Кіріспе

АҚШ армиясының генералы және саясаткері (1819–1914)

Дэниел Эдгар Сиклс (20 қазан 1819 – 3 мамыр 1914) – американдық саясаткер, әскери қызметкер және дипломат. Нью-Йорк қаласындағы бай отбасында дүниеге келген Сиклс бірнеше даулы оқиғаға қатысты, ең ірісі – 1859 жылы әйелінің жақын адамы, АҚШ прокуроры Филип Бартон Кей II-ні өлтіруі. Сиклс оны Ақ үйдің қарсы бетіндегі Лафайетт алаңында күндіз-күн атып өлтірді. Ол АҚШ тарихында алғаш рет уақытша есінен адасқандығын заңдық қорғаныс ретінде пайдаланғандықтан ақталды. 1861 жылы Америка Азамат соғысы басталғанда Сиклс соғыстың ең белгілі саяси генералдарының біріне айналды, ол Потомак армиясының «Экселсиор бригадасы» ретінде танылған Нью-Йорк полктерін құрды. Әскери тәжірибесі болмаса да, ол Шығыс майданындағы алғашқы шайқастарда бригада, дивизия және корпус командирі болып қызмет етті. Оның әскери мансабы 1863 жылғы шілдеде Геттисбург шайқасында аяқталды, ол бұйрықсыз III корпусын қорғанысқа қолайсыз позицияға көшірді, нәтижесінде олар 40% шығынға ұшырады, бірақ генерал Джеймс Лонгстриттің қанаттық шабуылын баяулатты. Сиклс Геттисбургте артиллерия оғынан жараланып, аяғын ампутациялауға мәжбүр болды. Кейіннен ол көрсеткен ерлігі үшін Құрмет медалімен марапатталды. Сиклс Геттисбургте Одақтың жеңісіне үлкен үлес қосып, оған лайықты құрмет алуға тырысты, мақалалар жазып, Конгресс алдында куәлік берді, онда жоғары офицері генерал-майор Джордж Мидтің ниеттері мен іс-әрекеттерін кемсіртті. Соғыстан кейін Сиклс Оңтүстіктегі әскери округтердің қолбасшысы болып тағайындалды. Ол сондай-ақ президент Улисс С. Гранттың кезінде Испаниядағы АҚШ елшісі қызметін атқарды. Кейіннен ол Конгресске қайта сайланды, онда Геттисбург шайқасының даласын сақтауға бағытталған заң қабылдауға көмектесті.

Ерте өмір және саясат

1819 жылы Нью-Йорк қаласында Сьюзан Марш Сиклз және Джордж Гаррет Сиклзтің, патенттік заңгер және саясаткердің ұлы болып дүниеге келді. (Оның туған жылы кейде 1825 жыл деп көрсетіледі, және Сиклз өзі де солай айтқан. Тарихшылар Сиклс өзінен жас әйелге үйленген кезде жасы кішірек көрінуге тырысқан болуы мүмкін деп болжайды.) Ол баспагерлік шеберлігін үйреніп, Нью-Йорк қалалық университетінде (қазіргі Нью-Йорк университеті) оқыды. Ол Бенджамин Батлердің кеңсесінде заңды оқып, 1843 жылы адвокаттыққа қабылданды және 1847 жылы Нью-Йорк штатының Ассамблеясына (Нью-Йорк округі) сайланды. Ол өте сауатты, бес тілде сөйлей білген. 1853 жылы Сиклз Нью-Йорк қаласының корпорациялық кеңесшісі болды, бірақ көп ұзамай Джеймс Бьюкененнің басшылығымен Лондондағы АҚШ елшілігінің хатшысы болып тағайындалғандықтан, қызметтен кетті. Бұл қызметке Фрэнсис Скотт Кейдің ұлы да тағайындалды. Сиклз Филип Кейдің әйелі Тереза Багиоли Сиклзбен байланыста екенін білді.

Сот

Сиклс бірнеше квартал қашықтықтағы Франклин скверінде орналасқан бас прокурор Джеремия Блэктің үйіне келді, қылмысын мойындады. Бір констебльмен бірге үйіне барғаннан кейін Сиклз түрмеге қамалды. Ол көптеген жеңілдіктерге ие болды, оның ішінде жеке қаруын өзінде қалдыруға және көптеген келушілерді қабылдауға рұқсат алды. Келушілердің саны көп болғандықтан, оларды қабылдау үшін түрме бастығының пәтері берілді. Олардың арасында көптеген конгрессмендер, сенаторлар және Вашингтон қоғамының басқа да көрнекті мүшелері болды. Президент Джеймс Бьюкенен Сиклске жеке хат жіберді. «Харперс» журналында оның әйелінің анасы мен дін қызметкерінің келуі Сиклс үшін ауыр тигені жазылған. Екеуі де оған Терезаның қайғыға батып, ұялып, күйзеліске түскенін, ал оның үйіне барғанда Сиклс алып кеткен неке сақинасының жоғалуы Тереза үшін шыдай алмас ауырлық болғанын айтты. Сиклс кісі өлтіруде айыпталды. Ол Эдвин Стэнтон сияқты, кейіннен Соғыс министрі болған, және Сиклс сияқты «Тамани Холлмен» байланысы бар Бас кеңесші Джеймс Т. Брэди сияқты бірнеше жетекші саясаткерлерді қорғаушы ретінде тартты. Сиклс уақытша ақылдан адасқандығын мәлімдеді – АҚШ-та осы қорғаныстың алғашқы қолданылуы. Сотта Стэнтон Сиклстың әйелінің адалсыздығы оны ақылдан шығарғанын, сол үшін де ол Кейді атқанда есінен шығып кеткенін айтты. Газеттер тез арада Сиклстың «Вашингтонның барлық әйелдерін Кі есімді ізгіліксіз адамнан құтқарып қалған» батыр екенін жариялады. Сиклс Терезадан жанды жазбаша мойындау алды; ол сотта қабылданбады, бірақ ол оны баспасөзге жіберді, газеттерде толыққанды жарияланды. Қорғау стратегиясы сот процесін бірнеше апта бойы Вашингтондағы әңгімелердің басты тақырыбына айналдырды, ал ұлттық газеттердің кең жариялануы Сиклске көңіл жағды. Сот залында бұл стратегия драма, дау-дамағұл тудырып, ақырында Сиклстың ақталуына әкелді. Сиклс Терезаны ашық кешірді және Конгрестен кетпегенмен, қысқа мерзімге қоғамдық өмірден «шеттеді». Көрер көздің ашуы, көбінесе, Сиклстың әйелімен кешірімділігі мен татуласуына, кісі өлтіруге және оның ерекше ақталуына қарағанда бағытталды.

Азаматтық соғыс

1850 жылдары Сиклз Нью-Йорк милициясының 12-ші полкіне комиссия алды және майор шеніне жетті (Лондонда қызмет еткен кезде мерекелік шараларда милиция формасын киюіне талаптанды, сондай-ақ Тәуелсіздік күні тойында королева Викторияны көзге ілікпеу арқылы шағын дипломатиялық жанжал тудырды). Азамат соғысы басталғанда Сиклз Нью-Йоркте Одақ армиясы үшін еріктілер жасақтарын құрап, өзінің беделін жақсартуға тырысты. Бұрынғы әскери тәжірибесі мен саяси байланыстарының арқасында ол ұйымдастырған төрт полктің біріне (Нью-Йорктің 70-ші жаяу әскері) полковник болып тағайындалды. 1861 жылдың қыркүйегінде ол еріктілердің бригадир генералы болып тағайындалды, содан кейін әскери қимылдарға түспей тұрып-ақ танымал болды. Автор Гарри Булардтың «Дэниел Сиклз: Өмір» кітабында айтылғандай, Сиклз Солтүстік Вирджиниядағы Одақ лагеріне қашқан құлдарды қайтарудан ғана бас тартқан жоқ, сонымен қатар олардың көптегенін федералдық жалақы тізіміне қызметшілер ретінде енгізіп, ер адамдарды әскерге даярлады. Бұл саясат оған ықпалды Соғыс жүргізу комитетінің қолдауын әкелді. 1862 жылдың наурыз айында АҚШ Конгресі оның лауазымын бекітпегендіктен, ол командалық құрамнан бас тартуға мәжбүр болды. Ол Вашингтондағы саяси байланыстарын пайдаланып, 1862 жылдың 24 мамырында шені мен командасын қайтарып алды, осылайша Жарым арал кампаниясына армияға қосыла алды. АҚШ Сенаты оның жоғарылатуын 1863 жылдың 9 наурызында ғана бекітсе, Президент Сиклзді ресми түрде 1863 жылдың 11 наурызында тағайындады.

Геттисбург

Геттисбург шайқасы ең әйгілі оқиғаға және Сиклстың әскери мансабының тиімді аяқталуына себеп болды. 1863 жылғы 2 шілдеде Потомак армиясының қолбасшысы генерал-майор Джордж Г. Мид Сиклстың корпусына Күмбездік қырқаның оңтүстік жағында қорғаныс позициясын алуға бұйрық берді, солтүстік жағында II корпусқа, ал оңтүстік жағында Кішкентай Дөңгелек Топ деп аталатын төбеге тіреу тапты. Сиклс өзінің алдындағы "Шаруа бақшасын" – одан сәл жоғары жерді – көруге риза болмады. Өзінің орнына және Мидтің нақты ниеттерін білмей, сағат 14:00-ден кейін корпусын Күмбездік қырқаның алдындағы шамамен бір миль қашықтықтағы Шаруа бақшасына қарай бастады. Бұл екі салдарға әкелді: корпусының қорғаныс күшін тым жайып, әлсіретті және бірнеше бағыттан бомбалауға және шабуылға ұшырауға болатын кеңістік жасады. Содан кейін (сағат 15:00-де) Мид корпус командирлерімен кездесу өткізді. Мид Сиклстың кері шегіну туралы ұсынысын қабылдамады, себебі ол тым кеш екенін және конфедераттар шабуылдай бастайтынын, ал шегінетін күш одан да қауіпті жағдайға түсетінін түсінді. Стивен У. Сирс: «Дэн Сиклс Мидтің нақты бұйрықтарына бағынбау арқылы 2 шілдеде өзінің үшінші корпусын да, армияның қорғаныс жоспарын да тәуекелге ұшыратты» деп жазды. Алайда, Джон Киган Сиклстың маневрінің арқасында одақтың қорғаныс шебінің күйреуіне әкелуге тырысқан конфедераттардың шабуылына тосқауыл қойылды деп санайды. Сол сияқты, Джеймс М. Макферсон: «Сиклстың ақылсыз әрекетінің нәтижесінде Лидің үміттері күйреуі мүмкін» деп жазды. Осы күні түстен кейін оның аяғы кесілді. Ол Вашингтонға жеткізілуін талап етті және 1863 жылғы 4 шілдеде сол қалаға жетті. Ол одақтың үлкен жеңісі туралы алғашқы хабарларды жеткізді және өзінің іс-әрекетін қорғау үшін жаңалықтар науқанын бастады. 5 шілде күні түстен кейін президент Линкольн және оның ұлы Тэд Вашингтонда сауығып жатқан генерал Сиклске барды. Сиклс Армияның бас хирургінің «ауру анатомиясының үлгілерін, алынған оқтар мен шетелдік денелерді» жинап, жаңадан құрылған Армия медициналық мұражайына Вашингтонға жіберу туралы жаңа директивасын білді. Ол өзінің аяғының сүйектерін сақтап, оларды «Д.Э.С. генерал-майорының құрметімен» деп жазылған визиткасымен бірге шағын табут пішіндес қорапта мұражайға сыйға тартты. Ол алғаш рет аяғына келгенде, мұражай қызметкерлерін оның аяғын да сақтамағаны үшін айыптады деген әңгіме бар. Бірнеше жыл бойы ол аяғы кесілген күнінің жылдығында аяғына барып тұрды деп хабарланды. Қазіргі уақытта Ұлттық денсаулық және медицина мұражайы деп аталатын мұражайда әлі де осы артефакт сақталып тұр. (Көрмеге қойылған Азамат соғысы кезеңінің басқа да үлгілерінің ішінде генерал Генри Барнумның жамбасы да бар.) Сиклс Геттисбургтен кейін генерал Мидтің беделіне қарсы қатал науқан жүргізді. Сиклс Мид өзіне қиянат жасады және шайқаста жеңіске жеткені үшін оған құрмет көрсетілуге лайық деп есептеді. Анонимді газет мақалаларында және конгресс комитетінің алдындағы куәлігінде Сиклс Мидтің бірінші күні Геттисбургтен шегінуді құпия жоспарлағанын жалған айтты. Сондай-ақ, ол 2 шілдеде Кішкентай Дөңгелек Топты басып алғанын мәлімдеді. Оның Күмбездік қырқадан алыстауы бұйрықтарды бұзу болғанымен, Сиклс әрқашан бұл дұрыс қадам болғанын, себебі ол конфедераттардың шабуылын бұзып, оның күшін қайта бағыттап, Күмбездік қырқа мен Күмбездік төбе сияқты одақтың нақты мақсаттарын тиімді қорғады деп мәлімдеді. Сиклстың қайта орналасуы конфедерат командирлерін таң қалдырды және тарихшылар оның салдары туралы содан бері пікір алмастырып келеді. Сиклс ақырында өзінің іс-әрекеті үшін Құрмет медалін алды, бірақ оған 34 жыл кетті. Медальмен бірге берілген ресми бағада Сиклс «жауынгерлік далада ең көрнекті ерлік көрсетті, жаудың алға жылжуына қарсылық көрсетті және өзі ауыр жарақат алғаннан кейін әскерін жігерлендірді» деп жазылған.

Соғыстан кейінгі мансап

Бір аяғы кем болғанмен, Сиклс соғыстың соңына дейін әскерде қызмет етті және генерал-лейтенант Улисс Грант оны қайтадан жауынгерлік құрамға жібермегеніне ашуланды. 1867 жылы Фредериксбург пен Геттисбургте көрсеткен қызметі үшін ол тұрақты армияда бригада генералы және генерал-майор шеніне ие болды. 1866 жылы 42-ші АҚШ жаяу әскерінің (Ардагерлер резервтік корпусы) полковнигі болып тағайындалды, ал 1869 жылы генерал-майор шенімен зейнетке шықты. Сиклс испан корольдік сарайында әйелдерге құмарлық танытуымен әйгілі болды және оның құлатылған королева Изабелла II-мен романы болды деген қауесет тарады. 1867 жылы Тереза қайтыс болғаннан кейін, 1871 жылы испан мемлекеттік кеңесшісі, Мадридтен француз тегіндес Шевалье де Креаның қызы Кармина Креаға (де Креа) үйленді. Олардың екі баласы болды. 1880 жылдардан бастап, өмірінің соңына дейін Сиклс Геттисбургтегі кездесулерге жиі қатысып, сөз сөйледі. Ол бұрынғы қарсыласы Джеймс Лонгстритпен достық қарым-қатынас орнатты, ол да соғыс кезіндегі әрекеттері үшін (көп жағдайда Лонгстрит үшін саяси себептермен) сынға ұшыраудан қорғануға тырысты. Дегенмен, Сиклстың ардагерлер арасындағы танымалдылығы шектеулі болды, себебі ол Одақтың жеңісіне өзінің үлкен үлесін жатқызды және Джордж Мидке қарсы қайта-қайта шабуыл жасады, тіпті Мид 1872 жылы қайтыс болғаннан кейін де, Геттисбургтен шегінуді қалаған деген жалған ақпарат таратты. 1886 жылы Нью-Йорк ескерткіштер комиссиясы құрылды және Сиклс оның құрметті төрағасы болып тағайындалды. Өмірінің қалған бөлігінде ол Нью-Йорк полктеріне, батареяларына және командирлеріне ескерткіштер орнату үшін қаражат жинау және оларды Геттисбург шайқас алаңына дұрыс орналастыру үшін комиссияға белсенді қызмет етті. Алайда, 1912 жылы 27 000 доллар ұрланғандығы анықталғаннан кейін ол комиссиядан шеттетілді. Сиклс 1888 жылдан 1889 жылға дейін Нью-Йорк штатының мемлекеттік қызмет комиссиясының төрағасы, ал 1890 жылы Нью-Йорк округінің шерифі болып тағайындалды. 1891 жылы Геттисбург шайқас алаңы мемориалдық қауымдастығының кеңесіне сайланды. 1892 жылы ол 53-ші Конгреске демократ өкілі болып қайта сайланды және 1893 жылдан 1895 жылға дейін қызмет етті. Конгрессмен ретінде Сиклс Геттисбург шайқас алабын сақтауға үлкен үлес қосты, Геттисбург ұлттық әскери паркін құру, жеке меншіктегі жерлерді сатып алу және ескерткіштер орнату туралы заңдарды ұсынды. Ол парк шекарасын белгілеу үшін Шығыс зират төбесінде қолданылған бастапқы қоршауды сатып алды. Бұл қоршау тікелей Вашингтондағы Лафайетт алаңынан алынған. Шындығында, парк шекарасы оның құрылған күнінен бастап 1974 жылға дейін Сиклс дайындаған картамен анықталды. Геттисбург шайқасындағы бас генералдардың көптегені ескерткіштермен мәңгіленген, бірақ Сиклс ерекше жағдайды құрады. Оған неге ескерткіш қойылмағаны туралы сұраққа Сиклс: «Бүкіл шайқас алаңы – Сиклске арналған ескерткіш» деген жауап берген. Нью-Йорк Excelsior бригадасының ескерткішіне бастапқыда Сиклстің бюсті орнатылуы жоспарланған, бірақ оның орнына құбыршық орнатылды.

Өлім

Сиклс өмірінің қалған бөлігін Нью-Йорк қаласында өткізді, 1914 жылдың 3 мамырында 94 жасында миға қан құйылудан қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі 1914 жылдың 8 мамырында Манхэттендегі Сент-Патрик соборында өтті. Ол Арлингтон ұлттық зиратына жерленді.

Халықтық ақпарат құралдарында

Американдық қарақшы: Азамат соғысының атақты генералы Дэн Сиклстың өмірі – 2002 жылы жазушы Томас Кенеллидің жазған өмірбаяны. Сиклз Ньют Гингрич пен Уильям Р. Форстченнің «Азамат соғысы» трилогиясының алғашқы екі кітабында, «Геттисбург: Азамат соғысының романы» (2003) және «Грант Шығысқа келеді» (2004) атты тарихи романдарда кездеседі. Стивен Л. Картердің 2012 жылғы «Абрахам Линкольннің импичменті» атты тарихи романында Сиклз Линкольннің АҚШ Сенаты алдындағы сотта қорғаушылардың бірі ретінде бейнеленген. Сиклстың аяғының қайта жасалған үлгісі 2012 жылғы «Линкольн» фильмінде қысқаша көрсетілген. Крис ДеРоуздың «Жұлдызды дақ: сексуалдық қатынас, кісі өлтіру және Американы өзгерткен сот» (2019) атты деректік кітабы Сиклстың әйелінің Филип Бартон Кеймен болған қарым-қатынасын, оның Кейді өлтіруін және одан кейінгі сот процесін баяндайды. Филип Бартон Кейдің өлтірілуі және Сиклстың хатын кім жазғаны туралы құпия «Шешілмеген» подкастының 2019 жылғы эпизодында талқыланды. «Геттисбург шайқасы» подкастында «Сиклз туралы есеп» бөлімі жиі шығады. Ол екінші маусымның 3 және 4-эпизодтарын Сиклстың Кейді өлтіруіне және оның Геттисбург шайқасына қатыстылығына арнады; эпизод Геттисбург ұлттық әскери паркіндегі Шерфи фермасындағы үйде жазылды. Подкаст сондай-ақ бірінші маусымның 4 және 5-эпизодтарын Персик бақшасы үшін болған шайқасқа арнады, оның ішінде Сиклстың 2 шілдедегі позицияны басып алу себептерін қарастырды. Джим Хесслер 2009 жылы «Геттисбургтегі Сиклз» кітабын жазды және 2019 жылы Бритт Айзенбергпен бірлесіп «Геттисбургтің персик бақшасы» кітабын жазды. Геттисбургтің ресми подкасты «Геттисбургке сөз» Дэн Сиклзді адам және генерал ретінде талқылайды. Автор және лицензияланған майдандық экскурсовод Джим Хесслер осы шоуда көп рет пайда болды, әсіресе «Геттисбург экскурсоводынан сұраңыз #50 SICKLES! Джим Хесслермен» (2021 жылдың 3 қаңтарында жарық көрді) атты эпизод Дэниел Сиклстың өмірбаянына арналған және тыңдаушылардың сұрақтарын қамтиды.