Кіріспе
Агрегаттардан, байлаушы заттардан және судан жасалған құрылыс материалы. Стукко немесе жұқа қабықша ылғалды күйде жағылады және өте тығыз қатты күйге қатаяды. Ол қабырғалар мен төбелерге, сыртқы қабырғаларға сәндік жабық ретінде, сондай-ақ сәулетте мүсіндік және көркем материал ретінде қолданылады. Стукко металл, кеңейтілген металл тор, бетон, шлак блогы немесе саз кірпіш пен кебісшенің құрылыс материалдарына сәндік және құрылымдық мақсаттарда жағылуы мүмкін. Ағылшын тілінде "stucco" сөзі кейде ғимараттың сыртқы жабынына, ал "plaster" – ішкі жабынына қатысты қолданылады. Дегенмен, төменде сипатталғандай, материалдардың өзінде көбінесе айырмашылық болмайды немесе өте аз болады. Басқа еуропалық тілдерде, әсіресе итальян тілінде, мұндай ерекшелік жоқ: итальян тілінде "stucco" гипс дегенді білдіреді және екі жағдайға да қолданылады.
Stucco or render is a construction material made of aggregates, a binder, and water. Stucco is applied wet and hardens to a very dense solid. It is used as a decorative coating for walls and ceilings, exterior walls, and as a sculptural and artistic material in architecture. Stucco can be applied on construction materials such as metal, expanded metal lath, concrete, cinder block, or clay brick and adobe for decorative and structural purposes. In English, "stucco" sometimes refers to a coating for the outside of a building and "plaster" to a coating for interiors. As described below, however, the materials themselves often have little or no difference. Other European languages, notably Italian, do not have the same distinction: stucco means plaster in Italian and serves for both.
Құрамы
Глюконың негізгі құрамы – цемент, су және құм. Стеклян, гипс және ерітінді арасындағы номенклатуралық айырмашылық көбінесе қолданылуына, емес, құрамына байланысты. Он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін ғимараттың ішінде қолданылатын гипс пен сыртында қолданылатын штукатурдың негізгі материалдары бірдей болды: әк пен құм (бұл материалдар ерітіндіге де қолданылады). Қосымша беріктік үшін жануарлар немесе өсімдік талшықтары жиі қосылатын. XIX ғасырдың соңында портланд цементін жиірек қосып, штукатурдың беріктігін арттыруға тырысты. Сонымен қатар, дәстүрлі әк жабыншалары гипс жабыншаларымен алмастырылды. Дәстүрлі штукатур әк, құм және судан жасалады. Қазіргі заманғы штукатур портланд цементінен, құмнан және судан жасалады. Қазіргі заманғы штукатурдың өткізгіштігі мен жұмыс істеуге қолайлылығын арттыру үшін әк қосылады. Кейде акрил және шыны талшықтары сияқты қоспалар штукатурдың құрылымдық қасиеттерін жақсарту үшін қосылады. Бұл әдетте дәстүрлі үш қабатты әдіске қарағанда бір қабатты штукатурлау жүйесі деп саналады. Әк штукатуры салыстырмалы түрде қатты материал, оны қолмен қиындықсыз сындыруға немесе шабуға болады. Әктің өзі әдетте ақ болады, ал түсі құрамдық бөліктерден немесе қосылған пигменттерден келеді. Әктің судағы аз еру қабілетінің арқасында (ерітіндіде жарықтарға сіңіп, қатаңдануы мүмкін) әк штукатуры белгілі бір деңгейде өзін-өзі жасай алады. Портланд цементінен жасалған штукатур өте қатты және хруптты, егер оның негізі тұрақты болмаса, оңай жарылуы мүмкін. Әдетте оның түсі портланд цементінің табиғи түсінен сұр болады, бірақ ақ портланд цементі де қолданылады. Бүгінгі күні штукатур өндірушілер бітіру қабатында араластырылатын кең түрлі түстерді ұсынады. Тас және шыны сынықтары сияқты басқа материалдар кейде кептірмес бұрын бітіру қабатына "шашыратылады", ал дайын өнім әдетте "тас шашырған", "құм шашырған" немесе тастар тікелей штукатурға енгізілген жағдайда "қабыршақты" деп аталады, бұл әдіс негізінен 20-шы ғасырдың басынан 21-ші ғасырдың басына дейін қолданылды.
Дәстүрлі штукатур
Құрылыс материалы ретінде, штукатур – берік, тартымды және ауа райына төзімді қабырға жабу материалы. Дәстүрлі түрде ол ішкі және сыртқы әрлеу ретінде бір немесе екі жұқа қабаттап, қатты тас, кірпіш немесе тас бетіне тікелей жағылатын. Соңғы қабат көбінесе өз түсімен келеді және көрінісі үшін әдетте текстураланған болады. Кейіннен, ауыр ағаш және жеңіл ағаш қаңқалы құрылыс әдістерінің енгізілуі мен дамуымен, штукатур осы жаңа қолдануға бейімделді. Ол үшін нығайту торлары немесе латалар қосылды, олар құрылымдық тіреулерге бекітіліп, араларын жабады. Бұл қабаттардың қалыңдығы мен санының артуы жарықтардың пайда болуын бақылауға көмектесті. Латалар ылғалды гипске қолдау көрсетті және шынықтырылған штукатурдың кеуектілігіне төзімділік берді. Штукатур мен латаларды қолданудың дәстүрлі әдісі үш қабаттан тұрады: бастапқы қабат, ортаңғы қабат және соңғы қабат. Гипстің екі негізгі қабаты қолмен немесе машинамен жағылады. Соңғы қабатты тегістеп, қолмен текстуралап, құммен бояп немесе бүркіп жағуға болады. Алғашқыда латалар – қабырғаға көлденең орнатылған ағаш тілімдері болды, олардың арасында бос кеңістіктер қалдырылып, гипс қатып қалғанша оны ұстап тұрды. Бұл лата және гипс әдісі кеңінен таралды. Сыртқы қабырғаларда латалар ауа райына төзімді, асфальтқа сіңген мата немесе қағаздың үстіне орнатылады, бұл құрылымды штукатурдың кеуектілігі арқылы өтетін ылғалдан қорғайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ағаш латалардың орнына металл торлар қолданыла бастады. Сымды гальвандау оны коррозияға төзімді етіп, сыртқы қабырғаларға қолдануға жарамды жасады. 21-ші ғасырдың басында бұл "дәстүрлі" әдіс – сым торлы латалар мен үш қабатты сыртқы гипс әлі де кеңінен қолданылып келді. АҚШ-тың жылы климатты аймақтарында (Калифорния, Невада, Аризона, Нью-Мексико және Флорида) штукатур тұрғын және коммерциялық құрылыстардың сыртқы жағында басым материал болып табылады. Ағаш қаңқалы ішкі бөлігі бар штукатур сыртқы жағы 1970-ші жылдары АҚШ-тың оңтүстік-батысында, кептірілген кірпіш еңбек құнының өсуіне байланысты танымал баламаға айналды.
Мүсіндік және сәулет өнерінде қолдану
Штукатурка мүсіндік және көркемдік материал ретінде де қолданылған. Көптеген ежелгі мәдениеттердің сәулеттік безендіру схемаларында штукатурлық рельефтер қолданылған. Мысыр, Миной және Этрус өнерінің рельефтері бүгінге дейін сақталған. Месопотамия және ежелгі парсы өнерінде бейнелі және сәндік ішкі штукатурлық рельефтер кеңінен таралған, бұл дәстүр ислам өнерінде де жалғасты, мысалы, Аббасидтік Самаррада, онда геометриялық және өсімдік өрнектері қолданылды. Арабеске толыққан соң, ойылған штукатурлық безендіру және каллиграфиялық жазулар үшін жиі қолданылатын материал болды. Үнді сәулеті штукатурканы архитектуралық контексте мүсін жасау үшін пайдаланды. Ауылдық жерлерде оны сирек кездестіруге болады. Рим өнерінде, Республиканың соңғы және Империяның басында, штукатурка күмбездерді безендіру үшін кеңінен қолданылды. Мәрмәр көбінесе мүсіндік материал ретінде басымдыққа ие болғанымен, штукатурка күмбездерде қолдануға ыңғайлырақ болды, себебі ол жеңіл және төбе қисығына бейімделуге жақсырақ мүмкіндік берді. Барокко және Рококо сәулеті штукатурканы көптеп пайдаланады. Оны шіркеулер мен сарайларда кездестіруге болады, мұнда штукатурка қабырғалардан төбеге тегіс және әдемі көшуді қамтамасыз етеді, төбе беттерін безендіріп, оларға өлшем береді. Штукатурка – үш классикалық өнерді – сәулет, мүсін және сурет салуды біріктіретін барокко концепциясы – belcomposto өнерінің ажырамас бөлігі. Қазіргі Ауғанстан мен Солтүстік Пәкістанның грек-буддалық өнері монастырлар мен храмдарда үш өлшемді монументальді мүсіндер мен рельефтер жасау үшін штукатурканы кеңінен қолданды. Олар әдетте каркас үстіне жасалған жалпы пішіндеуден ойылып, содан кейін боялған. Осыған ұқсас техникалар қазіргі Оңтүстік Азиядағы индуист ғибадатханаларының гопурамдарын безендіретін табиғи өлшемдегі мүсіндерді жасау үшін де қолданылады. Штукатурканы әшекейлеу үшін де, бейнелеу үшін де қолдануға болатындықтан, ол сәулеттік бөлшектерден қабырға суреттеріне, мысалы, Wessobrunner мектебінің жұмыстарындағы trompe l'œil төбелеріне дейін идеалды көпір құрады. Мұнда шіркеудің нақты сәулеті Христос, Құдай ана немесе Соңғы Сот бейнесі орталықта орналасқан көктегі сәулетке визуалды түрде кеңейтіледі. Штукатурка нақты сәулеттің жартылай пластикалық кеңейтілуін құру үшін қолданылады, ол боялған сәулетке біріктіріледі. "Аристократиялық" көрінісіне байланысты, барокко стиліндегі штукатурлық безендіру 19 және 20 ғасырдың басында жоғары таптың пәтерлерінде жиі қолданылды. 1920 жылдардан бастап, әсіресе нео-Ренессанс және нео-Барокко стиліндегі штукатурка кейбір елдерде заманауи сәулетшілер арасында азая түсті, бұл жаңа ғимараттарда штукатурканың болмауына және бар ғимараттардан оны алып тастауға бағытталған кең қозғалысқа әкелді. 1950 жылдары штукатурка үйлердің ішіндегі қабырғалар мен төбелердің арасындағы біріктірулерді безендіру үшін қалыпталған түрде қолданылды. Ол әдетте төбемен бірдей түске боялған және суреттік немесе егерлік рельстер қолданылған дизайнмен пайдаланылды.
Қазіргі кездегі штукатур
Қазіргі заманғы штукатур сыртқы қабырғаларға қолданылатын цемент негізіндегі жабын ретінде қолданылады. Ол әдетте құм, портланд цементі, әк және су қоспасынан тұрады, бірақ құрамында беріктік пен икемділікті арттыратын талшықтар мен синтетикалық акрилдері бар арнайы қоспалардан да жасалуы мүмкін. Қазіргі синтетикалық штукатур бір негізгі және жұқарақ, жылдам қолданылатын беттік қабат ретінде жағылады, бұл дәстүрлі үш қабатты штукатурдан өзгеше. Тасқа ұқсас штукатур да дәстүрлі әдіспен жасалуы мүмкін, бірақ қоспаға мәрмәр шаңы қосылады. Кез келген цемент негізіндегі материал сияқты, штукатурдың жарылуын болдырмау үшін нығайту қажет. Пластик немесе сым тор, шегелер немесе бұрандалар арқылы құрылымдық қаңқаға бекітіліп, штукатурдың беріктігін арттыру үшін негізгі қабатына енгізіледі. Егер штукатур ағаш немесе жеңіл болаттан жасалған конструкцияға жағылатын болса, конструкция ылғалдан сақтау үшін цемент негізіндегі грунтовка немесе бу өткізгіш, суға төзімді қорғаныш қабатымен (әдетте асфальтқа қаныққан қағаз немесе «құрылыс қаптамасы» немесе «штукатур қаптамасы» деп аталатын пластик қабаттар) қорғалады. Қорғаныш қабаты ғимарат ішінде пайда болатын су буының қабырға арқылы еркін шығуына мүмкіндік беретін болса, сонымен бірге жаңбыр мен ылғалдан қорғауы тиіс. Штукатурға, мысалы, су тоқтату жолақтары, кеңею және басқару тігістері, бұрыштарға арналған көмекші құралдар және сәулеттік элементтер сияқты әртүрлі аксессуарлар да орнатылуы мүмкін. Сым тор штукатурға жабысу үшін және оның беріктігін арттыру үшін қолданылады. Оның түрлеріне кеңейтілген металл тор, тоқылған сым тор және дәнекерленген сым тор жатады. Егер штукатур құрғақ ауа райында жағылса, «ылғалды қатыру» процесі кезінде штукатурдың ішіндегі ылғал деңгейін сақтау үшін бір немесе бірнеше күн бойы су шашыратылады. Егер штукатур тым ерте кеуіп қалса, химиялық қатаю («гидратация») толық болмайды, нәтижесінде штукатур нашарлап, сынғыш болады.