетеді. Джон Грей кітап туралы пікір білдіргенде, оған көңілі толмады. Ол: "Ол метафора мен жаңа ғылым деп есептелетін нәрсенің қоспасын ұсынады" деп жазды. Дирдре МакКлоски The Wall Street Journal газетінде: "Найл Фергюсон тағы да тамаша кітап жазды, бұл жолы ол базардың және халықаралық тәртіптің қауырсынына жоғарыдан басқарудың дәстүрлі принциптерін қорғайды. "Квадрат және мұнара" кітабы, биліксіз әлемді кім және қаншалықты басқару керек деген сұрақты көтереді. Барлығы келіспесе де, барлығы қызығушылықпен оқиды және білім алады. "Квадрат пен мұнара" әрқашан оқуға оңай, ақылды, жаңалыққа толы. Ұйықтамас бұрын бір тарауын оқысаңыз, түсіңізде Стендальдың "Қызыл және қара" романынан, Наполеоннан, Киссинджерден көрінетін көріністер пайда болады. 400 беттен кейін ой-санаңызды жаңарып аласыз. Міндетті түрде оқыңыз.

Өлім: апаттың саясаты

Бұл кітапта Фергюсон апаттың жаһандық тарихын ұсынады. The New York Times газетінің авторы Деймон Линкер бұл кітаптың "көбінесе ойлы, жемісті дау тудыратын және шынымен керемет" екенін айтады және Фергюсонның "медицина тарихы, эпидемиология, ықтималдықтар теориясы, клиодинамика және желілік теория сияқты көптеген мамандандырылған салалардағы соңғы зерттеулерді тамаша меңгергенін" көрсетеді. Дегенмен Линкер кітаптағы "тыңғырық сызықтарды" да сынға алады.

Пікірлер, пікірлер және зерттеулер

Фергюсонды кейбір сарапшылар мен тарихшылар консервативті тарихшы деп сипаттайды. Фергюсон өзі 2018 жылы Рубин баяндамасына берген сұхбатында, оның көзқарастары классикалық либерализммен үйлесетінін айтты және басқа жағдайларда өзін "классикалық шотланд ағартушылдығының либералы" деп атады. Оның кейбір зерттеулері мен қорытындылары саяси спектрдің сол жағындағы сарапшылар тарапынан сынға ұшырады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1998 жылы Фергюсон «Соғыстың өкініші: Бірінші дүниежүзілік соғысты түсіндіру» атты еңбегін жариялады. Фергюсон британдықтардың араласу туралы шешімі 1914-15 жылдары неміс жеңісін тоқтатқан деп санайды. Сонымен қатар, Фергюсон Фриц Фишер, Ханс Ульрих Велер, Ханс Моммсен және Вольфганг Моммсен сияқты кейбір неміс тарихшылары қолдаған неміс тарихын ерекше жолмен (Sonderweg) түсіндірумен келіспейді. Олар неміс империясы 1914 жылы қасақана агрессивті соғыс бастады деп мәлімдеді. Фергюсон Германияның Орталық Еуропадағы географиялық жағдайы Германия тарихын анықтады деген Майкл Штюрмердің пікіріне жиі қарсы шығады. Керісінше, Фергюсон Германия 1914 жылы алдын алу соғысын жүргізді деп мәлімдейді, бұл соғыс британдық дипломатияның ойсыз және жауапсыз әрекеттерімен немістерге мәжбүр болды. Атап айтқанда, Фергюсон британдық сыртқы істер министрі сэр Эдвард Грейдің Ұлыбритания соғысқа кірер ме, жоқ па деген мәселеде бейтараптық саясат ұстанғанын және осылайша Берлинге араласу ниеті туралы түсініксіздік тудырғанын айыптайды. Фергюсон Лондонды Еуропадағы аймақтық соғыстың әлемдік соғысқа ұласуына ықпал еткені үшін кінәлайды. Бұдан әрі, Фергюсон ұлттық социализмнің тамырларын Императорлық Германияға дейін іздеуге қарсы тұрады; оның орнына, нацизмдің пайда болуы Бірінші дүниежүзілік соғыс пен оның салдарынан туындады деп мәлімдейді. Фергюсон кітапта «мифтер» деп атаған бірқатар идеяны сынға алады. Олар төменде тізімделген (онымен келіспеушіліктері жақшармен берілген): Германия 1914 жылға дейін жоғары милитаристік ел болды (Фергюсон Германия Еуропаның ең антимилитаристік елі болды деп санайды). Германияның теңіз күштеріне қарсы шаралары 1914 жылға дейін Ұлыбританияны Франция және Ресеймен бейресми одақтарға итеруге әкелді (Фергюсон британдықтар Франция және Ресеймен одақтарды олардың күштілігіне байланысты құрды деп санайды, ал ағылшын-неміс одағы неміс әлсіздігіне байланысты құрылмады). Британдық сыртқы саясат Германиядан туындаған нақты қорқыныштармен жетекшілік етті (Фергюсон Германия 1914 жылға дейін Ұлыбританияға ешқандай қауіп төндірмеді, ал британдықтардың Германиядан қорқуы негізсіз антигермандық көзқарастарға байланысты болды). 1914 жылға дейінгі қарулану жарысы ұлттық бюджеттердің үлкен бөлігін тұрақты емес деңгейде жұтты (Фергюсон 1914 жылға дейін әскери шығындарды арттырудың жалғыз шектеулері экономикалық емес, саяси болды деп санайды). Бірінші дүниежүзілік соғыс, Фриц Фишердің айтуынша, Германияның Еуропаны жаулап алуын тоқтату үшін британдықтардың араласуын қажет еткен Германия тарапынан агрессиялық соғыс болды (Фергюсон Германия жеңіске жеткен болса, 1914 жылы Еуропалық Одақ сияқты құрылым құрылар еді, және Ұлыбритания 1914 жылы соғыстан бас тартса, жағдай жақсарған болар еді). 1914 жылы соғыс басталғанда көпшілік қуанды (Фергюсон еуропалықтардың көпшілігі соғыстың басталуына қайғырды деп санайды). Одақтастар өздерінің экономикалық ресурстарын тиімді пайдаланды (Фергюсон Одақтастар өздерінің экономикалық ресурстарын ысырап етті деп санайды). Одақтастар немістерді өлтіруде тиімдірек болды (Фергюсон немістер Одақтастарды өлтіруде тиімдірек болды деп санайды). Көптеген сарбаздар соғыста күресуді жек көретін (Фергюсон көптеген сарбаздар соғысқа белсенді түрде қатысты деп санайды). Британдықтар неміс тұтқындарына жақсы қарады (Фергюсон британдықтар неміс тұтқындарын жүйелі түрде өлтірді деп санайды). Германия 1921 жылдан кейін төлей алмайтын, экономикалық қиындықтарға әкелетін өтемақыға тап болды (Фергюсон Германия саяси ерік-жігер болған жағдайда оңай төлей алатын еді деп санайды). «Соғыстың өкініші» кітабының тағы бір даулы тұсы – Фергюсонның «контрафактілік» немесе «гипотетикалық» тарихты қолдануы. Кітапта Фергюсон империялық неміс үстемдігі астындағы Еуропаның бейбіт, өркендеген, демократиялық континенттің гипотетикалық суретін ұсынады, онда коммунизм немесе итальяндық фашизм сияқты идеологиялар жоқ. Фергюсонның пікірінше, егер Германия Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен болса, миллиондаған адамның өмірі сақталған болар еді, 1914 жылы Еуропалық Одақ сияқты ұйым құрылар еді, ал Ұлыбритания империя ретінде және әлемдегі басты қаржы державасы болып қала бермек. Американдық жазушы Майкл Линд «Соғыстың өкініші» туралы былай жазды: «Тарихшы Джон Чармли сияқты, екінші дүниежүзілік соғыс жағдайында да осы тілек білдірген Фергюсон 20 ғасырдың бірінші жартысында Германия мен Ұлыбритания арасындағы келісімнің болмауына өкінетін британдық консерватизмнің маргиналды тобына жатады, бұл келісім АҚШ-ты ысырап етпеуі мүмкін еді және британ империясының бүгінгі күнге дейін сақталуына мүмкіндік берген болар еді. Фергюсонның пікірінше, Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғыстан шет қалуы керек еді және Императорлық Германияның Франция мен Ресейді талқандап, Атлант мұхитынан Орта Шығысқа дейін континенттік империя құруына рұқсат беруі керек еді. Фергюсонның американдық консервативті жақтастарының қызығын қоздыратын нәрсе – ол Кайзер Германиясының жеңілісіне қайғыруында, себебі ол АҚШ-тың Ұлыбритания империясын ығыстыруына және Лондон қаласының Уолл-стриттен кеміп қалуына себеп болды. Вайнберг Фергюсонды 1897 жылдан бастап Вильгельм II-нің басты сыртқы саяси мақсатын толығымен елемегені үшін айыптады, атап айтқанда Weltpolitik («Әлемдік саясат»), және Германияның Франция мен Ресейді жеңіске жеткізуіне рұқсат берудің Ұлыбританияға ешқандай қауіп төндірмейтіні туралы Фергюсонның пікірін абсурд деп атады.

Ротшильдтер

Фергюсон Ротшильд отбасына қатысты екі томдық кітап жазды: The House of Rothschild: Volume 1: Money's Prophets: 1798–1848 және The House of Rothschild: Volume 2: The World's Banker: 1849–1999. Бұл кітаптар түпнұсқа мұрағаттық зерттеулердің нәтижесі болды. Кітаптар Бизнес тарихы бойынша Уодсворт сыйлығын жеңіп алды, сондай-ақ еврейлік тоқсандық Уингейт әдеби сыйлығына және Америка ұлттық еврейлік кітап сыйлығына іліккендердің қатарында болды. Марксистік тарихшы Эрик Хобсбаум Фергюсонды керемет тарихшы деп бағалап, бірақ оны «империяға ностальгиясы бар» деп сынға алды. Фергюсонның «Әлем соғысы: Тарихтың жеккөрушілік дәуірі» атты келесі кітабына жазған сын-пікірінде «Экономист» журналының сарапшысы Фергюсонның Ротшильдтер туралы екі кітабын «өзінің саладағы ең жақсы зерттеулердің бірі» деп есептейтіндердің көп екенін айтты. Джереми Вормелл «Дүниежүзілік банкир: Ротшильдтер үйінің тарихы» кітабының артықшылықтары бар екенін, бірақ онда «көптеген қателіктер» бар екенін, сондықтан оны қарыз нарықтарының дереккөзі ретінде пайдалану қауіпті екенін жазды. Роберт Скидельский «Нью-Йорк ревью оф букс» журналында Фергюсонды мақтап былай деді: «Фергюсонның екі томдық еңбегі – керемет жетістік, тарихи зерттеулер мен қиялдаудың жемісі. Ешбір адал тарихшы он тоғызыншы ғасырдағы саясат, дипломатия және экономика арасындағы байланыс туралы бұрынғыдай жаза алмайды. Кез келген жақсы тарих еңбегі сияқты, ол бізді өз дәуіріміз туралы сұрақтар қоюға үнемі итермелейді, себебі біз тағы да әлемдік үкіметсіз әлемдік экономиканың үлкен тәжірибесіне қадам бастық».

Жалған тарих

Фергюсон кейде "контрафактілік" тарихты, сонымен қатар "спекулятивтік" немесе "гипотетикалық" тарих деп аталатын тарихты қолдайды және осы тақырыпты зерттейтін "Виртуалды тарих: баламалар мен контрафактілер" (1997) атты мақалалар жинағын редакциялады. Фергюсон тарихтың тәуелділік аспектілерін көрсету үшін балама нәтижелерді ойлап табуды ұнатады. Фергюсон үшін тарихты үлкен күштер емес, жеке тұлғалар жасайды, және ештеңе алдын ала шешілмейді. Сондықтан, Фергюсон үшін тарихта оқиғаның қалай дамитынын анықтайтын белгілі бір жол жоқ. Әлемде прогресс те, регресс те болмайды; жақсырақ немесе нашаррақ әлемде өмір сүруімізді тек жеке тұлғалардың іс-қимылдары анықтайды. Оның осы әдісті қолдауы сала ішінде дау тудырды. 2011 жылы Фергюсонның "Civilization: The West and the Rest" кітабына жазған рецензиясында Ноэль Малкольм (Оксфорд университетінің All Souls колледжінің аға ғылыми қызметкері) былай деді: "Студенттер бұл кітапты адамзат тарихының кең ауқымымен таныстыратын қызықты кіріспе деп таба алады; бірақ егер олар осы кітаптан оқыса, тарихи аргументтерді қалай жүргізу керектігі туралы ерекше түсінікке ие болады".

Генри Киссинджер

2003 жылы АҚШ-тың бұрынғы Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер Фергюсонға өзінің Ақ үй күнделіктеріне, хаттарына және мұрағаттарына қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл Фергюсонның «барлық кемшіліктерімен бірге жазылған өмірбаян» деп атағаны. 2015 жылы ол Penguin Press баспасынан «Киссинджер: 1923–1968: Идеалист» атты екі томдық өмірбаянның бірінші томын жариялады. Осы бірінші томның негізгі идеясы – Киссинджердің академиялық және саяси дамуына философ Иммануил Кант, әсіресе Гарвард университетіндегі тәлімгері Уильям Янделл Эллиоттан алған Канттың түсіндіруі зор ықпал еткендігі болды.

Британ империясы

Фергюсон Британ империясын қорғап, былай деді: "Еуропалықтар үйде қалғанда әлем жақсырақ болар еді деген солшылдардың пікірін жасау қиын." "ақпаратты", "амбициялы" және "күмәнді" сипаттамаларынан бастап, "жалған және қауіпті" апологетикаға дейін пікірлер айтылды. Лондон Корольдік колледжінің императорлық тарих профессоры Ричард Дрейтон Сеум Милннің Фергюсонды қазіргі заманғы ірі державалардың мүдделеріне қызмет ету үшін "империяны жаңартуға" тырысқанмен байланыстырғаны дұрыс екенін мәлімдеді. 2011 жылдың қарашасында Панкадж Мишра "Civilisation: The West and the Rest" еңбегін Лондон кітаптар шолуында жағымсыз бағалады. Фергюсон кешірім сұрап, Мишраны расизмге қатысты жала жапқандықтан сотқа берумен қорқытты. Джон Уилсон, Лондон Корольдік колледжінің тарих кафедрасының профессоры, 2016 жылы жарық көрген "Индені жаулап алды" кітабының авторы. Ол Фергюсонның "Империя: Британия қазіргі заманғы әлемді қалай жасады" еңбегіндегі аргументтерін жоққа шығаруға бағытталған. Ол Британдық Радждың жағымсыз жақтарын тізімдеп, "Империя" телебағдарламасын (2003) "жалған және қауіпті" деп сипаттады. Фергюсонның Британия демократияны, еркін сауданы, капитализмді, заң үстемдігін, протестантизмді және ағылшын тілін таратып, "қазіргі заманғы әлемді жасады" деген пікіріне Уилсон қарсы шығып, Фергюсон бұл қалай жасалғанын нақты түсіндірмегенін, себебі Фергюсон британдықтар билеген халықтар тарихына қызығушылық танытпағанын, сондықтан ол колонизаторлар мен колонияланғандардың арасындағы қарым-қатынасты түсіне алмағанын айтты. Уилсон билеушілер мен билеушілер арасындағы өзара әрекеттесу күрделірек екенін және Фергюсонның британдықтарды белсенді, ал үндістерді пассивті рөлде бейнелейтін Үндістанды "өзгерту" туралы бір жақты суретіне қайшы келеді деп мәлімдеді. Мэтью Карр "Раса және тап" еңбегінде былай деп жазды: "Консервативті ағылшын тарихшысы және жаңа американдық империяның ынталы жақтасы Нилл Фергюсон да "Еврабия?" атты кең таралған мақаласында еурабиялық идеяны қабылдады, онда ол "Еуропаның христиандықтан алыстауы" және континенттің секуляризациясы туралы өкініш білдіреді, бұл оны "фанатизмге қарсы әлсіз" қалдырады." Карр "Фергюсон өзінің Оксфорд колледжінде исламтану факультетінің құрылуын "декаденттік христиан әлемінің исламға қарай икемделуінің" тағы бір белгісі деп санайды" деп қосты. 2004 жылы Америкалық кәсіпкерлік институтында сөйлеген "Еуропаның соңы?" атты лекциясында Фергюсон Спенглерге ұқсас пікір білдіріп, "импире" терминін қолданды, ол "саяси құрылымның сыртқа қарай кеңейіп, билікті экспорттау орнына, керісінше, сыртқы энергиялар сол құрылымға енген кезде құлайтын" процесті бейнелейді. Фергюсонның пікірінше, бұл процесс құлдыраған "постхристиандық" Еуропада жүріп жатыр, ол жеңілген өркениеттің қараңғы соңына және исламның қатыгез құшағына қарай бет бұрып барады. 2015 жылы Фергюсон Ислам мемлекеті террористерінің Парижге жасаған шабуылына наразылық білдірді, бірақ Францияның жоғалған іс екенін, ислам толқынына қарсы тұра алмайтын құлдыраған мемлекет екенін айтып, француздармен "бірге тұруға" ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Фергюсон қазіргі Еуропалық Одақты Батыс Рим империясымен салыстырып, қазіргі Еуропаны Эдвард Гиббонның "Рим империясының құлдырауы мен құлдырауы" кітабында суреттеген әлемнен көп ерекшеленбейді деп сипаттады. Иран революциясы шииттік бағытын шығарғаннан кейін және 11 қыркүйек оқиғасы сунниттік исламизмнің одан да агрессивті сипатын көрсеткеннен кейін, біз Батыста радикалды исламның өрлеуіне қаншалықты тиімді жауап бердік? Әкелерімізден де жақсырақ ештеңе істемедік деп қорқамын. Шетелдік араласу - Перс шығанағынан Батыстағы радикалды мешіттер мен ислам орталықтарына ағылған миллиондаған доллар. Білмейтін либералдар - джихадқа қарсы шыққандарды "исламофоб" деп айыптайтын көпмәдениеттілікті жақтаушылар. "Шариятқа сәйкес" несиелер мен облигацияларды ұсынуға құштар банкирлер. Израильді әр мүмкіндікте сынап, Мұсылман бауырластығымен бірге тұратын солшылдар. 2009 жылы Ирактан тез шығып, әл-Қайданың ИГИЛ-ге айналуына жол бергендер. Бір ғасыр бұрын Ленин мен оның одақтастары Ресей империясын басып алғанда, олардың әлемдік революция жасау және демократия мен капитализмді құлату ниетіне қарамастан, Батыс оның маңызды емес деп ойлағандықтан үлкен қателік жасады. Қаншалықты керемет болса да, біз осындай апатты қатені қайталай аламыз деп сенемін. Бір күні біз оянып, исламистер...

Пол Кругманмен кездесу

2009 жылдың мамыр айында Фергюсон АҚШ экономикасына қатысты 30 сәуірде PEN/New York Review ұйымдастырған панельдік талқылаудан туындаған экономист Пол Кругманмен жоғары деңгейдегі пікір алмасуға қатысты. Фергюсон Обама әкімшілігінің саясаты кейнсиандық және монетаристік болып, "ұштасқан емес" қоспа екенін, ал үкімет көптеген жаңа облигацияларды шығарса, пайыздық мөлшерлемелердің артатынын айтты. Кругман Фергюсонның көзқарасын "75 жылдық ескі қателіктерді қайта жаңғырту" және "негізгі қателерге" толы деп сипаттады. Ол Фергюсонды "негізгі мәселелерді түсінуге тырыспаған, ақылдылыққа ұқсату үшін келекелеу сөздер мен сыртқы әдемілікке сүйенген" "позер" деп атады. "Бұл тек стиль, мазмұнды түсіну жоқ". 2012 жылы Ұлттық экономикалық және әлеуметтік зерттеулер институтының директоры Джонатан Портес кейінгі оқиғалар Фергюсонның жаңылысқанын көрсеткенін айтты: "Біздің бәрімізге мәлім болғандай, содан бері АҚШ және Ұлыбританияның екеуі де тарихи түрде жоғары деңгейдегі дефициттерді және ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемелерді тарихи төмен деңгейде ұстап келеді: Кругман бірнеше рет атап өткендей, (IS LM) оқулығы дәл болды". Кейін 2012 жылы Фергюсон Newsweek журналында Митт Ромнидің алдағы АҚШ президенттік сайлауында сайлануы керек екенін жазғаннан кейін, Кругман мақалада көптеген қателіктер мен бұрмалаулар бар екенін жазып, "Біз мұнда идеология немесе тіпті экономикалық талдау туралы емеспіз – бұл жай ғана фактілерді бұрмалау, ал танымал басылым оқырмандарды жаңылыстыруға рұқсат етуде. Егер мұндай нәрсе "Таймс" газетінде пайда болса, оған қатысты толық түзету талап етілер еді. Newsweek та солай болады ма?" деді. "Пол Кругман жаңылысқан" деген тақырыптағы онлайн-нақтыламада Фергюсон бұрынғы мақаласын қорғап, фактілер бойынша Кругман жаңылысқандығын мәлімдеді. Мэтью О'Брайен Фергюсон талқыланып жатқан Конгресс Бюджеттік кеңсесінің есебінің мағынасын бұрмалап отырғанын және мақаланың барлығын алдау мақсатымен жасалған әрекет ретінде қарастыруға болатынын айтты. 2013 жылы Фергюсон Диан Бейкер, Джош Барро, Брэд ДеЛонг, Мэтью О'Брайен, Ноа Смит, Мэтью Иглесиас және Джастин Вольферсті атап, Пол Кругманды ұнатпауының себебін түсіндіретін үш бөлімді эсседе "Кругман және оның шәкірттеріне" шабуыл жасады. Эссе тақырыбы "Жеңіске жеткен Кругтрон" Нұх Смиттен алынған.

Кейнстің жыныстық бейімділігі туралы пікірлері

2013 жылдың мамыр айында Калифорния штатының Карлсбад қаласында өткен инвестициялық конференцияда Фергюсонға экономист Джон Мейнард Кейнстің "Ұзақ мерзімде біздің бәріміз өлеміз" деген цитаты туралы пікірі сұралды. Фергюсон Кейнстің болашаққа немқұрайлы болғанын, себебі ол гомосексуал болғандықтан және балалары болмағандықтан айтты. Бұл мәлімдемелер кеңінен сынға ұшырады, себебі олар ұятты, фактілерге сәйкес келмейтін және Кейнстің идеяларын бұрмалаған. Фергюсон сөздері кеңінен таралғаннан кейін дереу өтініш жасап, өз пікірлерінің "сондай ақымақтыққа толы, сондай сезімсіз болғанын" айтты. Өтінішінде Фергюсон: "Менің Кейнстің экономикалық философиясымен келіспеушілігім оның сексуалдық бағдарымен ешқандай қатысы жоқ. Оның экономикалық саясатына жеке өмірінің кез келген жағы ықпал еткен деген ұсыныс жаңсақ" деді.

Стэнфорд кардиналдарымен әңгімелесу

2018 жылдың көктемінде Фергюсон Стэнфордтағы Колледж Республикалықтарының жетекшілерімен бірге «Кардиналдық әңгімелер» жобасын солшыл көзқарастағы студенттердің бақылауына өткізуге қарсы күресті. Жарқыраған электрондық хаттарда ол осы іске қатысқан студент туралы қарсы ақпарат жинауды сұраған. Кейін ол кешірім сұрап, электрондық хаттардың жариялануы оның оқиғаға қатысқандығын көрсеткен соң, аталған жобадан кетті. «Мен осы электрондық хаттардың жарияланғанына өте өкінемін. Сондай-ақ, оларды жазғаным үшін де өкінемін», - деді Фергюсон The Daily газетіне берген мәлімдемесінде.

Крипто валюталар

Фергюсон криптовалюталарға ертеден күмәнданып, 2014 жылы жасөспірім ұлының Биткойн сатып алу туралы ұсынысын қабылдамады. 2017 жылға қарай ол Биткойнның пайдалылығына деген көзқарасын өзгертті, оны "цифрлық алтын" деп атады: бай инвесторлар үшін құнды сақтау құралы, әсіресе заң үстемдігі нашар және саяси тәуекелдер жоғары елдердегілер үшін. 2019 жылдың ақпан айында Фергюсон Ampleforth Protocol компаниясының кеңесшісі болды, ол компанияның "жеке бас бостандығын қорғайтын және әрбір адамды теңдей қарайтын төлем жүйесін құру" жоспарына тартылғанын айтты. 2019 жылдың наурызында Фергюсон Австралиялық қаржылық шолу бизнес саммитінде сөз сөйледі, онда ол "блокчейн технологиясына негізделген валютаның қажеттілігі жоқ деп ойлағаны үшін қателесіппін" деп мойындады. "Бұл толыққанды қателік болып шығады деп ойламаймын."

Шотландтық ұлтшылдық және Британ одағы

Фергюсонның айтуынша, ол жасөспірім кезінде шотланд ұлтшылы ретінде танылған, бірақ Англияға тарих оқуға келгеннен кейін көзқарасын жұмсартқан. Ол шотланд ұлтшылдығын шотландтардың ағылшындармен әрдайым қанаушылықта болған деген бұрмаланған түсінікпен күшейеді және оны Ұлыбританиядан тыс адамдар шотланд немесе ағылшын болу арасындағы таңдау ретінде дұрыс түсінбейді деп санайды. Фергюсон Уэльс пен Ирландияның бағындырылуына қарағанда, Шотландия Одақ шарты кезінде Англиямен "тең" ел ретінде біріккенін, Шотландия королі Джеймс VI ағылшын тәжін мұра еткенін, Панаманы отарлауға бағытталған Дариен жобасының сәтсіздігі шотланд саяси элиталарын Одақты қолдауға итергенін және шотландтардың Шығыс Үндістан компаниясының маңызды бөлігі болғанын айтады. Бұл Шотландияның қанауға ұшырағаны туралы әңгімеге қарсы дәлелдер. Фергюсон сондай-ақ (Уолтер Скотттың "Уэверлиін" сілтеме жасай отырып) Якобит көтерілісінен кейін Шотландия соғысқан кландар мен діни фракциялармен бөлінген ел болып қалғанын және Одақ кейбір қақтығыстарды басуға көмектескенін мәлімдеді. 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі туралы референдум кезінде Фергюсон Шотландияның Ұлыбритания құрамында қалуын қолдады, шотланд тәуелсіздігінің ықтимал экономикалық салдарына сілтеме жасады, бірақ "Жоқ" науқаны Одақты сақтау үшін Шотландияның космополитизм тарихымен қатар экономикалық мәселелерге де назар аудару керек деп есептеді. 2012 жылы ол Еуроаймақты "апатқа ұшырауға дайын" деп сипаттады. 2016 жылғы Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдум кезінде Фергюсон, оған сын танығанмен, Ұлыбританияның ЕО-дан кету идеясын сынады, "экономикалық салдарлары ауыр болады" деп ескертті және "қал" дауысын қолдады. 2020 жылы Фергюсон ЕО-ның "өлімегелі" екенін және жақын арада құлау қаупі бар екенін болжады, сондай-ақ бірыңғай валюта тек Солтүстік Еуропаға және әсіресе Германияға пайда келтіргенін, ал Оңтүстік Еуропаға экономикалық қиындықтар әкелгенін айтты. Ол сондай-ақ Еуропаның "нағыз ыдырауы" Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстан Еуропаға заңсыз көшіп келуді күшейтетін және оған шешім таба алмайтын Еуропаның көші-қон саясатымен байланысты болатынын мәлімдеді. Фергюсон мұсылман көпшілігін құрайтын елдерден заңсыз көшіп келудің жоғары деңгейі популистік және Еуроскептик қозғалыстардың өсуіне ықпал етеді, олар Еуропалық Одақтан шығуға немесе оны кері қайтаруға ұмтылады деп мәлімдеді. Фергюсон сондай-ақ он жылдан кейін Ұлыбритания Brexit туралы ЕО-дан қалай шығу керектігін талқылаудың мәніне күмән келтіретінін болжады, себебі "біз негізінен ыдырап бара жатқан нәрсені тастап кеттік" және "бұл ажырасу сияқты болар еді, содан кейін сіздің бұрынғы жұбайыңыз қайтыс болар еді, сіз ажырасу соттарына барлық ақшаны жұмсап, егер сіз оның қаншалықты ауру екенін білсеңіз. Еуропалық Одақ ауырып жатыр, бірақ адамдар мұны мойындағысы келмейді, әсіресе Брюссельде". Алайда, ол оңшыл популизмнің пандемияға қарсы үкіметтің жауаптарының сәтсіздігіне жауапты екендігі туралы пікірді жоққа шығарды, Бельгия премьер-министрі Софи Вильмес және АҚШ президенті Джо Байден сияқты либерал саясаткерлерді АҚШ президенті Дональд Трамп пен Ұлыбритания премьер-министрі Борис Джонсонға ұқсас қателіктер жасады деп айыптады. 2021 жылы Лекс Фридманмен өткен подкаст сұхбатында ол АҚШ-тағы көптеген сәтсіздіктер Дональд Трамптың жеке кінәсінен гөрі жүйелік екенін және Трамп әкімшілігінің хабарлауына байланысты Трамп әділетсіз бапталғанын айтты. Ол АҚШ президенті Барак Обаманың АҚШ-тағы опиоид эпидемиясын басқаруы да осындай қымбатқа түсетін, бірақ одан да жасырын болды деп мәлімдеді. Фергюсон сондай-ақ "Warp Speed" операциясын мақтады және АҚШ үкіметінің пандемияға тиімді жауап бере алмауының себебі COVID-19 тестілеуіне ұқсас бағдарламаның болмауы екенін айтты. Ол сондай-ақ Мәскеуде өткен саяси митингті басып алуды ақтағаны үшін сынға алып, оны "фашистік" деп сипаттады.

2023-2024 Израиль-Хамас соғысы

2023 жылы ХАМАС бастаған Израильге жасалған шабуылдан кейін Фергюсон былай деді: "Менің ойымша, Газаны ХАМАС басқарып тұрғанда Израиль енді олармен бірге өмір сүре алмайды. Егер кімде-кім мұнда күмәндаған болса, онда 7 қазанда Холокосттан бері еврейлерге қарсы жасалған ең қорқынышты зорлық-зомбылық көріністері осы күмәнді жойды". Ол сондай-ақ "ХАМАС-ты жоюға болады ма, және оны қабылданатын құнмен жасауға болады ма?" деген сұрақ қойды.

Жеке өмір

Фергюсон 1987 жылы журналист Сью Дугласпен танысты, ол "Санди Таймс" газетінде оның редакторы болған. Олар 1994 жылы үйленді және үш балалары болды. 2010 жылдың ақпан айында Фергюсон Дугластан ажырасып, содан кейін Айан Хирси Алимен қарым-қатынас жасауды бастады. Фергюсон мен Дуглас 2011 жылы ажырасты. Фергюсон 2011 жылдың 10 қыркүйегінде Хирси Алиге үйленді; ол үш айдан кейін ұл тақты. Алимен арақатынасы туралы, оның бірінші некесі бұзылмас бұрын онымен кездескенін көрсететін БАҚ жарияланымдарына ренжіді, Фергюсон: "Жоқ, мен олардың адамдардың жеке өмірі туралы жазған жаман материалдарын оқымаймын. Мен атақтылардың жеке өміріне қызығушылық танытпаймын, сондықтан мен жеке өмірім бүкіл елге таралғанын күтпедім. Иә, мен ойсыз болдым" деді. Фергюсон өзінің "Адамзат өркениеті" кітабын "Айанға" арнады. "The Guardian" газетіне берген сұхбатында Фергюсон Алиге деген махаббаты туралы айтты, ол кіріспеде "Батыс өркениетінің шынайы мағынасын және оның әлемге әлі де қандай мүмкіндіктер ұсынатынын мен білетін ешкімнен жақсы түсінеді" деп жазды.

Таңдалған библиография

Америкалық басылым. Америкалық басылымның атауы: "Әлем соғысы: ХХ ғасырдағы қақтығыстар және Батыстың құлдырауы" (сонымен қатар, Channel 4 телеарнасындағы сериал).