Кіріспе

Ахиллестің жоғалған трилогиясы (көне грекше Ἀχιλληΐς, Achillēis) – афиналық драматург Эсхилдің жоғалған трилогиясы. Трилогияны құрайтын үш пьеса – «Мирмидондар», «Нереидалар» және «Фригийлер» – бүгінде тек фрагменттер түрінде сақталған, бірақ олардың жалпы мазмұнының негізгі аспектілерін сенімді түрде қалпына келтіруге болады. «Орестея» сияқты, «бір-бірімен байланысты сюжеттік бірлік құрайтын» трилогия да біртұтас идеяға негізделген, және, болжам бойынша, «Илиаданың» соңғы үштен екі бөлігінің сюжетімен салыстырылатын нұсқада Ахиллдің Троядағы оқиғасын көрсетеді. «Мирмидондар» (Μυρμιδόνες, Myrmidónes) пьесасында Ахиллдің Агамменмен туған даудан кейін шайқасқа қатысудан бас тартуы Патроклдың өліміне себеп болады. Трилогияда екінші орында тұратын пьесаның атауы – «Нереидалар» (Νηρείδες, Nēreídes). Сондықтан хор Нереидалар тобынан құралған, ал пьесаның тақырыбы Ахилл мен оның Нереида анасы Фетиске қатысты, мүмкін оның жақын арада болатын өлімін жоқтауы және оның жаңа қаруларын алуы. «Фригийлер» (Φρύγες, Phrýges) немесе «Гектордың құны» (Ἕκτορος λύτρα, Héktoros lútra) пьесасында Приам мен фригийлер хоры әлі де ашулы Ахиллден Гектордың денесін қайтарып алуға тырысады. Трилогияның «Ахиллестің оқиғасы» деген атауы да, пьесалардың топтастырылуы да ежелгі дәуірде нақты айтылмаған, бірақ Ахиллге арналған біртұтас трилогияның бар екендігіне қазіргі ғалымдар көптен бері сенеді. Гарви «Сырақты тасушылар» атты түсіндірмесінде «Эсхил көбінесе, бірақ әрдайым емес (сақталған пьесалардың ішінде «Перстер» – ерекше жағдай), бір-бірімен байланысты тақырыптардан тұратын трилогиялар құрастырған, мүмкін екені жоғары» дейді. «Орестеядан» басқа («Сырақты тасушылар» кіреді), «Тебаға қарсы жеті» және «Сусқанаушылар» пьесалары да байланысты трилогиялардың бір бөлігі болған, сондай-ақ Ликургияны құрайтын жоғалған пьесалар да. Осы мысалдардағы сатиралық пьесалардың сюжеттері трагедиялармен байланысты болған, және «Ахиллестің оқиғасына» комедиялық пьесадан кейін сатиралық пьеса да еріп жүрген болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ мұндай пьесаның тақырыбы туралы ешқандай мәлімет жоқ. «Ахиллестің оқиғасы» фрагменттер түрінде ғана сақталғандықтан, оның мәтіні ортағасырлық қолжазба дәстүрі бар көне мәтіндерге қарағанда салыстырмалы түрде өзгергіш. ХХ ғасырдың бірінші жартысында «Мирмидондарды» қоса алғанда, көптеген жоғалған Эсхил пьесаларының папирус фрагменттері табылды, олар драматургтің туындылары туралы қазіргі заманғы түсініктерді кеңейтіп, өзгертті. Мәтіннің мұндай өзгергіштігін ескере отырып, мәтіннің ең соңғы сындық басылымына немесе аудармасына жүгіну өте маңызды, өйткені бұрынғы басылымдар соңғы ғасырдың жетістіктерін көрсетпеуі мүмкін. Эсхилдің фрагменттері үшін анықтамалық басылым – Стефан Радттың 1985 жылы редакциялаған Tragicorum Graecorum fragmenta-ның үшінші томы. Радттың мәтіні мен нөмірлеуін пайдалану қазіргі кезде қалыпты жағдай болса да, «Ахиллестің оқиғасының» көптеген фрагменттерін Меттің 1959 жылғы басылымында да табуға болады. Мысалы, Радттың fr. 140 және Меттің 232 нөмірі «Мирмидондардан» алынған үш сөзді фрагментке сілтеме жасайды, оны (Меттің пікірінше) Ахилл айтқан: «Қару! Маған қару керек!» (ὅπλων ὅπλων δεῖ, hóplōn hóplōn deî). Соммерштейннің Loeb басылымы – ағылшын тіліндегі ең соңғы аударма, және бұл мақаладағыдай Радттың нөмірлеуін ұстанады. Кейбір ғалымдар бұл кітапты ежелгі әлемдегі гомоэротикалық әдебиеттің ең жалынды туындысы деп санайды.

Мирмидондар

Мирмидондар (frr. 131–42 Radt; 211–35 Mette) Ахиллдің гректер үшін шайқасудан бас тартуымен айналысты, бұл трагикалық түрде оның серігі Патроклдың троялық батыр Гектордың қолынан қаза табуына алып келді; осы оқиға Ахиллді қайтадан шайқасқа түсуге ықпалдады.

Нереидтер

Нерейдтер (frr. 150–54 Radt; 236–41 Mette), Тетис және теңіз нимфаларының хоры Ахиллге жаңа қару-жарағын сыйлайды. Оқиғаның қалған бөлігі Гекторды өлтіруден кек алуы мен Патроклдың қосылу рәсіміне арналған болуы мүмкін.

Фригиялықтар

Фригиялықтардың іс-әрекеті (frr. 263–72 Radt; 242–59 Mette) "Илиаданың" 24-ші кітабымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді: Ахилл Гектордың денесін қорлады, содан кейін оның денесін қайғыға батқан әкесі Приамға құн төленіп қайтаруға келісті.

Мәтін

Айскылдың жоғалған үш еңбегінен аз ғана өлең жолдары сақталған: «Мырмидоннан» – елу төрт, «Нерейдтан» – жеті, ал «Фригиялықтардан» – жиырма бір. Осы жиынға жаңа қосымшалардың қаншалықты сирек енгізілетінін мына фактіден көруге болады: Юстин Мартирдің «Трифо» диалогынан алынған екі жолдық цитатаға сәйкес келетін, үш жолға жазылған жеті әріптен тұратын папирус фрагменті, осы цитатаның «Мырмидонның» басынан алынғанын көрсету үшін 1971 жылы «Классикалық филология» журналында жариялануға лайық деп табылған.

Қазіргі заманғы бейімдеу

Ахилле және оның таралу жағдайы 2003 жылы Кипрдің ұлттық театры ThoC Элиас Маландристің трилогиясын (шығармашылық реконструкция арқылы) сахналық қойылымға дайындауды жариялағанда кеңінен жұртшылыққа белгілі болды. Маландристің Ахиллесі, үстінде он жылдан астам уақыт жұмыс істеген, ежелгі трагедияның көбінесе жоғалған туындысын сахналау процесі туралы сол кездегі Театр директоры Энди Баргилли: "Біз бұл шығарманың көп жағдайда адал бейімделуі деп санаймыз, бірақ ешкім 100 пайыз сеніммен айта алмайды" деді.

Басты басылымдар

Метте, Х. Дж. (1959) Аишилостың трагедияларының фрагменттері (Берлин). Грек тіліндегі ғылыми басылым. Радт, С. (1985) Tragicorum Graecorum fragmenta, 3-том. (Геттинген). Грек тіліндегі ғылыми басылым. Диггл, Дж. (1998) Tragicorum Graecorum fragmenta selecta, Оксфорд классикалық мәтіндері (Оксфорд). «Мирмидон» трагедиясының таңдамалы фрагменттерін қамтитын ғылыми басылым.

Аудармалар

Смит, Х. В. (1926) Эсхил II, Лоеб классикалық кітапханасы No. 146 (Лондон). 1926 жылға дейін белгілі болған іріктелген фрагменттердің грек мәтіні және аудармасы; фрагменттердің мәтіні Ллойд Джонс (1957) және одан әрі Сомерштейн (2009) жұмыстарымен жаңартылды. Ллойд Джонс, Х. (1957) Смит (1926) басылымының қайта басылымына «Қосымша», көптеген папирус фрагменттерінің мәтіні мен аудармасын қамтиды; қазіргі кезде негізінен Сомерштейн (2009) жұмысымен алмастырылды. Сомерштейн, А. (2009) Эсхил III: Фрагменттер, Лоеб классикалық кітапханасы No. 505 (Кембридж, Массачусетс). Грек мәтіні, «кем дегенде бір толық жол немесе екі байланысты жарты жол» (9-бет) қамтитын фрагменттердің қатар тұрған аудармасымен.