Кіріспе

Римге дейінгі тайпа, басктардың ата-тегі Васкондар – Римге дейінгі тайпа. Олар 1 ғасырда римдіктер келген кезде Эбро өзенінің жоғарғы ағысынан бастап, батыс Пиреней тауларының оңтүстік бөлігіне дейінгі аумақты мекендеген. Бұл аймақ бүгінгі Наварра, батыс Арагон және солтүстік-шығыс Ла-Риожа аймақтарымен шектеседі. Васкондар қазіргі басктардың ата-тегі саналады және оларға өз аттарын қалдырған.

Рим дәуірі

Васкондар ежелгі дәуірде мекендеген аумақтың сипаттамасы біздің заманымыздан бұрынғы 1-ші ғасыр мен біздің заманымыздың 2-ші ғасыры арасындағы классикалық авторлардың, Ливий, Страбон, Плиний Егде және Птолемей сияқты мәтіндерінде кездеседі. Бұл мәтіндер анықтамалық көздер ретінде зерттелсе де, кейбір авторлар біркелкіліктің жоқтығын және мәтіндердегі қарама-қайшылықтардың бар екендігін, әсіресе Страбонмен байланыстырады. Ең көне құжат Ливийге (б.з.д. 59 – б.з. 17) сәйкес келеді, ол өзінің б.з.д. 76 жылғы Серториан соғысы туралы жұмысының қысқаша үзіндісінде Ебро және Калагуррис Насика қалаларын кесіп өткеннен кейін, Васкондардың немесе Васкон агрумының жазықтарын жақын көршілері Берондардың шекарасына жеткенше кесіп өткенін айтады. Осы құжаттың басқа бөліктерін салыстыра отырып, бұл шекара батыста орналасқан, ал Васкондардың оңтүстік көршілері Контребия Левкада қаласымен бірге кельтиберлер болған деген қорытындыға келеді. Ежелгі Плиний өзінің «Табиғи тарих» еңбегінде б.з.д. 50 жылға дейінгі мәтінді келтіреді, онда Васкондар Пиреней тауларының батыс бөлігінде, Вардулилермен көршілес және Оярсо тауларына дейін, сондай-ақ Бискай шығанағының жағалауында, Vasconum saltus деп аталатын аймақта орналасқандығы айтылады. Грек географы Страбон, Август (б.з.д. 63 – б.з. 14) тұсында Васкондарды (көне грек тілінде: Ούασκώνων) Pompaelo және Callagurris қалаларын олардың негізгі қалалары немесе полистері ретінде көрсетеді. Бұл ақпарат б.з. 1 және 2 ғасырларында өмір сүрген Птолемейдің еңбектерінде де кездеседі. Ол өзінің «Географиялық гипотеза» кітабының 6-тарауында Оярсодан басқа Васкондар аумағындағы 15 қаланың аттарын тізбектейді: Iturissa, Pompaelo, Bituris, Andelos, Nemanturissa, Curnonium, Iacca, Graccurris, Calagurris, Cascantum, Ercavica, Tarraga, Muscaria, Seguia және Alavona. Рим республикасы мен Рим империясы кезінде Васкондар аумағы қазіргі Наварра, Гипускоаның солтүстік-шығыс бөлігі, сондай-ақ Ла Риоха, Сарагоса және Уэсканың бір бөлігін, оның ішінде Калагуррис қаласын қамтыды.

Кейінгі басктар

Бұл кезеңде, Птолемей заманынан кейін және германдық шабуылдардың тұрақсыздығымен бірге, Васкондар және Иберия түбегінің солтүстігіндегі басқа тайпалар туралы құжаттар сирек кездеседі, нәтижесінде осы кезеңде Васкондар туралы ақпарат аз. Бикларолық Иоанн (шамамен 540 – 621 жылдан кейін) вестготтар патшасы Ливигильдтің Викториякум қаласын құру туралы айтқан оқимесінде Васкондарды есімімен атайды, ал Григорий Турский (538–594) 587 жылы Васкондардың Аквитанияға жасаған шабуылдарын тілге бітіреді. Осы үзінділер мен тарихнамадағы көрші тайпалар туралы мәліметтердің жетіспеуіне байланысты Адольф Шультен (1870–1960) бір теория ұсынды. Оған сәйкес, 2-ші ғасырдың ортасы мен 4-ші ғасырдың соңы аралығында Васкондардың аумағы кеңейді, бірінші кезекте батысқа қарай, Каристий, Вардули және Автригон тайпаларының жерлерін басып алды, содан кейін солтүстікке Аквитанияға қарай кеңейді. Шультен мұны Гаскония атауының пайда болу себебі деп санайды, ол Гасконнан, ал ол Васконнан шыққан, және қазіргі Солтүстік Баск аймағын белгілеу үшін қолданылған. Испан тарихшысы Клаудио Санчес Альборнос (1893–1984) 1972 жылы жарияланған «Los vascones vasconizan la depresión vasca» («Васкондар Баск депрессиясын «басктандырады») атты еңбегінде осы гипотезаны тілдік талдауға сүйене отырып кеңейтті: бүгінгі Бискай, Гипускоа және Алава аумақтарына жасаған шабуылдары кезінде Каристий, Вардули және Автригон тайпаларының бір бөлігі Кастилияға көшірілді, олар тауларда паналады; көшірілмегендер «басктандырылды», ал мүмкін, Каристий, Вардули және Автригон тайпалары бұрыннан баск тіліне ұқсас немесе туысқан тілдерде сөйлеген. Дегенмен, соңғы онжылдықтардағы зерттеулер солтүстікке қарай кеңею мүмкіндігін күмәнді етіп қарады (J. J. Larrea). 587 жылы Аквитания жазығына Васкондардың шабуылы қысқамерзімді болды деп есептеледі – олар тауларға қайтып оралды, ал Эуз және Ауш қалаларындағы археологиялық жағдайлар осы күдікті кеңею кезеңінде тұрақсыздық пен қирауды көрсетпейді. Тағы бір теория бойынша, готтар мен франктар Васкондарды (ең белсенді тайпаны) баск тілінде сөйлейтін, баск тілімен байланысты немесе римдік мәдениетке аспаған тайпалардың барлығымен теңестірген.

VII ғасыр

VII ғасырдан бастап тарихшылар Пиреней тауларының оңтүстік-батысында, Иберия түбегінің ішінде орналасқан Спагновасконияны және Пиреней тауларының солтүстік-батысында, Аквитанияда орналасқан Гуасконияны ажыратады. Шультен бұл кезде васкондар римдік дәуірдегі өзінің жерлерінен шығып, солтүстікке қарай қоныстануды бастағанын, бұл болашақта Оңтүстік Баск елі мен Солтүстік Наварраның құрылуына әкелетінін түсіндіреді. Шультен сондай-ақ 810 жылы жазылған Айнхардтың "Vita Karoli Magni" жылнамасын келтіреді, онда Эбро өзені маңындағы бұрынғы васкон жерлерінде тұратын халықты белгілеу үшін "наваррезе" термині алғаш рет қолданылған.

Рим дәуірі

Аквитандықтар мен кантабриялықтардан өзгеше, васкондар Рим империясындағы мәртебесін келіссөздер арқылы шешкен көрінеді. Серториан соғысында Помпей олардың аумағында штаб-пәтерін құрып, Помпеило қаласын іргелендірді. Римдік мәдениеттің ықпалы Ager Vasconum деп белгілі аймақта (Эбро аңғары) күшті болды, бірақ таулы Saltus аймағында тек кен орындарында, портодарда, жолдарда және шақырым тастарда ғана кездеседі, мысалы, Оиассо. Бұл аймақ римдіктер үшін де маңызды болды, себебі ол Солтүстік Испания мен Оңтүстік-Батыс Галлия арасындағы маңызды байланыс нүктесі еді, сондықтан олар негізгі байланыс жолдарындағы түрлі жерлерге жасақтарды орналастыруға көңіл бөлді. Васкония аймағында IV және V ғасырлардағы қозғалыстардың (өртенген виллалар, гарнизонға жалақы төлеу үшін көптеген монеталар) белгілері байқалды, көптеген тарихшылар оны феодалдық жүйеге қарсы Багауда көтерілісімен, сондай-ақ көшіп келе жатқан герман және азия тайпаларының (вандалдар, аландар, суевтер, вестготтар, мүмкін герольдар) Испанияға шабуылдарымен байланыстырады.

Ежелгі дәуірдің соңы және ерте орта ғасырлар

407 жылы Васкон әскерлері римдік қолбасшылар Дидим мен Веринийдің бұйрығымен вандалдар, аландар және суэбтердің шабуылын тойтарды. 409 жылы германдықтар мен сарматтардың Испанияға өтуіне ешқандай кедергі келтірілмеді. Римдіктер Багаудаларға байланысты осы шабуыл мен тәртіпсіздікке жауап ретінде Галлия Аквитания және Испания Тарраконенсисін одақтас ретінде вестготтарға (foederati) беруге мәжбүр болды. Вестготтар жақын арада вандалдарды Африкаға қуды. 469 жылы тарихшы Гидатий қайтыс болғаннан кейін, Васкониядағы әлеуметтік және саяси жағдай туралы замандас деректері жоқ, өзінің айтуынша. Төртінші ғасырдың басында Калагуррис әлі де Васкон қаласы ретінде еске алынады. V және VI ғасырларда қала мен ауылдық жер арасындағы қашықтық арта түсті, ал қалалар күйреуге бет бұрды. 581-7 жылдары жылнамаларда васкондар туралы қайтадан айтыла бастады, бұл жолы римдік мәдениетке жақын немесе германдықтардың ықпалында болған қалаларға қарағанда, шөл даладан келгендері көрсетілді. VII-VIII ғасырларда васкондар бұрынғы шекараларымен шектелмей, батыстағы Алавадан солтүстіктегі Луараға дейін кең аумақты қамтыды. Космографияда айтылғандай, Олерон аралы және Иль-де-Ре бірге Vacetae Insulae ("Vacetian аралдары") құрады, мұнда Vaceti басқаша аталатын Васкондар еді. Ортағасырлық атаудың мәні Страбонның бұрынғы тайпалық анықтамасынан гөрі кеңірек шындықты көрсетеді, бұл жолы барлық баск тілінде сөйлейтін тайпаларды қамтиды. Тәуелсіз Васкондар Меровингтер франктерінің билігі астында алғашқы мемлекетін құрды: Васкония герцогтігі, оның оңтүстік шекарасы нақты белгіленбеген. Бұл герцогтік ақырында Гасконияға айналды. 769 жылдан кейін Васконияны Францияға қайта қосу кезінде Карл Ұлы Сарагосаны басып алуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Памплона қабырғаларын қиратты, ал 778 жылы Ронсево өткеліндегі шайқаста васкондар оның тыл әскерін талқандады – франк тарихшылары бұл оқиғаны "wasconicam perfidiam" деп атады. Памплона кейіннен Кордова эмирі 'Абд әл-Рахман I (781) басып алды, бірақ 806 жылы франктар қайта басып алып, оның билігін франктарға адал жергілікті Беласкоға ("аль Галашки") тапсырды, ол қазіргі Гаскониядан шыққан баск болуы мүмкін. Бірнеше онжылдықтан кейін, 824 жылы Ронсево шайқасы қайтадан болды, нәтижесінде Памплона Корольдігі құрылды, оның алғашқы басшысы Энеко Ариста болды, араб деректерінде Васкондардың (аль Баскуниси) басшысы ретінде көрсетілген. Алайда, 824 жылғы Каролингтер экспедициясының өзінде франк және васкон (гаскон) әскерлерінен құралған екі колонна болды. 9 ғасырдан кейін Васкондар (Васкондар, Гуаскондар) жазбаларда қазіргі Гаскония аумағымен, сол кезде әлі де баск тілінде сөйлейтін аймақпен, бірақ жаңа өркендеп келе жатқан роман тілі – Гасконмен алмастырылып, тығыз байланысты болды.

Тіл және жазу

Бірнеше авторлар римдіктердің келуіне дейін және жақын аймақта тұрған басқа халықтар сияқты, васкондар лингвистер қазіргі баск тілінің алғы құрамы деп танитын тілде сөйлегенін, кейде протобаск тілі немесе аквитан тілі деп аталатынын көрсетеді. Дегенмен, Хенрике Кнорр (1947-2008) атап өткендей, баск тілінің шығу тегі мен туыстығы әлі де құпия және зерттеу нысаны болып табылады. Оның шығу тегі туралы бірнеше теория бар; баск тіл біліміндегі Колдо Митхелена "in situ" шығу тегі ең мүмкін деп санайды, осылайша қазіргі диалектілік жіктемені түсіндіреді, ал басқа теориялар баск тілі мен басқа тілдер отбасылары арасындағы туыстық қатынасты ұсынады, мысалы, Кавказ тілдері немесе баск тілі мен жойылған ибер тілі арасындағы байланыс. Қазірге дейін баск тілі мен басқа тілдер арасындағы ықтимал байланыстар дәлелденген жоқ. Васкондар тілін зерттеуде туындайтын тағы бір мәселе – бұл халықтың сөйлеген тіліне қатысты тікелей классикалық жазбалардың жоқтығы, Страбон мен Помпоний Меланың тұманды сипаттамаларын немесе Юлий Цезарьдің "Галл соғысы туралы ескертпелерінде" аквитаниялықтар тіліне жасаған сипаттамасын есептемегенде. Эпиграфиялық құжаттарды зерттеуге көбірек қызығушылық танытылды, өйткені олардың кейбіреулері васкондар арасында 2-ғасырда жазудың пайда болуын көрсетеді. Олардың ең көнелері – васкондық және жақын жердегі басқа да монета орындарынан алынған нумизматикалық деректер. Лергадағы Санта-Барбара шіркеуінде табылған жерлеу стеласына үлкен мән беріледі, ол 2022 жылы б.з.д. 1 ғасырына жататын жазу табылар болғанша, протобаск тілінің ең көне жазбалық куәлігі деп есептелді. Сондай-ақ, ибер тілі баск тілінде із қалдырған деп саналады, мысалы, "қала" немесе "қалашық" мағынасындағы "hiri" ретінде баск тіліне қабылданған ибер сөзі "ili", және Помпело қаласының васкондық атауында: "Ирунья", сондай-ақ басқа да қалалар мен қалашықтардың аттарында қолданылады.

Дін

Эпиграфикалық және археологиялық куәліктер сарапшыларға римдіктердің келуімен және жазудың енгізілуінен бастап васкондар арасында болған діни амалдардың кейбіреуін анықтауға мүмкіндік берді. Осы мәселе бойынша жасалған зерттеулерге сәйкес, діни синкретизм 1 ғасырға дейін сақталды; одан кейін, 4-5 ғасырларда христиан діні қабылдағанға дейін рим мифологиясы басым болды. Христиандыққа дейінгі римдік сенімдері мен васкондық діндер арасындағы синкретизмді дәлелдейтін васкондық теонимдер қабір тастары мен алтарьларда табылды. Ужуэде екі алтарь табылған, біреуі төменгі әлемнің құдайы деп саналатын Лакубегиге, ал екіншісі Юпитерге арналған, бірақ оларды мерзімдеу мүмкін болмады. Лератта және Барбаринде екі қабір тасы табылды, екеуі де Стелайцеге арналған және 1 ғасырға жатады.