Кіріспе
Kunsthaus Tacheles (ағылшынша: Art House Tacheles) – Берлиндегі өнер орталығы, Германия, Ораниенбургер көшесіндегі үлкен ғимарат және мүсін саябағы, Митте ауданындағы Шпандауэр-Ворштадт шағынауданында орналасқан. Сыртқы қабырғаларында граффити стилінде жасалған үлкен, түрлі-түсті суреттер бейнеленген, ал ішкі кеңістігінде заманауи өнер мүсіндері қойылған. 1990 жылдан 2012 жылға дейін ғимаратта суретшілер ұжымы жұмыс істеді. Бастапқыда Фридрихштрассенпассаж деп аталған бұл ғимарат 1907–1908 жылдары синагоганың қарама-қарсы жағында сауда орталығы ретінде салынған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол қысқа мерзімге нацистік түрме қызметін атқарды. ГДР билігі тұсында ғимараттың бір бөлігі бұзылды. 1989 жылы Берлин қабырғасы құлағаннан кейін суретшілер оны иеленді және «Тахелес» деп атады, яддиш тілінде бұл сөз «тура сөйлейтін» деген мағынаны білдіреді. Ғимарат кешені Фридрихштрасседен Ораниенбургер көшесіне дейін созылған. Сауда галереясының екі жағынан да кіреберістері болды және ол екі маңызды көшені байланыстыруға арналған. Фридрихштрассенпассаж қаладағы екінші ірі сауда орталығы және Еуропада осы архитектуралық стильдегі жалғыз сақталған мысал болды. Құрылысқа жұмсалған шығын шамамен 7 миллион неміс маркасын құрады. Бес қабатты ғимарат темір бетоннан салынған және үлкен қабырғалы күмбезбен жабдықталған. Фасад бетон қаңқаға сүйену үшін салынған. Үлкен жабық галереяның екі жағында бірнеше шағын дүкендер орналасқан. Ғимарат көбінесе ерте модернизм архитектурасының үлгісі ретінде қарастырылады, бірақ классикалық және готикалық стильдердің де элементтерін көрсетеді. Кешен ішінде пошта мен материалдарды жеткізу үшін пневматикалық почта жүйесі де болған. Жеке акционерлер тобы ортақ орналасқан жердің артықшылығын пайдаланып, нарықта үстемдік құруды жоспарлады. Бұл концепция дүкендердің бір-бірінен қатаң түрде бөлінбеуіне, керісінше, бірімен-бірі араласуына мүмкіндік берді. Бұл барлық клиенттер тауарлары үшін төлем жасаған орталық сату терминалының болуымен қамтамасыз етілді. Алайда, ашылғаннан кейін 6 ай өткен соң, 1908 жылдың тамызында галерея банкротқа ұшырады. Содан кейін кешенді Вольф Вертхайм жалға алды және 1909 жылы жаңа сауда орталығын ашты, ол 1914 жылға дейін жұмыс істеді. Ғимарат Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін аукционға қойылды. 1914 жыл мен 1924 жыл аралығында ғимарат қалай пайдаланылғаны белгісіз. 1924 жылы ғимаратқа қосымша жаңа құрылыстар салынды, соның ішінде терең жертөле жасалды. Бұл жертөле бүгінгі күнге дейін сақталған және Tresorraum деп те аталады. Галереяның төбесі дүкендердің биіктігіне дейін төмендетілді, бұл ғимараттың сыртқы келбетін толығымен өзгертті.
The Kunsthaus Tacheles (English: Art House Tacheles) was an art center in Berlin, Germany, a large building and sculpture park on Oranienburger Straße, in the sub neighborhood of Spandauer Vorstadt in the Mitte district. Huge, colorful graffiti style murals were painted on the exterior walls, and modern art sculptures were featured inside. The building housed an artist collective from 1990 until 2012. Originally called Friedrichstraßenpassage, it was built in 1907–1908 as a department store opposite the synagogue. During World War II it served as a Nazi prison for a short while. Under GDR authorities it was later partially demolished. After the Berlin Wall had come down in 1989, it was taken over by artists, who called it Tacheles, Yiddish for "straight talking". The building complex stretched from Friedrichstraße to Oranienburger Straße. The shopping arcade had entrances from both sides and served to connect the two main thoroughfares. The Friedrichstraßenpassage was the second largest of its kind in the city and the only remaining example in Europe of this type of architecture. The construction expenses totaled approximately 7 million German marks. The five story building was made of reinforced concrete with a colossal ribbed dome. The façade was built to be dependent upon this concrete frame. There were several small businesses on both sides of the large covered arcade. The building is typically treated as an example of early Modern architecture but exhibits aspects of both Classic and Gothic styles. The complex also housed its own pneumatic tube system for sending mail and materials within the building. A group of individual shareholders hoped to establish a market advantage by capitalizing on a common location. The concept meant that stores would not be strictly separated from one another, but would instead be allowed to overlap. This was enabled by the existence of a central point of sale terminal, where all customers would pay for their goods. But a mere 6 months after its opening the passage had to file for bankruptcy in August 1908. The complex was then rented by Wolf Wertheim, who in 1909 opened a new department store, which operated until 1914. The building was auctioned off shortly before World War I. It is unclear how the building was used between 1914 and 1924. In 1924, among other additions to the building, a deep cellar was built. This cellar still exists today and is also known as the Tresorraum. The height of the ceiling in the passage was lowered to that of the stores, which changed the appearance of the building completely.
Техникалық үй
1928 жылдан кейін ғимарат Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft (General Electric Company) компаниясының көрме залы ретінде пайдаланылды. Иеленуші, Берлин коммерциялық және жеке банкі, оны Haus der Technik деп атады. AEG осы кеңістікті өнімдерін көрсету және тұтынушыларға кеңес беру үшін қолданды. 1927 жылдың 15 қыркүйегінде өрт салдарынан қираған Луизенштрассе 35 мекенжайындағы бұрынғы AEG көрме залы болған. Жаңа кеңістік 10 500 шаршы метрден асатын болса, онда 20 үлкен көрнекі стенд орнатылды. 1930 жылдары осы жерде алғашқы неміс теледидар хабарлары таратылды.
НСДАП-тың пайдалануы
1930 жылдардың басында ғимаратты Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясының (нацистік) мүшелері көбірек пайдалана бастады. 1930 жылдардың ортасында Неміс жұмысшылар фронты Гау Курмарк үшін кеңсе ашып, 1941 жылы ғимараттың иесіне айналды. Сол кезде ол СС-тің орталық кеңсесіне де айналды. 1943 жылы шатыр терезелері жабылып, оларға сәйкес келген қыры бар мұнаралар алынып тасталды, осылайша мансардада француз әскерінен соғыс тұтқындары ұстауға болатын болды. Берлин шайқасы кезінде нацистер екінші жертөлені су бастырып, ол бүгінге дейін су астында қалды. Ғимарат Екінші дүниежүзілік соғыста ауыр зақымдарға ұшырады, бірақ оның үлкен бөлігі зақымдалмай сақталды.
ГДР-де қолдану
1948 жылы ғимаратты Еуропалық еркін кәсіподақтар федерациясы (FDGB) иеленді және келесі бірнеше жылдың ішінде тозығы жетті. Әсіресе Фридрихштрассе жағында әртүрлі сауда және қолөнер кәсіпорындары уақытша орналасты, қираған жерлерде. Неміс саяхат агенттігі жөнделген өткел бөлігін және бірнеше қабатты пайдаланды. Сонымен қатар, суретшілер мектебі, сыртқы сауда және экономикалық техникалық училищесі, радио және байланыс технологиясымен айналысатын RFT (Rundfunk und Fernmelde Technik) компаниясының кеңселері де болды. Қазаншұңқыры Ұлттық халық армиясының қолданысына берілді. «Камера» кинотеатры Фридрихштрассе қақпасы аумағында орналасқан, бірақ ғимараттың нашарлауына байланысты 1958 жылы одан шығып кетуге мәжбүр болды. Көрме залы бұзылып, кейін «OTL (Oranienburger Tor Lichtspiele)» деген атпен қайта ашылды. Жаңарту жұмыстары кезінде фасады ішінара өзгертіліп, кассалар мен есептесу кассаларын орналастыру үшін вестибюль салынды. Шатыры да қайта жаңартылды. Осылай қазіргі кіреберіс пайда болды. Кинотеатр қазірге дейін театр ретінде пайдаланылуда, ал 1972 жылы қайта жаңартылғаннан кейін «Камера» деп қайта аталды.
Ішінара бұзу
Екінші дүниежүзілік соғыста орташа ғана зақымданғанмен, ғимарат 1969 және 1977 жылдарғы екі инженерлік сараптама бойынша бұзуға тиіс болды; салыстырмалы түрде үздіксіз және қарқынды пайдаланылуына қарамастан, ол ешқашан жөнделмеген. Бұл жерге жаңа көше салу жоспарланған, ол Ораниенбург көшесі мен Фридрих көшесі арасындағы қашықтықты қысқартатын еді. Бұзу жұмыстары 1980 жылы басталды. Күмбез бұзылып, кинотеатр жабылды. Ғимараттың қалған бөліктерін 1990 жылдың сәуірінде бұзуға жоспарланған.
Тахелес суретшілер бастамасы
1990 жылдың 13 ақпанында, жоспарланған бұзуға екі ай қалғанда, Künstlerinitative Tacheles тобы ғимаратты басып алды. Топ ғимаратты тарихи орын деп тіркеу арқылы, кешенге заңды жауапкершілігі бар Берлин Миттедегі ғимарат басшылығымен келіссөздер жүргізіп, бұзуды болдырмауға тырысты. Дегенмен, топ Берлин дөңгелек үстелінен соңғы сәтте бұзуға тыйым салуға қол жеткізгенге дейін жоспарланған бұзу кешіктірілмеді. Суретшілер бастамасымен ғимараттың құрылымдық тұрақтылығын бағалау үшін жаңа инженерлік сараптама жүргізілді. Салыстырмалы түрде ғимараттың жағдайы жақсы екені анықталды және ол көп ұзамай тарихи ескерткіш деп жарияланды. Оның мәртебесі 1992 жылдың ақпанында жүргізілген екінші сараптамадан кейін ресми түрде мойындалды. Бастапқыда орталықты танымал куратор Йохен Сандиг басқарды және ғимаратты едәуір кеңейтті. Тахелес алғашқы күндері суретшілерге тұруға және жұмыс істеуге жағдай жасады. 1991 жылы осы ғимараттағы тұрғын үй өртеніп, өрттің жаңа өнер орталығын салу үшін қасақана қосылған деген күдік туды. Алғашқы көрмеге суретші Марк Диво, мүсіншілер Mutoid Waste Company, музыканттар Spiral Tribe, DNTT театр тобы, перформанс суретшісі Ленни Ли, биші және хореограф Саша Вальц, RA. M. M. Театры және тағы да көптегендер қатысты. Шығыс және Батыс Германия суретшілерінің арасында кеңістікке қатысты әртүрлі көзқарастар мен ұғымдар болғандықтан, пікір келіспеушіліктер жиі болды. Алайда, Тахелес Берлиндегі өнер, белсенділік, көрме және коммуникация салаларының маңызды бөлігіне айналды және ресми түрде Тахелес, е. V ретінде тіркелді. 1996 және 1997 жылдары саясаткерлер, әлеуметтанушылар, сәулетшілер және суретшілер Метрополис Берлиндегі Hochgeschwindigkeitsarchitektur (ағылш. Metropolis Berlin, High Speed Architecture) кешенін сақтау және оны болашақта пайдалану мәселелерін талқылады.
2011 жылға дейін пайдалану
Ғимарат жарқын түстермен боялған, ал ғимараттың артындағы кең аулада қиратылған материалдардан, қалдықтардан, көліктерден және басқа да заттардан құралған бірнеше мүсіндер орналасқан. Ол кафе, кинотеатр, қойылымдар ойнатылатын алаң, шеберханалар және көрме залдары бар өнер орталығына айналды. Режиссер Вольфганг Беккердің американдық DVD нұсқасындағы түсіндірмесіне сәйкес, "Қош бол, Ленин!" неміс фильмінің бір көрінісіне Тахелес шабыттандырған. 1990 жылдардың ортасында Fundus Group деп аталатын компания бұл жерді Берлин үкіметінен сатып алған. Ғимаратты бірден пайдалануға ниеті болмағандықтан, 1998 жылы суретшілерге 1 DM (шамамен 0,50 евро) символдық төлеммен 10 жылға жалға берді. Бұл келісімшарт кейін ұзартылды, бірақ 2009 жылдың соңында мерзімі бітіп, суретшілер қайтадан заңсыз иеленушілерге айналды. Осы кезде Fundus Group банкротқа ұшырады, сондықтан оған Fundus Group қарызы болған Гамбург қаласындағы HSH Nordbank мүлікті сатуға шешім қабылдады.
Тахеланың соңы
2010 жылы «Тахелес» кооперативі ішінде дау туды. «Жоғарғы қабатта» 1994 жылы құрылған, бірақ 2010 жылы банкротқа ұшыраған «Тахелес e. V.» қауымдастығының төрағасы Мартин Рейтердің ұйымдастыру тобына жататын суретшілер тұрды. «Төменгі қабатта» 20-ға жуық кәсіпорын, оның ішінде «High End Kino 54» және «Café Zapata» секілді орындар, сондай-ақ «e. V.» қауымдастығында өкілдігі жоқ «Йоханнишоф» суретшілері «Gruppe Tacheles» тобын құрды. 2011 жылдың 4 сәуірінде «HSH Nordbank» банкі ғимаратты бұзуды жоспарлады, бірақ ол орындалмады. Оның орнына, келесі күні «төменгі қабаттағы» топ анонимді көзден 1 миллион еуро төленген соң, ғимараттан бейбіт түрде шығып кетті. «Жоғарғы қабаттағы» сексен суретші өздерінің ательелерін және металл шеберханаларын пайдалануды жалғастыруға уәде берді. Бір аптадан кейін ғимараттың иесі Ораниенбургер көшесі мен ғимараттың ауласын бөліп тұратын шамамен 3 метр биіктіктегі қабырға салынды. 2012 жылдың 4 қыркүйегінде «HSH Nordbank» банкінің қысымы салдарынан қалған 40-60 суретші де бейбіт түрде ғимаратты тастап кетті. «Tacheles Metallwerkstatt» мүсіндер паркі 2013 жылдың наурызына дейін ашық болды, содан кейін «Nordbank» қаржы тобы одан пайда табуға шешім қабылдады. Бірнеше суретші мен бағдарламашы «Тахелес» суретшілеріне жаңа кеңістік ашу және «Тахелес» рухын онлайн форматта сақтап қалу мақсатында «Tacheles 3D» онлайн сурет галереясын құрды. «Artprotacheles» қауымдастығы «Мобильді ателье жобалары» арқылы «Тахелес» идеясын кеңейтуді көздейді және оның біріншісін Берлиннің Фридрихшайн ауданында жүзеге асырды. «Тахелес» суретшілерінің бір бөлігі Маржан ауданындағы үйге көшіп кетті.
2014 жылы сатылым және жаңа құрылыс
2014 жылдың қыркүйегінде бұл мүлік Нью-Йорк фирмасына сатылды. 2015 жылдан кейін жобаны дамытудың жетекші сәулетшілері Герцог де Мерон болды. Құрылыс 2019 жылдың қыркүйегінде басталды, ол Берлиндегі 1990 жылдардағы бос жатқан жерлерді периметрлік блоктармен толтыру тенденциясын ұстанатын көп мақсатты жоба. Бұл жоба аулаларды пайдаланады және қаланың дәстүрлі қалалық құрылымын қайталайды.