Кіріспе

Gründerzeit () - 19 ғасырдағы Германия мен Австрияның 1873 жылғы үлкен қор нарығы құлдырауына дейінгі экономикалық кезеңі.

Экономика

Грундерцайт немесе негізін қалаушылар дәуірі 1867 жылдан 1873 жылға дейін бар болғаны алты жылға созылды. Бұл термин, жүздеген жаңа кәсіпорын, банктер мен теміржолдар құрылған кездегі Германия империясының қарқынды экономикалық өсуі мен қысқа мерзімді экономикалық гүлденуді білдіреді. 19 ғасырдың соңындағы неміс жазушылары «Грундерцайт» терминін сынды, теріс мағынада қолданды, себебі осы қозғалыстың мәдени жетістіктері материализммен және ұлтшылдық жеңіс сезімімен байланысты болды. Мәдениет тарихшысы Эгон Фриделл қор биржасындағы алаяқтық Грундерцайт дәуіріндегі жалғыз алаялық емес екенін айтты.

Дизайн және сәулет

Индустрияландырудың нәтижесінде тұрғын үйге деген қажеттілік артты. Құрылтай дәуірі сәулет стиліндегі тұрғын үйлер бұрынғы жасыл далаларда бой көтерді, және бүгінде Орталық Еуропа қалаларында сол кезден қалған көптеген ғимараттар бір көше бойында немесе тіпті толық аудандарда орналасқан. Ғимараттардың биіктігі төрттен алты қабатқа дейін жетеді және көбінесе жекеменшік құрылыс компанияларымен салынған. Олар көбінесе готикалық жаңғыру, Ренессанс жаңғыруы, неміс Ренессансы және барокко жаңғыруы сияқты тарихи стильде әсем әрленген қасбеттерге ие болды. Жаңадан байыған азаматтар үшін сәнді сарайлар, сондай-ақ қаланың өсіп келе жатқан төменгі таптары үшін жалға берілетін үйлер салынды. Бұл кезең сәулет және дизайн саласындағы жаңа технологияларды енгізу үшін де маңызды болды. Болат өндірісінде Бессемер процесінің дамуы болаттан жасалған қасбеттерді салуға мүмкіндік берді. Жаңа үлгінің классикалық мысалы – 1851 жылы аяқталған Кристалл сарайының болат және шыныдан жасалған құрылысы, ол сол кезде революциялық болды және келесі онжылдықтарға үлгі болды. Gründerzeit аудандары, «de» деп аталатын, Германия, Австрия және тіпті Венгрияда салынды.

Австрияда

Австрияда Грундерцайт 1840 жылдан кейін Венаның, сондай-ақ Богемия мен Моравияның индустриялануымен басталды. Либерализм 1867 жылы Австрия-Мажарстандағы Австрияда ең жоғары деңгейіне жетті және 1870-ші жылдардың ортасына дейін үстемдік құрды. Императорлық астана және император Франц Иосифтің резиденциясы Вена, 1848 жылғы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, қала шетіндегі елді мекендерді және Австрияның басқа аймақтарынан келген жаңа тұрғындардың көптеуін ескергенде, әлемдегі төртінші ірі қалаға айналды. Бұрын қала қабырғасы тұрған жерге айналма жол салынды, сондай-ақ Опера театры, қала әкімдігі және Парламент сияқты маңызды ғимараттар бой көтерді. Ауыл шаруашылығы жұмысшылары мен қалалық еңбекшілерден өзгеше, үнемі байып келе жатқан жоғарғы орта тап монументтер мен сарайлар салды. Бұл басқа қалаларда, мысалы, Грацта да болды, бірақ қаланың ескі бөлігін бұзудан сақтап қалған шеткі аймақтарда көлемі шағын болды.

Германияда

Көптеген немістердің ойынша, бұл дәуір император Вильгельм I және канцлер Бисмаркпен тығыз байланысты, бірақ ол олармен аяқталған жоқ (1888 және 1890 жылдары сәйкесінше), император Вильгельм II билік құрған кезеңге дейін жалғасты. Бұл Германия үшін алтын ғасыр болды, онда Отыз жылдық соғыс пен Наполеон соғыстарының салдары еңсерілді, ал ел ғылым, технология, өнеркәсіп және сауда салаларында халықаралық бәсекеге қабілетті болды. Әсіресе, Германияның орта таптары өмір деңгейін жылдам арттырып, заманауи жиһаз, ас үй құралдары және тұрмыстық техника сатып алды. Немец тілінде сөйлейтін аймақтардағы басылымдар саны, жан басына шаққанда, қазіргі деңгейге жуық болды. Көбінесе бұл академиялық мақалалар немесе ғылыми-техникалық басылымдар, көбінесе дика құрылысы сияқты тақырыптар бойынша практикалық нұсқаулықтар еді. Ұлыбританиядан басқа көптеген елдерде авторлық құқық туралы заң болған жоқ. Танымал туындылардың бәсекелес баспагерлермен бірден қайта басылуына байланысты, баспагерлерге үнемі жаңа материал қажет болды. Жаңа туындылар үшін авторларға төленген гонорар жоғары болды және көптеген ғалымдардың табысын айтарлықтай толықтырды. Басылымдардың қайта басылымдарының бағасы төмен болғандықтан, оларды жағдайы нашар адамдар да сатып ала алатын. Оқуға деген кең таралған құштарлық жаңа білімді кең аудиторияға жылдам таратуға мүмкіндік берді. 1840 жылдары авторлық құқық заңдары біртіндеп қалыптасқаннан кейін, арзан бағадағы жаппай нарық жойылды және аз, бірақ қымбат басылымдар шығарыла бастады. Индустрияландырудың әлеуметтік салдары басқа еуропалық елдердегідей болды. Ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру және жаңа ауыл шаруашылығы машиналарын енгізу ауылдағы табыстың поляризациясына әкелді. Жер иелері жерсіз шаруалардың есебінен жеңіске жетті. Америкаға көші-қон және қалалану осының салдары болды. Жылдам өсіп келе жатқан өнеркәсіптік қалаларда, қазіргі заманғы стандарттар бойынша ыңғайсыз, бірақ сол кезде дәрігерлер тарапынан денсаулыққа зиянды деп сынға алынған жаңа жұмысшыларға арналған үйлер салынды: "жарықсыз, ауасыз және күнсіз", олар қала құрылысының қалыптасқан идеяларына қайшы келді. Қараңғы, тар пәтерлер туберкулездің күрт өсуіне кінәлі деп есептелді, ол бай аудандарға да тарады. Дегенмен, жұмысшы табының өмір деңгейі мен жағдайлары да жақсарды, мысалы, 1883-1884 жылдары Бисмарк енгізген жұмысшылардың денсаулық сақтану және еңбекке қабілетсіздік сақтандыру туралы заңдар арқылы, сондай-ақ, 1933 жылы Гитлердің билікке келуіне дейін еуропалық бауырлас партиялар үшін үлгі болған әлеуметтік демократияның құрылуы арқылы. Бүгінгі күні де Германиядағы денсаулық сақтандырудың шарттық негізі болып 1873 жылы Бисмарк жасаған әлеуметтік сақтандыру моделі (Reichsversicherungsordnung) табылады.