Кіріспе

Өнім сатылымын ынталандыру
Дэвид Генри Хвангтың пьесасы

Мерчандайзинг – бұл өнімдерді бөлшек сауда тұтынушысына сатуға көмектесетін кез келген амал. Бөлшек сауда орнында мерчандайзинг – сатуға арналған өнімдерді шығармашылықпен көрсету арқылы тұтынушыларды көбірек тауар сатып алуға ынталандыру. Бөлшек саудада визуалды мерчандайзинг – өнім дизайнын, таңдауын, қаптауын, бағасын және тауарды көрнекті орналастыру арқылы тұтынушыларды көп шығындануға жетелеу. Бұл жеңілдіктер мен акцияларды, өнімдерді физикалық түрде ұсынуды және қандай өнімді қандай тұтынушыға, қандай уақытта ұсыну керектігі туралы шешімдерді қамтиды. Көбінесе бөлшек саудада, ұқсас өнімдерді немесе аксессуарларды бірге көрсету тұтынушыларды көбірек сатып алуға итермелейді. Мерчандайзинг – шот-фактураның төлем мерзімін түсінуге көмектеседі. Кодификацияланған жеңілдіктер баға белгілеу мәселелерін, соның ішінде бағаны көтеру және төмендетуді шешеді. Бұл бір немесе бірнеше сауда жеңілдіктерінен кейін тауардың таза бағасын табуға және бірнеше жеңілдіктердің жиынтығына тең келетін жеңілдік мөлшерін есептеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, төлемге арналған қолма-қол ақшалай жеңілдіктің мөлшерін анықтауға көмектеседі.

Жарнамалық тауарлар

Мерчандайзингтің жылдық циклі елдер арасында, тіпті олардың ішінде де әртүрлі, әсіресе мәдени әдет-ғұрыптарға, мысалы, мерекелерге, және климат, жергілікті спорт пен демалыс сияқты маусымдық жағдайларға байланысты. Қытай және жапон фестивальдары сияқты шаралар дүкендерді безендіру және тауарларды жарнамалаудың жылдық цикліне енгізіледі. АҚШ-та бөлшек сауданың негізгі циклі қаңтар айының басында Валентин күніне арналған тауарлармен басталады, ал ол ақпанның ортасында ғана тойланады. Содан кейін Президенттер күніне сауда-саттық өтеді. Одан кейін Пасха маңызды мереке болып табылады, ал көктемгі киімдер мен бағбандық тауарлары дүкендерге, көбінесе қыс ортасында (осы бөлімнің басында Сент-Патрик күні тауарлары, жасыл заттар мен ирландтық мәдениетіне қатысты өнімдер де ұсынылады) келе бастайды. Аналар күні мен әкелер күні одан кейін келеді, маусым айында түлектерге сыйлықтар (әдетте, сандық камералар сияқты шағын тұтыну электроникасы) жиі «әкелер мен түлектер» деп сатылады (бірақ көптеген колледжтердің семестрлері мамыр айында аяқталады; «түлектер» термині көбінесе жоғары мектепті бітірушілерге қатысты, ол көптеген АҚШ штаттарында әкелер күнінен кейін бір-екі аптадан кейін аяқталады). Содан кейін жазғы тауарлар келеді, оның ішінде американдық туы бар патриоттық тақырыпты өнімдер, Мемориал күніне дейін Тәуелсіздік күніне (арасында Ту күні) дайындалу үшін шығарылады. Шілдеде мектепке оралуға қатысты тауарлар қоймаға түседі, ал күзгі тауарлар келіп жетеді, ал кейбір қолөнер дүкендерінде Рождестволық әшекейлер де бар. (Көптеген жағдайларда осы уақытта шілдеде Рождество тойланады.) Мектепке оралу нарығы тамыз айында қарқынды түрде жарнамаланады, себебі жарнамалауға арналған басқа мерекелер жоқ. Қыркүйекте, әсіресе Еңбек күнінен кейін, жазғы тауарлар соңғы сатылымға шығарылады, мектеп керек-жарақтарының артық қалдықтары да төмендетіледі, ал Хэллоуин (және көбінесе Рождество) тауарлары пайда болады. Қазан айында Хэллоуин декорациялары мен костюмдері азайып бара жатқанда, Рождество тұтынушыларға ұсыныла бастайды, ал Хэллоуиннен кейін саудагерлер жарнамамен толыққанды жұмыс істейді, тіпті «ресми» маусым Алғыс айту күнінен кейін басталмаса да. Рождестволық тазалау сатылымы көптеген бөлшек сауда орындарында Рождестводан бұрын басталады, бірақ басқалары Рождестводан кейін басталып, кем дегенде Жаңа жылға дейін, кейде ақпанға дейін жалғасады. Бұл үрдісті алдын ала сату деп атауға болады. Алдын ала сату сатушылар үшін тиімсіз болып көрінсе де, керісінше әсер ете алады. Мысалы, бұл практика дүкендердегі жеткілікті сыйымдылықтың болмауына және мерзімінен бұрын шығарылған өнімдердің құнының төмендеуіне қарсы тұруға көмектеседі. Мерчандайзинг бөлшек сауда желілерінде де әртүрлі болады, мысалы, Буффалодағы дүкендерде қар тазартқыштар, ал Флоридадағы және Оңтүстік Калифорниядағы дүкендерде жағажай киімдері мен барбекю грильдері жыл бойына сатылады. Жағалаудағы дүкендерде су шаңғысына арналған жабдықтар, ал таулы аймақтарға жақын жерлерде шаңғы және сноубордқа арналған жабдықтар болуы мүмкін, егер жақын жерде шаңғы курорттары болса.

Үндемейтін ынандыру

Жарнамалық тауарлар компаниялардың жылдық бюджеттерінің үлесі артып, олардың күтпеген адамдардың қолына тиюі жиілеуде. Дегенмен, бұл компаниялар үшін тауарды жасағаннан кейін қосымша күш жұмсамай-ақ, «тыныш ықпал» концепциясы арқасында оң нәтиже береді. Бұл концепция бойынша, тауардағы бренд танылмаса да, оны пайдаланушы адам болашақта тұтынушы ретіндегі әрекеттерінде әсерге ұшырайды. Сонымен қатар, 2019 жылғы зерттеу көрсеткендей, өнімді қолмен ұстап пайдалану, плакаттар сияқты тек көру арқылы танысудан гөрі тұтынушыларға күштірек әсер етеді. Осы зерттеудің қорытындысы бойынша, брендті жарнамалайтын кішкентай тауарларға көбірек қаражат жұмсау, әлі кең танылмаған жаңа компанияларға тиімді болар еді.

Бөлшек саудамен қамтамасыз ету тізбегі

Тауар жеткізу тізбегінде мерчандайзинг – бұл өнімдерді бөлшек сауда орындарында тұтынушыларға қолжетімді ету практикасы, негізінен сөрелерді және көрнекі стендтерді толтыру арқылы. Бұрын бұл жұмысты дүкен қызметкерлері ғана атқарған болса, көптеген бөлшек саудагерлер өндіруші, жеткізуші немесе дүкенге өнім беретін көтерме саудагерден осы талапты қою арқылы айтарлықтай үнемдеуге қол жеткізді. Ұлыбританияда бөлшек сауда орындарын жалпы қорды толықтыру және жаңа дүкендерде мерчандайзинг қолдауын қамтамасыз ету үшін мерчандайзинг қызметтерін ұсынатын бірнеше ұйым бар. Осының арқасында бөлшек сауда дүкендері дүкенді басқаруға қажетті қызметкерлер санын едәуір қысқарта алды. Сөрелерді толтыру және көрнекі стендтерді құру көбінесе өнім жеткізілген кезде жасалса да, бұл өнімді жеткізуден бөлек операция болып табылады. Мысалы, азық-түлік дүкендерінде өндірушіден немесе көтерме саудагерден тікелей жеткізілген өнімдердің көп бөлігін өндірушінің/көтерме саудагердің толық уақытты мерчандайзері қамтамасыз етеді. Бұл жиі кездесетін өнімдер санатына мыналар жатады: сусындар (барлық түрлері, алкогольді және алкогольсіз), қаптамадағы нан өнімдері (нан және кондитерлік бұйымдар), журналдар мен кітаптар, денсаулық және сұлулық тауарлары. Ішімдіктер және нан-тоқаш өнімдерін өндіретін ірі азық-түлік өндірушілер үшін олардың мерчандайзерлері көбінесе компаниядағы ең ірі қызметкерлер тобын құрайды. Coca-Cola және PepsiCo сияқты бүкіл ел бойынша танымал брендтік тауарларды өндіретін компаниялардың мерчандайзинг жұмыскерлерінің саны мыңдаған адамды құрайды.

Каналдық мерчандайзинг

Бұл ұғымды өнімдерді өндірушіден тұтынушыға жеткізетін маркетингтік арналармен байланыстыруға болады. Соңғы онжылдықтарда компаниялар тауар ұсыну үшін қолданатын әдістер тек жеке кездесуден, COVID-19 пандемиясы кезінде кейбір дүкендер үшін онлайн форматқа дейін, ал кейде екі форматтың аралас нұсқасына, яғни көп арналы саудаға дейін кеңейді. Тұтынушыларға екі нұсқаның де қолжетімді болуы, олардың саудагерлермен жағымды тәжірибесін қамтамасыз етеді, бұл оларды өнімдерді сатып алуға және болашақта қайта оралуға ынталандырады. Дегенмен, бұл стратегияларды сатушылар үшін қолдау қиын болуы мүмкін, себебі оларға қазіргі уақытта жеткілікті болмаған көптеген физикалық және техникалық ресурстар қажет болуы мүмкін.

Онлайн-сауда

Онлайн саудагерлердің дәстүрлі дүкендегі сауда тәжірибесімен салыстырғандағы қиындығы – тұтынушыларға экран арқылы қол жетімді емес сезімдік зерттеу мүмкіндігі. Бұл мәселе киім-кешек немесе сән саудасында ерекше байқалады, онда ыңғайлы өлшем табу мүмкін болмауы сатып алушының онлайн-сатып алудан бас тартуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, бөлшек сауданың барлық салаларында, сәнмен шектелмей, өнімнің текстурасын және сапасын дәл көрсету онлайн-мерчандайзинг саласындағы үлкен қиындық болып табылады, себебі мұндай мүмкіндіктің жоқтығы тұтынушылардың шешім қабылдауын қиындатады. Осы себепті көптеген компаниялар онлайн сауда мүмкіндіктерін жақсартуға тырысады, онлайн нарық өсіп келе жатқанда, тауарларды қарауды дүкендегідей ыңғайлы етуге ұмтылады.

Лицензиялау

Маркетингте мерчандайзингтің бір анықтамасы – бұл бір өнімнің немесе қызметтің бренді немесе имиджі басқасын сату үшін қолданылатын тәжірибе. Сауда белгісі тіркелген брендтер, логотиптер немесе кейіпкерлердің суреттері ойыншықтар немесе киім-кешек сияқты өнімдерді өндіретін компанияларға лицензияланады, олар лицензияның суретімен немесе оның белгісімен өнімдер жасайды, олардың осындай суреті жоқ бірдей өнімге қарағанда жақсы сатылуын күтеді. Интеллектуалдық меншіктің иелері үшін мерчандайзинг – төмен шығындармен үшінші тарапқа өнімдерді өндіруге мүмкіндік беретіндіктен, өте танымал кіріс көзі болып табылады, ал интеллектуалдық меншіктің иелері мерчандайзинг (роялти) төлемдерін жинайды. 1903 жылы, «Питер Қоян туралы әңгіме» жарияланғаннан кейін бір жыл өткен соң, ағылшын жазушысы Беатрикс Поттер алғашқы Питер Қоян жұмсақ ойыншығын жасап, оны Лондонның патент бюросында тіркеді, осылайша Питер ең көне лицензияланған ойдан туған кейіпкер атанды. «Таймс» газетінің Эрика Вагнердің сөзіне сүйенсек, «Беатрикс Поттер контенттің – қазір біз кітап немесе фильмді құрайтын материал деп атайтынымыздың – тек бастамасы ғана екенін бірінші болып түсінді. 1903 жылы Питер өз бетінше жұмсақ ойыншыққа айналып, патенттелді, бұл оған Мистер Макгрегордың өміріне қасты жауы ғана емес, сонымен қатар лицензиясы бар алғашқы кейіпкер болу мәртебесін сыйлады». Кейде медиа емес өнімдердің бренді жеткілікті танымалдыққа және құрметке ие болып, оның атын немесе суреттерін мүлдем басқа өнімге қою арқылы оны сатуға болады. Мысалы, Харли Дэвидсон брендінің киім-кешегі.

Идолдық тауарлар

Идол тауарлары немесе идол мерч – атақты адамдарға ("идолдарға") қатысты әртүрлі тауарлар. Идол тауарларын тұтыну – идол фандомының маңызды бөлігі. Мұндай тауарлар жанкүйерлер мен атақтылар арасындағы байланысты күшейтеді және оны физикалық деңгейде нығайтады. Көбінесе кездесетін идол тауарларына кеңсе тауарлары, компакт-дискілер, фотоальбомдар, күнтізбелер, телефон карточкалары, футболкалар (концерттік футболкалар да осы санатқа жатады), кілт сақиналары, белгішелер және басқа да тауарлар жатады. Виртуалды идолдар да тауар ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі оларды сатып алуға және сатуға болады. 1960 жылдары The Beatles музыка индустриясында сауданың жаңа жолын ашты, Лондон қаласында өздерінің Apple Boutique дүкенін ашып, The Beatles тауарларын сатты.