Кіріспе

Уилтон – археологтардың 8000-4000 жылдар аралығында бірдей тас және тас емес технологияларды қолданған археологиялық ескерткіштер мен мәдениеттерді жалпылау үшін пайдаланатын термин. Археологтар Уилтонды көбінесе технокомплекс (археологиялық мәдениет) немесе индустрия деп атайды. Технологиялық индустриялар тас құралдар жиынтығының ортақ дәстүрімен анықталады, бірақ бұл технологиялық индустриялар жалпы мәдени мінез-құлыққа дейін кеңейеді. Сондықтан археологтар осы индустрияларды ерекше мәдени таксономияны анықтау үшін қолданады. Замбиядағы археологиялық жиынтықтарда тас емес технологияның дәлелдері бар, бұл кейбір археологтарды ағаш құралдарының маңыздылығы артып бара жатқаны туралы гипотеза жасауға итермеледі. Дегенмен, соңғы зерттеулер Уилтонды 4000 жыл бұрынғы соңғы тас дәуірінен бөліп қарастырады. Уилтон термині адам популяцияларының мінез-құлқын жалпылау мақсатында қолданылса да, Уилтон сияқты технологияны пайдаланған және Уилтонға тән мінез-құлық көрсеткен топтар теңіз жағасына жақын және таулы жерлерде кездеседі. Бұл алуан түрлі ландшафттар археологтардың осы терминмен қамтуды көздеген Уилтон мәдениетінің ерекшелігіне қайшы келеді. Шындығында, археологиялық қорлар мен изотоптық деректер Уилтонның аңшы-жинаушыларының әртүрлі технологияларды қолданғанын және диета, жылдамдық және алмасу желілері сияқты әртүрлі мінез-құлықтарды көрсеткенін көрсетеді. Ағаш және сүйек құралдарының қосымша табылуы археологтарды Уилтон технологиясын жасаған қоғамда биологиялық материалдардың маңызды рөл атқарғаны туралы ойға жетеледі. Оукхерст сияқты бұрынғы технологиялық индустриялар сүйек және ағаш сияқты биологиялық құралдарды қамтыған болуы мүмкін, бірақ биологиялық қалдықтар археологиялық жазбаларда жақсы сақталмайтындықтан, археологтар әрқашан осы биологиялық құралдарды технологиялық индустрияларды анықтау үшін пайдалана алмайды. Осы сайттардағы аңшы-жинаушылардың мәдени мінез-құлқындағы өзгерістерді көрсететін тас және тас емес технологиядағы осы өзгерістер кейбір археологтарды Уилтон технологиясын жеке мәдени бірлік ретінде тануға итерген. Уилтон көбінесе үлкен тас технологиясынан кішкентай тас технологиясына, сондай-ақ тас қырғыштар мен артқы жағынан өңделген құралдарға баса назар аудару арқылы өзгеру ретінде сипатталады, бірақ Уилтонмен байланысты барлық ескерткіштерде артқы жағынан өңделген құралдардың саны көп емес. Көптеген археологтар Уилтонның жеке мәдениет немесе ұлттық емес екенін, бірақ оның орнына Замбия, Зимбабве, Трансваль және Оңтүстік Африканың көп бөлігіндегі 8000-4000 жылдар аралығындағы шағын аймақтардағы жалпы тенденцияларды көрсеткенін мойындайды.

Уилтон жартасы

Уилтон технологиясын алғаш рет Джон Хьюит, Оңтүстік Африканың шығыс Кап аймағындағы Алисдейл маңындағы Уилтон фермасындағы үңгірді К. Уилмотпен бірлесіп қазғаннан кейін сипаттады. Арқасы бар құралдар тас құралдың бір жиегін шамамен 90 градус бұрышпен дөңгелете жасалды. Бұл арқасы бар құралдар, әдетте, снарядтарға бекітіліп, тікенек қызметін атқарды. Археологтар Уилтон үңгіріндегі жиынтықты Оңтүстік Африка, Замбия және Зимбабведегі Уилтонға ұқсас басқа жиынтықтарды анықтау үшін пайдаланды. Бүгінде Уилтон технологиясы алдыңғы Оукхерст өнеркәсібімен салыстырылатын географиялық ауқымды қамтиды. Уилтон бастапқыда көптеген қырғыштарды қамтитын Уилтон фермасынан табылған археологиялық жиынтықпен байланысты болды, бірақ басқа жерлердегі археологиялық жиынтықтар арқасы бар технологияның қосымша дәлелдерін көрсетті. Сондықтан, қазіргі таңда Уилтон технологиясы қырғыштар мен арқасы бар бөлшектер сияқты формалды құралдардың көбеюімен, сондай-ақ өлшемдерінің айтарлықтай кішіреюімен байланысты, оның ішінде Замбия мен Зимбабведегі кейбір орындар да бар. Өнеркәсіптердің бұл мозаикасы Уилтон сияқты технологиялық өнеркәсіптерді аймақтық тұрғыдан жалпылауды қиындатады. Сондықтан, Уилтон термині қазір 8000 жылдан 4000 жылға дейінгі кезеңмен шектелген.

Технология

Археологтар Уилтон жиынтықтарын тас және тас емес технологияның түрлі-түрлі нұсқаларымен байланыстырады. Тас материалдары – ең ұзақ сақталатын артефакттардың бірі және археологтарға өткен адамдардың қылықтарын түсінуге мүмкіндік береді. Сирек жағдайларда археологтар тас емес технологияны, яғни биологиялық материалды таба алады. Мысалы, найзаның ағаш сабы немесе қазба таяқтары сияқты биологиялық материалдар, әдетте тек тас материалдары арқылы бейнеленетін, өткен шақтағы азық іздеуші қауымдардың кең мәдени үлгісі туралы мәлімет береді. Уилтон археологиялық деректері бойынша археологтар көптеген тас құралдарға және биологиялық құралдар табылған жағдайларға қол жеткізе алады, бұл Уилтонды тек тас емес, сонымен қатар тас емес технология арқылы да анықтауға мүмкіндік береді.

Тас технологиясы

Бастапқыда Оңтүстік Африкадағы Уилтон тау жыныстарынан табылып, Джанет Дикон Уилтон жинақтарын Уилтонның басталуын (0 кезең), өсу кезеңін (1 кезең), жетілу кезеңін (2 кезең) және құлдырау кезеңін (3 кезең) белгілейтін төрт кезеңге жіктеді. Джанет Дикон 10 000 жыл бұрынғы Уилтон тау-кен баспанасындағы алдыңғы тас өнеркәсібін анықтады. Бұл тас материалдар ірі жануарлармен байланысты, бұл алдыңғы адамдардың ірі жануарларды азық еткенін көрсетеді. Бұл ірі тас құралдар Гудвин мен Лоудың Смитфилд деп атаған, Уилтоннан бір уақыттағы, бірақ ерекше мәдениетке жатады. 8000 жыл бұрын Уилтон жеріндегі сырғытқыштар әлдеқайда кішірейді, ал осы уақытта құралдардың өте аз түрлері ұсынылған. Дикон бұл Уилтонның өсу кезеңіне (1 кезең) негіз болатынын, ол шамамен 4800 жыл бұрын жетілген кезеңге (2 кезең) қарай бұрылатынын айтады. 2 кезеңде сырғытқыштардың көлемі мен пішініндегі ең аз өзгерістер, сондай-ақ ұсақ жануарлар басым болатын фауналық жиынтық байқалады, бұл Уилтонды оның алдыңғысынан ерекшелейді. Бұл кезеңде Уилтонға тән қолмен жасалған құралдардың өндірісі де артады. Дикон бұл өсімге назар аудармаса да, қолмен жасалған құралдар Гвишо сияқты жерлердегі Уилтон жинақтарында кең таралған факторға айналады. Археологтар бұл құралдарды найзаға ұқсас қару жасауға арналған ілгектер ретінде қарастырады. Кейбір археологтар стандартталған тас сегменттері мен қолмен жасалған құралдардың қайта пайда болуы халық санының өсуі және климаттың нашарлауы сияқты қоршаған ортаның стрессіне бейімделуді көрсетеді. Замбиялық Уилтон технологиясы Мүмбва жерінен анықталды, ол Оңтүстік Африка Уилтонымен ұқсас технологияларды бөліседі және сол кейінгі тас дәуірінің кезеңіне (8000-4000 жыл бұрын) жатады. Луано бұлағынан алынған тас технологиясы негізінен кварцтан тұрады және Оңтүстік Африка сияқты, формальды құралдарға назар аудара отырып, көлемін азайтуға бағытталған. Алайда, бұл жер Denticulate құралдарының көптігімен ерекшеленеді. Басқалар Замбиядағы Начикуфан жинақтарының барлығында да Уилтонға ұқсас көрініс жоқ екенін атап өтті, сондықтан олардың кейінгі тас дәуіріндегі рөлін күмәндандырады. Уилтон мен Начикуфан арасындағы айырмашылық алдыңғы Оукхерст технологиясын анықтаған ірі сырғытқыштардың болмауымен анықталады. Замбиядағы Гвишо сияқты ұқсас жерлерде органикалық емес (тас) және органикалық құралдар табылды. Гвишодағы тас технологиясы да кварц шикізатынан жасалған. Атап айтқанда, Зимбабведегі Помонге, сондай-ақ Замбиядағы Гвишо және Амадзимба үңгірлері сүйек және ағаш технологиясының әртүрлі түрлерін ұсынады. Зимбабведегі Помонге үңгірінде 2000 жыл бұрын пайда болған бірнеше ағаш және сүйек құралдары сақталған. Екі үлкен және төрт кішкентай ағаш оқ ұшы және ілмек пішіндес элемент Помонгеден сүйек сынықтарымен бірге табылған, олар сыпыру қозғалысының нәтижесі болуы мүмкін. Гвишода табылған сүйек құралдарының мысалдары - ұштар, шүберектер және инелер. Бұл құралдардың түрлері Оңтүстік Родезиядағы Амадзимба үңгірінде де кездесті. Бұл айырмашылық осы жерлерде пайдаланылған технологиялардың айқын айырмашылығынан немесе тафономикалық бейімділіктерден туындауы мүмкін. Яғни, археологиялық жазбаларда биологиялық материалдар сирек кездесетіндіктен, биологиялық құралдардың дәлелі жоқ жерлер технологиялық өзгерістердің орнына нашар сақталған жағдайларды бейнелеуі мүмкін. Гвишода табылған ағаш сынықтары - бұл осы жерлерде ағаш құралдар ретінде маңызды екенін білдіретін технологиялық стратегияның тағы бір түрі. Кейбір археологтар 8000 мен 4000 жыл бұрынғы Уилтон жерлері ұқсас тас және тас емес технологияны қолданатынын көрсеткенмен, Гвишо бұлағы, Помонге, Мүмбва, Уилтон тау-кен баспанасы және Роуз Коттедж үңгірі сияқты жерлер арасындағы айырмашылықтар орта Холоцен кезінде жинап алушылардың қолданған құралдарының өзгеруін көрсетеді. Жиілік пен құралдардың түрлерінің өзгеруі осы жерлердің әрқайсысындағы өзгерісті көрсетеді. Бұл өзгерістер әр түрлі қоршаған ортаға бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін, алайда Уилтон сияқты жинақтар әлі де үлкеннен кішіге ауысуды көрсетеді, сондықтан әр түрлі диеталар, әлеуметтік желілер және халық өзгерістерін қамтитын мінез-құлық бейімделуіндегі өзгерістерді білдіруі мүмкін. Өсімдіктерді пайдалану 2000 жыл бұрын Уилтонның қоныстануы кезеңінде артады. Бұл өсімдіктер мен жануарларды пайдалану тенденциялары Оңтүстік Африканың ішкі аймақтарындағы Роуз Коттедж үңгірі сияқты жерлерде де байқалады. Мұнда ұсынылған Bovidae тізімі ішінде бұрынғы адамдар зебра, тасбақа, түйеқұмырсқа және ұсақ жайылымдық антилопаларды жеген. Замбияның осы аймағында бұл жануарлар бүгінгі Замбиядағы ұқсас ортаны көрсетеді. Бұл Оңтүстік Африканың ішкі аймақтарындағы ортаның тұрақсыздығымен салыстырылады, бірақ екі жерде де тұрғындардың жануарлар мен өсімдіктерді пайдалану үлгілері ұқсас. Оңтүстік Африканың оңтүстік жағалауында да, мұхитқа жақын болса да, фауналық жинақтар құрлықтағы аң ауру стратегияларын көрсетеді, бірақ теңіз ресурстарындағы сәл ғана өсім байқалады. Нельсон Бэй үңгірі сияқты жерлер 9000 мен 5000 жыл бұрынғы ұсақ жануарларға тәуелділікті жалғастырды. Алайда, 5000 жылдан кейін Нельсон Бэй үңгірі және басқа да жағалау жерлеріндегі диета теңіз ресурстарындағы өсіммен сипатталады. Нельсон Бэй үңгірінде 3300 жыл бұрын балық және етегі сияқты теңіз ресурстары осы адамдар үшін негізгі тағам көзіне айналды. Нельсон Бэй үңгірінен 14 шақырым қашықтықта орналасқан Матжес Ривер жері де құрлықтағы тағамдардан алыстауға ұқсас үрдіс көрсетеді, бірақ теңіз ресурстарын іздеудің орнына, изотоптық және археологиялық деректер Матжес Ривер тұрғындарының аралас диетаға ие болғанын көрсетеді. Уилтон тау-кен баспанасы мен Замбия сияқты жерлер арасындағы аймақтық айырмашылықтарды көруге болады. Уилтон жерінде қолмен жасалған құралдар аз, бұл бүгінде Уилтон жинақтарын анықтайтын нәрсе, бірақ Замбиядағы жерлерде қолмен жасалған құралдардың саны көп. Керісінше, кейбір археологтар тас құралдардың көлемінің азаюы үлкен әлеуметтік желілер арқылы тараған тәжірибе екенін ұсынады. Екінші жағынан, охра ультракүлгін сәуледен қорғау және тас құралдарын найзаға ұқсас қаруларға байланыстыру үшін пайдаланылатын мастика сияқты функционалдық қолданысқа ие, бірақ көптеген ғалымдар охра топтық үлгілерді, мысалы, қабық мөлдіреулерін бейнелеу үшін де қолданылғанын айтады. Охра Уилтон кезеңіне жататын жерлеулерден де табылды, бұл охраның рәсімдік маңыздылығын көрсетеді. Тас технологиясы Оңтүстік Африка ландшафтында алмасылған болса да, орта Холоцен кезеңінде құрал емес тас материалдарының болуы әртүрлі мінез-құлықтарды көрсетеді. Аймақтық технологиялық айырмашылықтардың арасында, негізінен жағалау аймақтарында орналасқан жерлеу әдеттері бар, олар жерлеулермен бірге жүретін материалдық мәдениетте кеңінен өзгереді. Бұл авторлар жерлеулермен бірге қабық мөлдіреулерінің өсуін көрсетеді және бұл стресстік ортаны және топтық үлгілерге ұлғайтылған назарды көрсетеді. Соңғы жағдайда археологтар аумақтық қорғаумен байланысты эксклюзивті мінез-құлықтың дәлелі емес, алмасу желілерінің өсуін түсіндіреді. Уилтон қауымдастықтарының аймақтық айырмашылықтарын мысал ретінде келтіру үшін Дракенсберг таулы аймалының жақындағы зерттеулері жинап алушы қауымдастықтарының үлкен желілерін көрсетеді. Стюарт және әріптестері стронций изотоптарын қолдана отырып, 8000 жыл бұрын осы аймаққа жүз шақырымнан астам қашықтықтан түйеқұмырсқа жұмыртқалары жеткізілгенін көрсетті. Бұл үлгі Оңтүстік Африка ландшафтының белгілі бір бөлігіне орналасқан жағалау аймақтарындағы үлгімен қарама-қарсы келеді, бұл аймақтық жылдамдық және материалдық алмасу мүмкіндігінің айырмашылығын көрсетеді. Африкадағы жинап алушы қауымдастықтары 50 000 жылдан бері түйеқұмырсқа жұмыртқасынан жасалған мөлдіреулерді пайдаланып келеді. Археологтар...

Демография

Уилтонның шағын, стандартты тас құралдары – Оңтүстік Африка арқылы халықтардың қозғалысы және осы арқылы әртүрлі азық-жинаушы топтардың өзара әрекеттесуімен байланысты. Алайда, ортаңғы голоцен кезінде температураның жоғарылауы шөлді аймақтардың пайда болуына әкеп соқты, бұл Оңтүстік Африкадағы азық-жинаушы халық үшін қолайсыз жағдайлар тудырды. Оңтүстік Африкадағы археологиялық ескерткіштер Уилтон технологиясының кеңістікте үзіліссіз таралуын көрсетпейді, демек, халық тығыздығы төмен болған. 8000–4000 жылдар аралығында шағын, формалды құралдарды қолдану және оларға баса назар аудару, нашар қоршаған орта жағдайларымен күресу стратегиясы ретінде түсіндірілуі мүмкін. Бірақ, ірі құралдардан кішкентайларға біртіндеп ауысу Оңтүстік Африкадағы азық-жинаушы қауымдастықтар арасында кең желілер болғанын көрсетеді, бұл желілер солтүстікке қарай Замбия мен Зимбабве аймақтарына дейін жеткен болуы мүмкін. Замбиядағы Мумбва ескерткішінің алғашқы сипаттамасында Проч Хойсан халықтарының Орталық Африкада шамамен 20 000 жыл бұрын пайда болғанын айтқан. Д’Эрико және әріптестерінің басқа есептері Шекер үңгірінен алынған мәліметтерді пайдаланып, Хойсан қауымдастықтарының 40 000 жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Бұл қарама-қайшылық көзқарастар Калахари дебатының екі негізгі аспектісін көрсетеді, онда тас дәуірінің соңғы кезеңіндегі халықтар мен қазіргі заманғы жергілікті қауымдастықтар арасындағы мәдени байланыс мәселесі зерттеледі. Бір жағынан, Африка қауымдастықтарының мәдени бірегейлігі тарихқа дейінгі халықтармен тікелей байланысты және тарихқа дейінгі мінез-құлықты сипаттауға көмектеседі. Алайда, мәдени байланыс пен трансформация мыңдаған жылдар бойы жүріп келеді, сондықтан қазіргі қоғамдар тарихи дәуірге дейінгі халықтың мәдени мінез-құлықтарын толыққанды бейнелемейді. Голоцен кезінде Уилтон технологиясының қазіргі Оңтүстік Африкадағы жергілікті қауымдастықтардың негізін құрайтындығы туралы сұрақ туындайды. Уилтон – 4000 жылдан бұрын пайда болған соңғы тас дәуірінің алдындағы соңғы танымал технологиялық өнеркәсіп. 4000 жылдан кейін азық-жинаушылар қолданатын технологиялар Оңтүстік Африка бойынша біртектіліктерінен айырылып, әртүрліленіп кетеді. Адамдар жасаған құралдардың түрлерінің әртүрлілігінің артуы, адамның белгілі бір ортаға бейімделуін көрсетеді және бұрынғы 8000–4000 жылдар аралығында болған алмасу желілерінен үзілуді білдіруі мүмкін. Азық-жинаушы және мал өсіруші қауымдастықтар арасындағы байланыс қолданыстағы құралдардың түрлеріне және мәдени мінез-құлыққа әсер еткен болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар барлық азық-жинаушы қауымдастықтардың мал өсіруші өмір салтына бейімделмегенін, керісінше, жаңа экономикаға арналған құралдарға маманданған мал өсірушілердің пайда болуына бейімделгенін көрсетеді. 2000 жылдан кейін экономиканың өзгеруі азық-жинаушылардың мәдени тәжірибесін өзгертпеген болуы мүмкін, бірақ бұл экономиканың енгізілуі тас технологиясының түрлерін өзгертті. Креолизация – екі ерекше мәдениеттің байланысы нәтижесінде жаңа мәдени ерекшеліктердің пайда болуы. Тарихи өткенде креолизацияның болуы мәдени бірегейліктердің қазіргі күнге дейін сақталғандығы туралы сұрақтар тудырады. Егер мәдени бірегейлік сақталса, археологтар қазіргі заманғы жергілікті қауымдастықтарды голоцендік мінез-құлықты түсіндіру үшін пайдалана алады, бірақ креолизация мәдени мінез-құлықтың өзгеруін көрсетеді. Бұл тас құралдар мен мәдени мінез-құлық арасындағы айырмашылық туралы қосымша сұрақ тудырады. Мысалы, Оңтүстік Африкадағы азық-жинаушылар мал шаруашылығымен байланысты экономикалық өзгерістер нәтижесінде тас сырғанақтарды өндіруді арттырса, бұл мәдени мінез-құлықтың өзгеруін ме, әлде материалдық өндірістің өзгеруін бе? Сонымен қатар, құралдар экономикадағы өзгерістерге байланысты болуы мүмкін, ал міндетті түрде мәдени мінез-құлықтарға байланысты емес, сондықтан мәдени бірегейліктер тас технологиясымен тікелей байланысты деп айту қиын. Бұл бізді Уилтон сияқты тас өндірісінің мәдени мінез-құлықты тым жалпыластырып, Оңтүстік Африкадағы топтардың жеке басын дәл бейнелемеуі мүмкін деген алаңдаушылыққа қайта әкеледі.