Кіріспе

Уильям Шекспирдің өлеңі

"Лукрецияны зорлау" (1594) – Уильям Шекспирдің аңызға толы римдік асыл әйел Лукреция туралы баяндаған поэмасы. Бұрынғы "Венера мен Адонис" (1593) поэмасына Шекспир өзінің меценаты, Саутгемптон графына арнап хат жазған болатын, онда ол "ауыррақ еңбек" атқаруға уәде берген. Сәйкесінше, "Лукрецияны зорлау" поэмасының барлық бөлімінде қалысқан тон сақталған. Поэма Саутгемптон графына тікелей арналған прозалық арнаумен басталады, ол "Мен сіздің құрметті есімдеріңізге арнаған махаббатым шексіз" деген сөздермен басталады. Ол поэманы 1594 жылғы түпнұсқа басылым форматын сипаттайтын памфлет деп атайды. Арнаудан кейін "Аргумент" келеді – поэманың тарихи контекстін қысқаша баяндайтын прозалық абзац, ол медиас рес принципімен басталады. Поэма 1855 жолдан тұрады, олар 265 төрттікке бөлінген, әр төртігінде жеті жол бар. Әр жолдың ырғағы ямбикалық пентаметр. Әр төртіктің ұйқас схемасы ABABBCC, бұл "патшалық ұйқас" деп аталатын формат, оны Джеффри Чосер, Джон Милтон және Джон Мейсфилд қолданған.

Орнату

Поэма б.з.б. 509 жылы Рим Республикасы құрылмас бұрынғы кезде өрбуде. Поэманың оқиғасы Рим, Ардея (Римнен оңтүстікке қарай жиырма төрт миль қашықтықта) және Коллатиум (Римнен шығысқа қарай он миль қашықтықта) жерлерінде орын алады.

Қысқаша мазмұны

Бір күні кешке Ардея қаласында шайқас жүріп жатыр. Колатин өзінің әйелі Лукреция туралы: "Ол әдемі және пәк. Келесі күні таңертең Таркин Колатиннің үйіне барады. Лукреция оны құшақтап қарсы алады. Таркин оған күйеуінің майдан даласындағы ерліктері туралы әңгімелерді айтып береді. Таркин түнді Колатиннің үйінде өткізеді және Лукрецияға деген құмарлығынан қалады. Оның құмарлығы оны жеңіп, ол Лукреция ұйықтап жатқан бөлмеге барады. Ол қолын созып, оның көкіректеріне тигізеді, ол оны оятып қояды. Ол қорқады. Ол оған өзіне мойынсұну керектігін айтады, әйтпесе ол оны өлтіреді. Ол сондай-ақ құлды өлтіріп, екі денені бір-бірінің қолына салып, оның абыройын түсірумен қорқытады, содан кейін ол оларды құшақтап көргендіктен оны өлтірді деп мәлімдейді. Егер ол оған мойынсұнса, Таркин бәрін құпия ұстауға уәде береді. Лукреция оған жалбарынып, бірақ ол ештеңе айта алмайды. Ол оны зорлайды. Ұят пен кінәға толы Таркин жасырын қашады. Лукреция күйзеліске ұшырап, ашулы және өзін-өзі өлтіруге бейім. Ол күйеуіне хат жазып, үйге қайтуын сұрайды. Колатин үйге келгенде, Люкрес оған бәрін айтып береді, бірақ оны кім жасағанын айтпайды. Колатинді білуді талап етеді. Ол оған айтпастан бұрын, Лукреция сол жердегі сарбаздарды осы қылмыстың кек алуды уәде етуге мәжбүр етеді. Ол күйеуіне кімнің өлтіргенін айтады да, дереу пышақ алып, өзін-өзі пышақтайды да, өледі. Колатиннің қайғысы соншалық зор, ол өзін-өзі өлтіргісі келеді. Оның досы Брут кек алуды жақсы таңдау деп санайды. Жауынгерлер Лукрецияның мәйітін Римнің көшелерімен тасиды. Ашулы қала тұрғындары Таркин мен оның отбасын елден қуып шығады.

Басылым және атауы

Лукрецияны зорлау 1594 жылдың 9 мамырында "Стационарлар тізіліміне" енгізілді және сол жылы Ричард Филд баспасынан Джон Харрисон ("Үлкен") үшін төрттік форматта жарық көрді; Харрисон кітапты Санкт-Пол шіркеуінің алаңындағы Ақ Грейхаунд таңбасы бар дүкенінен сатты. Кітаптың атау парағындағы атау қарапайым Лукреция деп берілген, бірақ кітаптың барлық беттеріндегі және мәтіннің басындағы тақырып – Лукрецияны зорлау. 1641 жылға дейін ақынның поэмасы сегіз рет қайта басылды.

Тарихи негіздер

"Лукрецияны зорлау" Овидийдің "Фасти" және Ливийдің "Рим тарихы" еңбектерінде баяндалған оқиғаға негізделген. Екі автор да оқиға болғаннан кейін бірнеше ғасыр өткен соң жазған, сондықтан олардың тарихы толыққанды дәл деп қабылданбайды. Себебі, Римнің жазбалары б.з.д. 390 жылы галлдар тарапынан жойылған, ал одан бұрынғы тарихтар аңыздармен ұштасып кеткен. Рим патшасы Луций Тарквиний, немесе Таркин болған. Оның мақтаншақтығы мен зұлымдығы үшін ол Тарквиний Супербус (Таркин – мақтаншақ) деп те аталған. Луций Тарквиний Римнің патшасы болу үшін қайын сіңірісі мен әкесін өлтірген. Оның ұлы, тақтың мұрагері Секст Тарквиний – оқиғадағы зорлаушы. Ақынның шығармасының басында Рим әскері Римнің оңтүстігіндегі жерді талап еткен вольск тайпасына қарсы соғыс жүргізіп жатыр. Римдіктер Ардеа қаласын қоршап алған, ол Римнен оңтүстікке қарай 20 миль қашықтықта орналасқан вольск қаласы. Б.з.д. 509 жылы Рим патшасының ұлы Секст Тарквиний, патшаның аристократтық қызметкері Колатиннің әйелі Лукрецияны (Лукреция) зорлады. Осының салдарынан Лукреция өз-өзіне қол жұмсады. Оның денесі патшаның туысы тарапынан Рим форумында көрсетілді. Бұл Луций Юний Брут бастаған Таркиндерге қарсы толыққанды көтеріліске, патшалық отбасының қуғынға ұшырауына және Рим Республикасының құрылуына әкеп соқты.

Тит Андроник

Лукрецияны зорлау ертедегі римдік трагедия «Тит Андроникпен» (1590–1594 ж.ш.) тығыз байланысты. Осы кек алу пьесасында, зорланған және мүшесі қиратылған Лавиния өз зорлаушыларының кім екенін ашқанда, оның араласқан ағасы Маркус Лукрецияның оқиғасын еске алып, қылмыстың кегін алуға ант беруге шақырады: «Менімен бірге ант беріңдер – қайғылы серігімен / Және сол ұятсыз таза әйелдің әкесі, / Лорд Юниус Брут Лукрецияның зорлануына ант бергендей / Біз жақсы кеңеспен іздейміз / Осы опасыз готтарға қарсы өлімдік кек, / Олардың қанын көрмек немесе осы айыппен өлуге дайынбыз» (4.1.89–94).

Ағаш құсынның қолға үйретуі

"Адам баулау" пьесасының 2-ші актісінің 1-ші сахнасында Петрухио Кэтриннің (Адам баулаудың) әкесі Баптистаға Кэтринге үйленгеннен кейін "оның сабырлылығы Гризельден де артық, / ал тазалығы үшін ол Римнің Лукрециясы сияқты" болатынын міндеттеме береді (2.1.292–293).

Он екінші түн

"Он екінші түнде" Марияның Оливияның қолжазбасымен жазылған, Мальволионы алдау мақсатындағы хаты: "Мен сүйгенімді өкімге аламын, бірақ үнсіздік, Лукреция пышағындай, қан төкпестен жүрегімді жаралайды: М, О, А, I, менің өмірімді билейді". Мальволио бұл "әдеби тілдес жұмбақты" түсіндіргенде, Оливияның оған деген сезімін айта алмауы немесе айтқысы келмеуі оны Лукрецияның өзін-өзі өлтіруі сияқты құртады. Мальволио сондай-ақ Оливияның Лукреция бейнесін жеке мөрі ретінде қолданғанын байқайды, және осының нәтижесінде хаттың Оливиядан келгеніне көз жеткізеді.

Макбет

Зорлаушы Таркин Макбеттің 2-ші актідегі 1-ші сахнасындағы монологында да еске алынады: "Құрғыр қырғын Таркиннің зорлықпен жасаған қимылдарымен, өз мақсатына қарай / Періште сияқты жылжиды" (2.1.52–56). Таркиннің іс-әрекеттері мен саясаты Макбеттің ойлана білусіздігімен салыстырылады – зорлау да, патша өлтіру де кешірілмейтін қылмыстар.

Симелиндр

Шекспир классикалық оқиғаның мәнін сақтайды, Ливийдің Таркиннің Лукрецияға деген құштарлығы оның күйеуінің оны мақтауынан туындады деген есебін қосады. Шекспир кейін осы идеяны шамамен 1609-10 жылдардағы «Цимбелин» романында қолданды. Осы пьесада Яхимо Постумға (Имогеннің күйеуі) Имогенді онымен адалдықтан айнытыруға болатынына тіл тигізеді. Ол мұнда сәттілікке жете алмайды. Бірақ Яхимо Имогеннің жатын бөлмесі және денесі туралы ақпаратты пайдаланып, Постумды оған сендіреді. Яхимо Имогеннің бөлмесіне әкелінген, оның әкесі, король Цимбелинге сыйлық ретінде берілген әшекейлерді сақтау үшін жасырынып кірген. Оның қораптан (2.2) шығу көрінісі «Лукрецияның зорлануы» көрінісін қайталайды. Яхимо сол көріністе өзін Таркинмен салыстырады: «Біздің Таркин осылай / Ол оянғанша / Ол жаралаған тазалықты / иесіз қалдырды» (2.2.12–14).

Талдау және сын

Шекспирдің ерте туындыларының бірі – «Лукрецияны зорлау» «Венера мен Адонис» жарық көргеннен кейін бір жыл өткен соң жарияланды. Ол трагикалық поэма ретінде қарастырылады, ол поэтикалық бейнелерге, қиялға және метафораларға толы. Онда жамандық неге орын алды, қалай болды және оның қайғылы салдары туралы айтылады. Поэманың постструктуралистік талдауында Джоэл Финеман «Лукрецияны зорлау» Шекспирдің сонеттері сияқты дәстүрлі мақтау поэтикасын бұзады деп мәлімдейді. Финеман поэмадағы трагикалық оқиғалардың Колатиннің Лукрецияны мақтауымен тікелей байланысты екенін байқайды; оның «Лукрецияның билігін мақтауы» (29) Таркиннің құмарлығын оятуға себеп болады. Лукрецияның пәктігінің мәні емес, күйеуі оны «пәк» деп атауы Таркиннің қылмысына ықпал етеді: «Мүмкін, осы «пәк» деген ат бақытсыздыққа алып келді / және оның ашкөздігіне шексіз күш берді» (8–9). Колатиннің мақтауы парадоксалды түрде ол мақтаған әйелдің де, мақтау риторикасының да тұтастығын құртатын жағдайларды тудырады. Сонымен қатар, поэманың өзі Колатиннің өлімге әкелетін мақтау риторикасына өзінің қатысы бар екенін көрсетеді: «поэманың өзі өзі айтқан осы мақтау сөзін іске асырады немесе ойнатады», екінші строфаның бірінші жолындағы «пәк» сөзін бірінші строфаның соңғы жолындағы «Колатиннің сүйкімді жаны, пәк Лукреция» (7) деген сөзді келтіре отырып. Финеман үшін поэманың бастапқы өзіне сілтемесі – «поэманың өзінің риторикасы оның баяндаған зорлауға қалай қатысты екенінің» бір мысалы ғана. Басқаша айтқанда, поэманың басы поэтикалық мақтау тілі мен жыныстық зорлық-зомбылық арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Осы алғашқы строфаларда «Лукрецияны зорлау» өзінің поэтикалық риторикасының мақтау мен зорлық-зомбылықты біріктіретін осы кең әдеби дәстүрдің бір бөлігі екенін де мойындайды. Джейн Ньюманның феминистік талдауы поэманың Овидийдің «Метаморфозалар» кітабының VI бөліміндегі Филомела мен Прокня мифіне қатысын зерттейді. Ньюманның түсіндіруінше, зорлауға жауап ретінде әйелдердің зорлық-зомбылықпен кек алу дәстүрін бейнелейтін Филомела мифі Шекспирдің «Лукрецияны зорлау» поэмасында жоққа шығарылған. Шекспирдің поэмасы Овидий мифіне ишара жасайды, бірақ Прокня мен Филомеланың кек алу әдісін Лукреция үшін нақты мүмкіндік ретінде ұсынбайды. Лукреция зорлаудан кейін сөйлеу қабілетін сақтайды (бұзудан кейін сөйлеу қабілетін жоғалтқан Филомеладан өзгеше), бірақ Ньюман поэма Лукрецияның өзін-өзі құрбан етуді мақтап, оның әрекет ету қабілетін шектейді деп санайды: «Сөйлей алмайтын Филомеланың, оның тиесілі саяси сәтте әсер ету мүмкіндігінен айырылғаны, Лукрецияның өзін-өзі өлтіруін әйелдерге қол жетімді саяси араласудың жалғыз түрі ретінде көрсетеді». Иронияға орай, Лукрецияның риторикалық шешендігі оның өзі зорлаушы Таркинге және ол білдіретін монархиялық режимге қарсы белсенді жаза алу мүмкіндігін жоғалтады. Оның орнына, оның кек алуын оның атынан әрекет ететін еркектер, әсіресе Рим Республикасын құрған Брут іске асыруы керек, ол Таркиннің әкесі, Рим патшасына қарсы көтеріліске жетекшілік ете отырып, Лукрецияның өзін-өзі құрбан ету риторикасын еліктейді.