Кіріспе

Какао бұршағы үшін өсірілетін ағаш түрі.

Сурет қорабы
|сурет = Matadecacao.jpg
|сурет сипаттамасы = Ағаштағы какао жемістері
|туыс = Theobroma
|түр = cacao
|автор = L.
|синонимдер = *Cacao minaGaertn. Какао минус Gaertn. Какао сатива Aubl. Cacao theobroma Tussac Theobroma cacao f. leiocarpum (Bernoulli) Ducke Theobroma cacao subsp. leiocarpum (Bernoulli) Cuatrec. Theobroma cacao var. leiocarpum (Bernoulli) Cif. Theobroma cacao subsp. sativa (Aubl.) León Theobroma cacao var. typica Cif. Theobroma caribaea Sweet Theobroma integerrima Stokes Theobroma kalagua De Wild. Theobroma leiocarpum Bernoulli Theobroma pentagonum Bernoulli Theobroma saltzmanniana Bernoulli Theobroma sapidum Pittier Theobroma sativa (Aubl.) Lign. & Le Bey Theobroma sativa var. leucosperma A. Chev. Theobroma sativa var. melanosperma A. Chev. Theobroma sativum (Aubl.) Lign. & Bey
|синонимдер сілтемесі =
Theobroma cacao (какао ағашы) – Malvaceae тұқымдасына жататын кішкентай, мәңгі жасыл ағаш. Оның тұқымдары, какао бұршақтары, шоколад сусыны, какао қою заттары, какао майы және шоколад жасауға қолданылады. Америка тропиктерінде өсетін какао бұршағының ең ірі өндірушісі 2018 жылы 2,2 миллион тоннамен Кот-д’Ивуар болды. Жапырақтары кезектесе орналасқан, бүтін, тілімделмеген, ұзын және кең. Сипаттама.

Гүлдер
Гүлдер сабақ пен ескі бұтақтарға тікелей шоғырлар түрінде пайда болады; бұл каулифлория деп аталады. Гүлдері кішкентай, диаметрі қызғылт түсті тостаған жапырақтарымен. Гүлдің құрылымын сандармен көрсетуге арналған гүл формуласы: ✶ K5 C5 A(5°+52) (5). Әлемдегі көптеген гүлдерді аралар (Hymenoptera) немесе көбелектер/көбелектер (Lepidoptera) тозаңдататын болса, какао гүлдерін кішкентай шыбындар, Forcipomyiinae тұқымдасының Forcipomyia шыбындары тозаңдатады. Theobroma cacao үшін табиғи тозаңдаушы Forcipomyia шыбындарын пайдалану, жасанды тозаңдаушыларды пайдаланудан гөрі көбірек жеміс беруге мүмкіндік беретіні көрсетілді. Әр тұқымда какао майы ретінде майдың маңызды мөлшері (40–50%) болады. Жемістің белсенді құрамы – стимуляторлық әсері бар теобромин, кофеинге ұқсас зат. Атау
Theobroma атауы грек тілінен "құдайлардың тағамы" деген мағынаны білдіреді; θεός (theos) – "құдай" немесе "қасиетті", ал βρῶμα (broma) – "тағам". cacao атауы – бұл өсімдікке мезоамерикандық жергілікті тілдерде берілген атаудың испаншасы, мысалы, какао Tzeltal, Kʼicheʼ және классикалық майя тілдерінде; kagaw Sayula Popoluca тілінде; ал cacahuatl Nahuatl тілінде "какао ағашының бұршағы" дегенді білдіреді. Таксономия
Какао (Theobroma cacao) – Malvaceae тұқымдасының Byttnerioideae тұқымдасына жататын Theobroma туысына жататын 26 түрдің бірі. Таралу және отандық өсіру. T. cacao Мексиканың оңтүстік-шығысынан Амазонка бассейніне дейін кеңінен таралған. Оның отандық өсіруі туралы бастапқыда екі гипотеза болды; бірі отандық өсірудің екі ошағы болғанын айтты, біреуі Мексиканың Лакандон орманында, екіншісі Оңтүстік Американың жазық жерлерінде. Алайда, ДНК-ның әртүрлілік үлгілерін зерттеудің соңғы нәтижелері бұлай емес екенін көрсетті. Бұл нәтиже T. cacao бастапқыда бұршақты қоршап тұрған, оны тамақ ретінде жеп, аздаған алкогольдік сусынға айналдыратын мас үшін отандық болып шыққанын көрсетеді. ДНК реттілігін пайдаланып, оларды климаттық модельдерден алынған деректермен және какаоға қолайлы белгілі жағдайлармен салыстыра отырып, бір зерттеу отандықтандыру туралы көзқарасты жетілдірді, какаоның ең үлкен генетикалық әртүрлілігі бар аймақты Эквадорды қамтитын бұршақ пішінді аймаққа, Бразилия мен Перу арасындағы шекараға және Колумбия-Бразилия шекарасының оңтүстік бөлігіне байланыстырды. Климаттық модельдер 21 000 жыл бұрын соңғы мұз дәуірінің шыңына жеткенде, какаоға қолайлы мекен ең аз болған кезде, бұл аймақ әлі де қолайлы болған, сондықтан түрлерге баспана болған. Какао ағаштары ылғалды орман экожүйелерінде ағаш астында жақсы өседі. Бұл дақылдар да осылай, сондықтан шынайы жабайы ағаштарды ата-аналары дақылданған ағаштардан ажырату қиын. Ақша жүйесі
Какао бұршақтары Колумбқа дейінгі мезоамерикандық өркениеттерде діни ішулік және маңызды валюталық жүйе болды. Бір кезде ацтектер империясы басқа тауарлармен қатар жыл сайын 980 жүк какаодан алым-салық төлеген. Әр жүк 8000 бұршақтан тұрған. Сапалы бұршақтың сатып алу қабілеті 80–100 бұршақпен жаңа матадан жасалған шапан сатып алуға жететін. Ацтек империясы кезінде какао бұршақтарын валюта ретінде пайдаланудың жалған ақша жасаушылар пайда болғанын да білеміз. Өсіру
2016 жылы какао бұршақтары бүкіл әлем бойынша шамамен өсірілді. Какао бұршақтарын ірі агроөнеркәсіптік плантациялар мен шағын өндірушілер өсіреді, өндірістің басым бөлігі шағын жер телімдері бар миллиондаған фермерлерден келеді. Ағаш 4-5 жасқа келгенде жеміс бере бастайды. Ересектегі ағаш бір жылда 6000 гүлденсе де, тек 20 шаңыраққа жетеді. 1200 сарықтан (40 шаңырақтан) какао пастасының келісін шығару үшін шамамен 1200 тұқым (40 шаңырақ) қажет. Тарихи тұрғыдан, шоколад жасаушылар какао және шоколад жасау үшін қолданылатын какао бұршақтарының үш негізгі сортына назар аударды: Forastero, Criollo және Trinitario. Ең бағалы, сирек және қымбат сорт – Criollo, майялар қолданған какао бұршағы. Шоколадтың тек 10% Criollo-дан жасалады, ол кез келген басқа бұршақтан әлдеқайда ащы емес және хош иісті. 2000 жылдың қараша айында Чуаодан алынған какао бұршақтары "Cacao de Chuao" аталымын алды (испан тілінен: "Чуао какаосы"). Шоколадтың 80% Forastero тобының бұршақтарынан жасалады, ең көп таралған және кең таралған сорт – Amenolado, ал Arriba сорты (Nacional сорты сияқты) Forastero өнімдерінде сирек кездеседі. Forastero ағаштары Criollo ағаштарына қарағанда айтарлықтай берік және ауруға төзімді, нәтижесінде какао бұршақтары арзан. Басты какао бұршақтарын өңдеушілерге Hershey's, Nestlé және Mars жатады, олардың барлығы әртүрлі көздерден какао бұршақтарын сатып алады. Шоколад T. cacao арқылы жинау, T. cacao целлюлозасын ашыту, кептіру, жинау және содан кейін экстракция сияқты қадамдар арқылы жасалуы мүмкін. T. cacao-ны суперқайнатылған бумен қуыру, дәстүрлі қуыруға (пештерді пайдалану) қарағанда жақсырақ екені анықталды, өйткені ол какао бұршақтарының сапасын қысқа уақыт ішінде сақтап қалды.

Геном

Т. какаоның геномы диплоидты, оның көлемі 430 Мбп және ол 10 хромосомалық жұптан тұрады (2n=2x=20). 2010 жылдың қыркүйегінде ғалымдар тобы какао геномының (Matina16 генотипі) жобалық тізбегін жариялады. Екінші, байланысты емес жобада, CIRAD координациялаған Халықаралық какао геномдық секвенирлеу консорциумы ICGS, 2010 жылдың желтоқсанында алғаш рет жариялады (онлайн, 2011 жылдың қаңтарында қағаз түрінде жарияланды), Криолло какаосының геномын (Белизден алынған сорт, B97 61/B2). Олар өз жарияланымдарында геномдық және генетикалық деректерді егжей-тегжейлі талдау нәтижелерін ұсынды. Какао геномының тізбегі 28 798 белок кодтайтын генді анықтады, ал адам геномында шамамен 23 000 ген бар. Какао геномының шамамен 20% транспозицияланатын элементтерден тұрады, бұл басқа өсімдік түрлерімен салыстырғанда төмен көрсеткіш. Көптеген гендер флавоноидтар, ароматты терпендер, теобромин және какао дәм мен сапалық қасиеттеріне қатысты көптеген басқа метаболиттерді кодтайтыны анықталды, олардың ішінде полифенолдарды кодтау үлесі салыстырмалы түрде жоғары, олар какао бұршақтарының құрғақ салмағының 8%-ға дейін құрайды. Какао геномы барлық екіжарнақты өсімдіктердің гипотетикалық гексаплоидтық ата-тегіне жақын екендігі көрінеді және ол эволюциялық механизм ретінде ұсынылады, осы арқылы екіжарнақты өсімдіктердің гипотетикалық гексаплоидтық ата-тегінің 21 хромосомасы какаоның 10 хромосомалық жұбына әкелетін ірі бірігуге ұшырады. Геномдық тізбек какаоның молекулалық биологиясын және элиталық сорттарды маркерлік селекция арқылы өсіруге мүмкіндік береді, әсіресе жыл сайынғы өнімділіктің үлкен шығындарына себеп болатын саңырауқұлақтық, омицеттік және вирус а ауруларына қарсы генетикалық төзімділікті арттыру үшін. 2017–18 жылдары, жаһандық жылыну салдарынан какао өсірілетін ендіктердегі (экватордан солтүстік және оңтүстікке қарай 20 градус) климаттың экстремалды бола бастауына байланысты, какао өсімдіктерінің тірі қалуына қатысты алаңдаушылықтар туындады. Сол себепті, Mars, Incorporated коммерциялық компаниясы және Калифорния университеті, Беркли, какаоның ыстық климатқа төзімділігін арттыру үшін CRISPR технологиясын қолданып, ДНК-ны өзгертуде.

Өсіру тарихы

Амазонка тропикалық орманды мекендейтін какао ағашы алғаш рет кем дегенде 5300 жыл бұрын экваторлық Оңтүстік Америкада, қазіргі Эквадордың оңтүстік-шығысындағы (Замора Чинчипе провинциясы) Санта-Ана-Ла-Флорида (SALF) аймағында Майо Чинчипе мәдениетімен қолдануға түсірілді, содан кейін Мезоамерикаға тарады. Мезоамерикада какао сусындарын дайындау қалдықтары бар керамикалық ыдыстар ерте қалыптасу кезеңіне (б.з.д. 1900–900 жж.) дейін сақталған археологиялық қазбаларда табылды. Мысалы, Мексиканың Веракрус шығанағындағы Ольмек археологиялық ескерткішінде табылған мұндай ыдыстың бірі какаоды Ольмектерге дейінгі халықтар б.з.д. 1750 жылға дейін дайындағанын көрсетеді. Мексиканың Чиапас штатының Тынық мұхиты жағалауындағы Мокая археологиялық орнында какао сусындарының б.з.д. 1900 жылға дейін дайындалғанының дәлелдері бар. 2018 жылы какао ағаштарының геномын зерттеген ғалымдар қолданылған какао ағаштарының барлығы шамамен 3600 жыл бұрын Орталық Америкадағы бір ғана оқиғадан пайда болды деген қорытындыға келді. Көне мәтіндерде какаоның әртүрлі қоспалары, салтанаттық немесе емдік, сондай-ақ тағамдық мақсаттарда сипатталған. Кейбір қоспаларға жүгері, ащы бұрыш, ваниль (Vanilla planifolia) және бал кірген. Какао қолданылғанына қатысты археологиялық дәлелдер, салыстырмалы түрде аз болғанымен, Гватемаладағы Уаксактунда толық какао бұршақтарының және Белиздің Куелло және Пуллтроузер батпақтарында какао ағашының ағаш қалдықтарының табылуынан алынған. Сонымен қатар, керамикалық ыдыстардан алынған қалдықтарды талдау теобромин мен кофеиннің іздерін Пуэрто-Эскондидо, Гондурас (б.з.д. 1100–900 жж.) және Колха, Белиз (б.з.д. 600–400 жж.) аралық қалыптасу кезеңіне жататын ыдыстарда көрсетті. Бұл талдаулар Рио-Азульдегі Майя археологиялық ескерткішінен табылған төрт классикалық кезеңге (шамамен 400 ж.б.д.) жататын ыдыстардан шоколад қалдықтарын алу үшін қолданылған әдістерге ұқсас болды. Какао Мезоамерикадан алынған жалғыз тауар болып табылады, онда осы екі алкалоидты қосылыс бар, сондықтан бұл ыдыстар какао сусындарына арналған ыдыстар ретінде қолданылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, какаоның аты Рио-Азуль ыдыстарының біріндегі иероглифтік мәтінде айтылған. Ацтектер какаоны ұнтақтап, темекімен араластырып, түтін тартқан. Какао Майо Чинчипе тайпасымен Амазонканың жоғарғы ағысында б.з.д. 3000 жыл шамасында қолдануға түсірілді.

Қазіргі тарих

Шоколад туралы еуропалықтардың алғашқы білімі 1519 жылы ацтектердің астанасы Теночтитлан қаласында Моктезумамен болған кездесуде испандықтарға таныстырылған сусын түрінде болды. Кортес және басқалары ацтек императорының осы сусынды қаншалықты көп ішкенін және оның қызметшілерінің оны қалай мұқият араластырғанын байқады. Какао бұршақтарының үлгілері мен басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері сол кезде Испанияға әкелінді, бірақ какаодан жасалған сусынды 1544 жылы доминикан монахтары Жаңа әлемнен Испанияға әкелген Кеки Майя ақсүйектері Испания сарайына таныстырғандай. Бір ғасырдың ішінде шоколад Францияға, Англияға және Батыс Еуропаның басқа да елдеріне тарады. Осы сусынға деген сұраныс француздарды Кариб теңізінде какао плантацияларын құруға, ал Испания кейіннен Венесуэла және Филиппин колонияларында какао плантацияларын дамытуға итермеледі (Блум 1998, Кое 1996). Голландияның Алтын ғасырының суретшісі Альберт Экхауттың суреті XVII ғасырдың ортасында Голландияның Бразилиясындағы жабайы какао ағашын көрсетеді. Науатль тілінен алынған испан сөзі "какао" 1753 жылы швед натуралисі Линней таксономиялық биноминалды жүйесін жариялап, туыстық атауын және түрін – Theobroma cacao – анықтағаннан кейін ғылыми номенклатураға енді. Какаодан жасалған дәстүрлі испандықтарға дейінгі сусындар әлі де Мезоамерикада қолданылады, олардың ішінде Оахаканың "техате" деп аталатын сусыны бар.

Мәдениет

Майялар какаоның (какаоны) құдайлар тауынан табылғанына сенді, онда олар үшін тағы да дәмді тағамдар болған. Майя мифологиясына сәйкес, құдайлық әже Ксмукане адамзатты жүгеріден жаратқаннан кейін, Қауырсынды жылан (Кетцалькоатль) майяларға какао сыйлаған. Майялар какао құдайы Эк Чуаға құрмет көрсету үшін сәуір айында жыл сайынғы мереке тойлаған. Бұл шараға какао түстес белгілері бар итті құрбан ету, қосымша жануарларды құрбан ету, какао, қауырсын және құрбандықтар, сондай-ақ сыйлықтар алмасу кірген. Ұқсас жаратылыс мифінде мексикалық (ацтек) құдай Кетцалькоатль какаоны (какауатль: "ащы су") басқа да өсімдіктермен бірге таудан тапқан. Какао мексикалық құдайларға үнемі құрбандық ретінде ұсынылған, ал Мадрид кодексі дін қызметкерлерінің құлақтарын жарып (өзін-өзі құрбан ету) және какаоды құдайларға лайықты құрбандық ретінде қанмен жауып салғандарын көрсетеді. Какао сусыны тек ерлер ғана қадірлі ритуал ретінде қолданған, себебі ол әйелдер мен балаларға жарамсыз, мас күйге келтіретін тағам деп есептелген.