Кіріспе
Магреб араб тілі (الْلهجَة الْمَغاربِيَة, Батыс араб тілі; Шығыс немесе Машриқ араб тіліне қарама-қарсы) – Магреб аймағында таралған араб тілінің диалектілік континуум. Оған марокколық, алжирлік, тунистік, ливиялық, хасания және Сахара араб диалектілері кіреді. Ол ad Dārija (الدارجة; «жалпы немесе күнделікті диалект» деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Бұл, сөйлеу тілінің әдеби араб тілінен ерекшеленетінін көрсетеді. Магреб араб тілінің лексикасы негізінен семит және араб тілдеріне қатысты, бірақ ливия араб тілінің сөздік қорында 2–3%, алжир және тунис араб тілдерінде 8–9%, ал марокколық араб тілінде 10–15% құрайтын бірнеше бербер сөздері бар. Магреб араб тілі бұрын Аль-Андалус және Сицилияда, тиісінше 17 және 13 ғасырларға дейін Андалусия араб тілі мен Сикуло араб тілінің жойылған түрінде қолданылған. Мальта тілінің түбі мұсылмандық Сицилияда сөйленген тілге байланысты деп саналады, ол түпкілікті түрде Тунис елінен шыққан, себебі ол Магреб араб тілінің кейбір ерекшеліктерін сақтайды.
the people
Maghrebi Arabic (الْلهجَة الْمَغاربِيَة, Western Arabic; as opposed to Eastern or Mashriqi Arabic) is a vernacular Arabic dialect continuum spoken in the Maghreb. It includes the Moroccan, Algerian, Tunisian, Libyan, Hassaniya and Saharan Arabic dialects. It is known as ad Dārija (الدارجة; meaning "common or everyday dialect"). This serves to differentiate the spoken vernacular from Literary Arabic. Maghrebi Arabic has a predominantly Semitic and Arabic vocabulary, although it contains a few Berber loanwords which represent 2–3% of the vocabulary of Libyan Arabic, 8–9% of Algerian and Tunisian Arabic, and 10–15% of Moroccan Arabic. Maghrebi Arabic was formerly spoken in Al Andalus and Sicily until the 17th and 13th centuries, respectively, in the extinct forms of Andalusi Arabic and Siculo Arabic. The Maltese language is believed to have its source in a language spoken in Muslim Sicily that ultimately originates from Tunisia, as it contains some typical Maghrebi Arabic areal characteristics.
Атауы
Дарижа, Дерия немесе Дельжа (الدارجة) «күнделікті/әдеби емес диалект» дегенді білдіреді; ол сондай-ақ derija немесе darja деп те жазылады. Бұл Солтүстік Африка араб тілінің (Мағриб араб тілінің) кез келген түрін білдіреді. Алжир мен Тунис елінде Мағриб араб тілінің түрлерін тікелей тілдер деп атау қалыпты жағдай, сонымен қатар Мысыр мен Ливан елінде Машрик араб тілінің түрлерін тікелей тілдер деп атау да кең таралған. Мысалы, алжирлік араб тілі «Дзайри» (алжирлік), тунистік араб тілі «Туниси» (тунистік) деп, ал мысырлық араб тілі «Масри» (мысырлық), ливандық араб тілі «Лубнани» (ливандық) деп аталады. Ал, Мысыр, Иордания және Судан сияқты шығыс араб елдерінің әдеби емес диалектілері көбінесе (العامية) деп аталады, бірақ мысырлықтар өз диалектілерін «el logha d darga» деп те атайды.
Тарих және шығу тегі
Магреб араб тілі Солтүстік Африкада екі тармаққа бөлінеді. Бірі қалалық арабтардан бастау алып, 7-8 ғасырларда Мағрибтің араб мұсылмандары басып алған кезге дейін сонау Хиллалия араб тілі деп аталады. Екіншісі 11-12 ғасырларда Бану Хилал, Бану Сулайм және Ма’қил тайпаларымен келген бедуин араб тілдерінен туындаған, Хиллалия араб тілі деп танылады. Хиллалияға дейінгі тілдер 11 ғасырдағы Хиллалия көші-қонының нәтижесінде көбінесе бедуинге айналып, Хиллалияға дейінгі және Хиллалия ерекшеліктерін біріктірген аралас тілдерді құрады. Осының салдарынан Бану Хилал тілі Мағрибтің жалпы тілі – лингва франкасы ретінде таңдалды. Бербер және пуний тілдерінің ықпалымен бұл тіл Мағрибте кең таралған қазіргі араб тілдерінің пайда болуына себепкер болды. Араб басшыларының әскерлері Танжер, Сале және Валили сияқты римдік қалаларды қамтиған үшбұрыш ішінде қоныстар құрған кезде, Марокко араб тілі қалыптаса бастады. Олардың ықпалы зор болды және Мағрибтегі демографиялық жағдай мен тұрмыс деңгейін өзгертіп жаңартты. Олар бедуин араб тілін ауылдық жерлерге, далаларға және Сахараның оңтүстік аймақтарына таратуда маңызды рөл атқарды. Магреб араб тілі әлі де дамуда, әсіресе техникалық салаларда жаңа француз немесе ағылшын сөздерін қабылдайды, ал кейбір топтарда ескі француз және итальян/испан сөздерін қазіргі стандартты араб сөздерімен алмастырады; Магреб араб тілі мен қазіргі стандартты араб тілі арасында ауысып сөйлейтін, білімді және жоғары топқа жататын адамдар француз және итальян/испан тілдерінен көбірек сөздер қарыздайды, әсіресе соңғылары әл-Андалус дәуірінде келген. Магреб диалектілерінде етістіктердің бірінші жақ желісі ретінде 'n' префиксі қолданылады, бұл оларды Левант диалектілерінен және қазіргі стандартты араб тілінен ерекшелендіреді.
Қазіргі стандартты араб және бербер тілдерімен қарым-қатынасы
Қазіргі стандартты араб тілі (الفصحى) Мағриб елдерінің үкімет, заңнама және сот жүйесінде негізгі тіл ретінде қолданылады. Мағриб араб тілі көбінесе ауызша және жергілікті диалект болып табылады, бірақ кейде Алжир, Марокко және Тунис қалаларында ойын-сауық және жарнама мақсатында қолданылады. Алжирде, француз отарлау кезінде жеке пән ретінде оқытылған Мағриб араб тіліне қатысты оқулықтар бар, бірақ қазіргі таңда Алжир билігі тарапынан ресми түрде қолдау көрсетілмейді. Мағриб араб тілінің сөздік қоры негізінен семиттік араб тіліне тән. Бұл диалектте пуникалық тілдің іздері болуы мүмкін.
Латын субстрат
Сонымен қатар, Магреб араб тілінде латын тілінің ықпалы бар, ол Византия империясы кезеңінде қалалық лингва франка ретінде қолданылған Африка роман тілінен туындаған болуы мүмкін. Морфологиялық тұрғыдан алғанда, бұл ықпал Солтүстік Марокко диалектілерінде кең таралған əsh/osh көпше зат есім жұрнақтарының пайда болуына себеп болған деп саналады, сондай-ақ жеке есімдіктерінің екінші жақтағы жіктелуіндегі жыныс категориясының жоғалуына да ықпал еткен болуы мүмкін, мысалы, Андалусия араб тілінде. Сөздік құрамында латын тілінен алынған көптеген сөздер бар, мысалы, марокколық/алжирлік/тунистік secūris (бұл испан тілінен segur сөзі арқылы да алынуы мүмкін); babōsus және pullus бербер тіліндегі afullus сөзі арқылы.
Басқа тілдермен қарым-қатынасы
Магреб араб тілінде сөйлейтіндер француз (Мароккода, Алжир мен Тунисте), испан (Марокконың солтүстігінде және Алжирдің солтүстік-батысында) және итальян (Ливия мен Тунисте) тілдерінен жиі сөздерді қабылдап, оларды өз диалектілерінің қағидаларына сәйкес түсіндіреді, кейбір ерекшеліктермен (мысалы, пассивті дауыс сияқты). Жазбасы тұрақты болмағандықтан, стандартты нормасы жоқ, ол тез өзгеріп, көрші тілдерден жаңа лексиканы қабылдауға бейім. Бұл Норман жаулап алуынан кейінгі ортаңғы ағылшын тілінің эволюциясына ұқсас.