Кіріспе

Үйленген кино режиссерлері Мартин Элмер Джонсон (9 қазан 1884 - 13 қаңтар 1937) және Оса Хелен Джонсон (14 наурыз 1894 - 7 қаңтар 1953) – үйленген американдық саяхатшылар және деректі фильмдер жасаушылар. 20 ғасырдың бірінші жартысында бұл жұбайлар экзотикалық, қашық жатқан елдердегі оқиғалары туралы фильмдері мен кітаптары арқылы көпшіліктің қызығушылығын оятты. Фотографтар, зерттеушілер, жарнамашылар, табиғатты зерттеушілер және жазушылар Мартин мен Оса Шығыс және Орталық Африка, Оңтүстік Тынық мұхиты аралдары мен Британдық Солтүстік Борнеоның фаунасы мен халықтарын зерттеді. Олар сол кездегі беймәлім аймақтарды зерттеп, фильмдер мен фотосуреттер әкеліп, көптеген американдықтарға осы алыс жерлерді танысуға мүмкіндік берді.

Жас шағы

Мартин Элмер Джонсон 1884 жылдың 9 қазанында дүниеге келген. Оса Лейти 1894 жылдың 14 наурызында дүниеге келді және Канзас штатының Шануте қаласында өсті. Рокфорд (Иллинойс штаты) қаласында туғанына қарамастан, Мартин Джонсон Канзас штатының Линкольн және Индипенденс қалаларында өсті. Канзасқа қайтып бара жатқанда Мартин Джонсон Джек Лондонның 45 футтық қайықта әлемді аралау жоспары туралы оқыды. Джонсон Лондонға шақыруды сұрап хат жазды, ал Лондон оған тек тамақ пісіре аласың ба деп сұрап телеграмма жіберді, Джонсон оған: "Басып көрші" деп жауап берді. 1907-1909 жылдары әлемді айналып келген "Снарк" кемесінде Джонсонның түрлі міндеттері болды. Кейін ол АҚШ-ты аралап, саяхаты барысында жинаған фотосуреттер мен артефакттарды көрсетті. Ол Оса Лейтимен Осаның туған қаласы Канзастағы Шануте театрында саяхаттық фильмдерін көрсетіп жүргенде танысты. Олар 1910 жылдың мамыр айында Индипенденс қаласында үйленді және келесі жеті жылды Мартиннің саяхат фильмімен АҚШ және Еуропа бойынша гастрольде өткізді. Мартин 1913 жылы "Джек Лондонмен Оңтүстік теңіздер арқылы" атты кітабын жариялады.

Сафарилер

1917 жылы Мартин мен Оса тоғыз айлық сапармен Жаңа Гебридтер (қазіргі Вануату) және Соломон аралдарына аттанды. Сапардың басты сәті – солтүстік Малекула аралындағы Ұлы Намба тайпасымен болған қысқа, бірақ қиын кездесу. Олар сол жерге келгеннен кейін, басшы оларды кетіруге рұқсат бермеді. Британдық канонерлік кемесі оларға қашып құтылуға көмектесті. Сол жерде түсірілген кадрлар «Оңтүстік теңіздегі каннибал аралдары» (1918) көркем фильмінің түсіріліміне негіз болды. Джонсондар 1919 жылы Малекулаға қайта оралып, Ұлы Намба тайпасын тағы да түсірді, бұл жолы қарулы күзетпен. Ұлы Намба тайпасы «Оңтүстік теңіздегі каннибал аралдарында» өздерін көргеннен кейін қаруларын тастағандықтан, күзеттің қажеті болмады. Мартин мен Оса 1920 жылы сапарын Британдық Солтүстік Борнеоға (қазіргі Сабах) барып, Шығыс Африка жағалауымен теңіз экспедициясымен аяқтады. Отанына оралғаннан кейін «Жаңғыл тәжірибелері» (1921) және «Оңтүстік теңіздерінің бастылары» (1922) фильмдерін шығарды. Джонсондардың 1921-1922 жылдардағы алғашқы Африка экспедициясы «Жабайы Африка жануарларын іздеу» (1923) көркем фильмімен аяқталды. Екінші және ең ұзақ сапарында, 1924 жылдан 1927 жылға дейін Джонсондар уақытының көп бөлігін солтүстік Кенияда, олар «Жұмақ» деп атаған көлдің жанында, Марсабит тауында өткізді. «Мартиннің сафариі» (1928), «Осаның Жұмақтағы төрт жылы» (1941) және «Симба: аңдардың патшасы» (1928) фильмдері осы сапарлардың кадрларынан жасалған. 1925 жылы Оса мен Мартин Кенияда сафариде жүргенде Йорк герцогы мен герцогинясымен, кейіннен король Георг VI мен королева Елизаветамен кездесті. 1927-1928 жылдардағы үшінші Африка сафариі – бұл досы және демеушісі Джордж Истманмен, Истман Кодак компаниясын құрған адаммен бірге Ніл өзеніне жасаған саяхат болды. Бұл сапар, бұрынғы кадрлармен бірге Джонсондардың алғашқы сөйлейтін фильмдерінің бірі болды – «Мистер және миссис Джонсонпен әлем айналысында» (1930), киносериал, онда Мартиннің баяндамасы да бар. 1928 жылы ұлттық сайыстан үш «Бүркітші» таңдалып, Джонсондармен Шығыс Африкаға сафариге барды: Солтүстік Каролинадан Роберт Дик Дуглас кіші, Миннесотадан Дэвид Р. Мартин кіші және Джорджиядан Дуглас Л. Оливер. Үш скаут 1928 жылы Мартин Джонсонмен бірге «Африкада үш скаут: сафариде» атты кітапты жазды. Кейінгі өмірінде Дуглас (1912-2015) – адвокат, Мартин (1913-2004) – Американың «Бүркітшілер» ұйымының атқарушы мүшесі, ал Оливер (1913-2009) – Гарвард және Гавай университеттерінің профессоры болды. 1929-1931 жылдары Джонсондар Африкаға төртінші сапарын Бельгия Конгосында жасады. Олар Мбути тайпасын Итури орманында және Алумбонго тауларындағы гориллаларды түсірді. 1932 жылы түсірілген «Конгорилла» фильмі осы сапардың бір бөлігі болды және Африкада дыбысы тіркелген алғашқы фильм болды. 1932 жылы Джонсондар Осаның туған қаласы Шануттегі Шанут қалалық әуежайында (қазіргі Шанут Мартин Джонсон әуежайы) ұшуды үйренді. Олар ұшқыш куәлігін алғаннан кейін екі Сикорский десанттық ұшағын сатып алды: S 39 CS Spirit of Africa және S 38 BS Osa's Ark. Африкаға бесінші сапарында, 1933-1934 жылдары Джонсондар Африканың бойын ұшып өтіп, қазір классикалық әуе көріністерін түсірді: Африка далаларында жүретін үлкен бұқалар, жирафтар және басқа жануарлар. Олар Африкадағы Килиманджаро және Кения тауларының үстінен ұшып, оларды әуеден түсірген алғашқы ұшқыштар болды. 1935 жылы түсірілген «Бабуна» көркем фильмі осы кадрлардан жасалған. 1935 жылдың 3 қаңтарында «Бабуна» фильмі «Eastern Air Lines» ұшағында көрсетіліп, ұшу кезінде көрсетілген алғашқы дыбысты фильм болды. Фильмнің премьерасы 1935 жылдың 22 қаңтарында Нью-Йорктегі Риалто театрында өтті. 1935 жылы Джонсондар «Wheaties» дәнді дақылдар қорапшасында «Спорт чемпиондары» ретінде көрсетілді. Оса Джонсон қорапта пайда болған екінші әйел болды және ол Мартинмен бірге осы құрметке ие болған алғашқы ерлі-зайыпты болды. Джонсондардың соңғы сапары оларды 1935-1936 жылдары Британдық Солтүстік Борнеоға қайта әкелді. Олар қазір «Африка және Борнео рухы» деп аталған кішкентай десанттық ұшақты пайдаланып, «Борнео» (1937) фильмінің кадрларын түсірді. Мартин Джонсон Нью-Йорктің «Оқиғалар клубының» мүшесі болды. Ол 1936 жылдың 19 қарашасында клуб алдында Борнео экспедициясын сипаттады, бұл оқиға «Мартин Джонсон түні» деп аталды. Ол 1936 жылдың 17 желтоқсанында топ алдында «Борнео суреттерін» алдын ала көрсетті. 1937 жылдың қаңтар айында Мартин мен Оса Солт-Лейк-Ситидегі Мормон шатырында бүкіл ел бойынша лекция және радио турнесін бастады. 12 қаңтар күні таңертең олар Лас-Вегас және Бербанкқа ұшатын ұшаққа отырды. Ұшақ Калифорниядағы Лос Пинетос шыңының жанындағы нашар ауа-райында құлап түсті. Мартин ертесі күні қайтыс болды. Оса ауыр жарақат алды, бірақ жазылып, коляскада отырып жүздеген лекция оқыды. 1937 жылдың қазан айында «New York Times» газеті Осаның Африкаға жасаған соңғы сапары туралы хабарламаларды жариялады, онда ол масаи және басқа тайпалардың өмір салты мен әдеттерін сипаттады. Ол 1953 жылы Нью-Йорк қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оса Джонсонның «Мен оқиғаға үйлендім» автобиографиясы 1940 жылдың ең сатылымды көркем емес кітабы болды.

Оса Джонсонның "Үлкен аң аулау"

Телевизияның алғашқы жабайы табиғат сериясы, Оса Джонсонның "Үлкен аң аулау" немесе "Үлкен аң аулау" 1952 жылы көрсетілді. 26 жарты сағаттық эпизодтарды Explorers Pictures шығарды және негізінен Джонсонның түсірілімдерін пайдаланды. Оса Джонсон таныстырған эпизодтар: "Африка армиясы", "Африкадағы скауттар", "Суға өрмелеген балықтар, жүзбелі қорқыныш, алып пілдер, мүйізділер, Борнеоның бас аулаушылары, Джунглидегі үрей, Джунгли күші", "Джунгли жауынгерлері", "Қарақоса", "Симбаның іздері", "Жылдам шабуыл" және "Құпия тайпалар". Иван Т. Сандерсон таныстырған эпизодтар: "Қарулы қатер", "Жайдадағы камералар", "Қырып-жоятын топтар", "Өлімнің қаптары", "Тірі қалу үшін өлтір", "Масай тайпасының адам жегіштері", "Мүйізділер сафарисі", "Орангутан", "Пигмей аңшылары", "Жңа оқиғаға оралу", "Даланың қорқынышы" және "Жайда жерлермен саяхат".

Мартин және Оса Джонсон сафари мұражайы

Мартин және Оса Джонсон сафари мұражайы Осаның туған қаласы Канзастағы Чанутте орналасқан. 1961 жылы Джонсонның жетістіктерін сақтау және олар зерттеген салаларды одан әрі дамыту үшін құрылған Сафари мұражайы (алғашқы атауы осылай болған) өсіп, гүлденді. Мұражай Джонсонның фильмдері, фотосуреттері, қолжазбалары, мақалалары, кітаптары және жеке заттарынан бастау алды, оларды Осаның анасы сыйға берген болатын. Мұражай әдемі ескі теміржол депосын Шануте қалалық кітапханасымен бөліседі. 1998 жылы History Channel Traveler сайты Мартин және Оса Джонсон сафари мұражайын «америкалық стильдегі романтиканы бейнелейтін» «Валентин күніне арналған ең үздік он тарихи орынның» бірі деп таныды. 2001 жылы The Pitch (газет) Канзастағы Чанутты және мұражайды «Ең жақсы романтикалық бір күндік саяхат» деп атады. Мұражайдың басқаруын он екі мүшеден тұратын ерікті қамқоршылар кеңесі жүзеге асырады. Сонымен қатар, мұражайды қолдау көрсетіп, оны өкілдік ететін құрметті қамқоршылар да бар. Құрметті қамқоршылардың қатарында: Джек Бадал, Роберт Баллард, Кевин Браунлоу, М. Миллер Дэвис және Айден Майери, Нэнси Дурбин, Джек Ханна, Эд Элберт («The Mighty Quinn» фильмінің, басқаларымен бірге, продюсері), Келли Энрайт, Джойс Харрелл, Дик Хьюстон (Elefence International президенті), Ивонн Хьюстон (Осаның қызы), Элеонора және Паскаль Императо, Шкайлер Джонс, Нэнси Лэндон Кассебаум Бейкер, Ламонт Линдстром, Кеннет Лав, Кейт және Т. Дж. Миллер, Маргарет Мур, Кей және Джордж Шаллер, Игор Сикорский, кіші (Игор Сикорскийдің ұлы), Ян және Роми Сватош, Рой Томас, Стэн Уолш (Саяхат және оқиғалар киноқоғамы), Кит Ваушоп (Габондағы АҚШ елшісі, зейнеткер), Холли Уоффорд (Lake Paradise Entertainment продюсері) және Рэй Вудс. Есімдері мәңгілікке сақталған құрметті қамқоршылар: Марианна Бич, Верн Карстенс (Джонсонның ұшқышы), Гэри К. Кларк (Топека хайуанаттар бағының бұрынғы директоры және Cowabunga Safaris президенті), Клайв Касслер, Дик Дуглас, Кларк Геттс (Осаның екінші күйеуі), Байрон Харрелл, Белл Лейти (Осаның анасы), Дэвид Мартин, Дуглас Оливер, Майк Резник, С. Джексон Сельсор, Кенхелм Стотт, кіші (Сан-Диего хайуанаттар бағының бас кураторы және Ұлттық су асты және теңіз агенттігінің қамқоршысы), Лоуэлл Томас, Джозеф Тилтон (Джонсонның операторы), Малон Уоллес III және Хелен (Джойс) және Джордж Ваушоп (Хелен Джонсонның бұрынғы хатшысы, ол Лоуэлл Томасқа жұмыс істеген).

Бауырлас мұражайлар Музей де Манега және Сабах мұражайы

Мартин және Оса Джонсон сафари музейінің екі халықаралық бауырлас мұражайы бар: Буркина-Фасодағы Манега мұражайы және Малайзияның Сабах штатындағы Сабах мұражайы. Бұл серіктестіктер 2000 және 2004 жылдары музейлер арасындағы халықаралық серіктестік бағдарламасы аясындағы кураторлық алмасулардың нәтижесінде құрылды. 2011 жылдың 22 ақпанында Сабах мұражайы Малайзияның Сабах штатындағы Сандакан мұралық мұражайында «Сандакандағы сафари» көрмесін ашты. Бұл көрме Джонсонның 1920 және 1935-1936 жылдардағы Борнео экспедицияларына арналған және Сабах мұражайының кураторы Стелла Му жасаған. SUARA қауымдық киностудиясы Сабах мұражайы және Сабах қоғамымен бірлесіп, Оса мен Мартин Джонсонның Солтүстік Борнеодағы соңғы саяхаты туралы фильмнің премьерасын өткізуге келісті. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 2012 жылдың 30 қыркүйегінде Борнео Эко кинофестивалінде болды.

Диснейдің жануарлар дүниесі

Уолт Дисней компаниясы 1976 жылы "Табиғаттың құпияларын түсіру" бағдарламасы үшін Мартин және Оса Джонсон Сафари мұражайынан Джонсонның фильмін лицензиялауды алғаш рет іске қосты. Дисней 1998 жылдың 22 сәуірінде ашылған Диснейдің Жануарлар патшалығындағы "Рафикидің планетасын бақылау" аясында Джонсонның фильмін қайтадан лицензиялады. 1997 және 1998 жылдары Дисней командасы мен сәулетшілер жаңа "сафари ложасын" әзірлеу үшін зерттеу және шабыт алу мақсатында мұражайдан Джонсонның фильмдерін алды. Диснейдің Жануарлар патшалығы Лоджы 2001 жылдың 16 сәуірінде ашылды. Лодждің Sunset Lounge-ында Оса Джонсонның 1940 жылғы "Мен оқиғаға үйлендім" автобиографиясының түпнұсқасымен бірге 36 Джонсонның суретінен тұрақты көрме ұйымдастырылған.

Мартин + Оса

Мартин және Оса Джонсон 2006-2010 жылдар аралығында "Мартин + Оса" киім желісіне және "Американ Игл Аутфиттерс" компаниясы құрған 28 "Мартин + Оса" дүкендерінің жалпыұлттық желісіне ат берді, шабыттандырды және оқиғаның негізін құрады. "Мартин + Оса" компаниясы киімдері мен аксессуарларында Джонсондарға сілтемелерді пайдаланды. Мысалдар: "1910" (Мартин мен Осаның үйленген жылы), "S 38" (Джонсондар ұшқан Sikorsky S 38 амфибиялық ұшағын көрсетеді) және "NC 52V" (олардың Sikorsky S 39 ұшағының тіркеу нөмірі). 2016 жылы Мартин және Оса Джонсон Сафари Музейі "Мартин + Оса" тауарлық белгілерін иеленді.

Басқа сілтемелер

Оса Джонсон (сонымен қатар «Сафари киіміндегі әйел» деп танылған) – Артур Копиттың 1962 жылғы «Камералық музыка» пьесасының басты кейіпкері. «Up» (2009) анимациялық фильмінде Джонсонның нақты өмірдегі оқиғасына ұқсас сюжеттік элементтер бар екені айтылады. Бұл баласыз жұбайдан бастап, саяхаттағы «барлаушыға» дейін. Мунцтың «Оқиға рухы» деп аталған дирижаблі Джонсонның «Африка рухы» ұшағы мен Осаның «Мен оқиғаға үйлендім» атты танымал автобиографиясының араласуындай естіледі. 1934 жылғы 25 сәуірде Нью-Йорк қаласынан «Оқиға рухы» дирижаблінің ұшырылуын жарнамалайтын ойдан шығарылған плакат бар. Бұл оқиға Джонсонның 1933-1934 жылдардағы «Ұшқыш сафари» саяхатының басталуымен және уақытымен сәйкес келеді. Сонымен қатар, Фредриксендердің «Жәннат сарқырамасына» қарап тұрған үй туралы арманы Джонсонның «Жәннат көліне» немесе «Жәннатты көлге» қарап салған үйін еске түсіреді. 2005 жылы Австралияның Мельбурн қаласындағы Каир клубының оркестрі Джонсонның 1932 жылғы «Конгорилла» фильмінен шабыттанған 1932 жылғы «Конгорилла фокстротын» қайта жаңғыртты. Мартин мен Оса Джонсонның фотосуреттері «Лемони Сникеттің апатты оқиғалар сериясы» (2004) және «Музейдегі түн» (2006) фильмдерінде, сондай-ақ Тим Уокердің 2010 жылғы «Жоғалған саяхатшы» қысқа фильмінде пайда болады. Джонсонның фильмдерінен алынған фрагменттер Су Фридрихтің 1996 жылғы «Жасыру мен іздеу» фильмінде қолданылды. 2010 жылы Мартин мен Оса Джонсон Канзастың 8 кереметінің бірі деп танылды! (Kansas Sampler Foundation). Ақын Элизабет Бишоптың «Күту бөлмесінде» атты өлеңінде 1918 жылғы ақпан айындағы «National Geographic» журналындағы Мартин мен Оса Джонсонның суретіне сілтеме жасалған, оны ол бала кезінде оқыған. Мартин Джонсон Джеймс М. Кейннің 1932 жылы «American Mercury» журналында жарияланған «Мұздағы сәби» атты әңгімесінде сарказммен еске алынады. 1934 жылы Мартин мен Оса Джонсон Wheaties таңғы астық қорабында бейнеленген алғашқы үйленген жұп, ал Оса – екінші әйел болды. Осы жылдан бастап Wheaties «Чемпиондардың таңғы асы» слоганына сәйкес танымал адамдардың суреттерін астық қораптарына жариялай бастады. Мартин мен Оса өздерінің Sikorsky S 39 амфибиялық ұшағының үстінде бейнеленген. (Wheaties қораптарындағы спортшылар тізімін қараңыз.)