Кіріспе

Үндістан Жоғарғы Сотының төрағасы Үндістанның бас судьясы (IAST) – Үндістан сот жүйесінің жоғарғы дәрежелі лауазым иесі және Үндістан Жоғарғы Сотының бас судьясы. Үндістан Конституциясы Үндістан Президентіне, Конституцияның 124-бабының 2-тармағында көзделгендей, басқа судьялармен кеңесе отырып, келесі бас судьяны тағайындау құқығын береді, бұл тағайындауды қолданыстағы бас судья ұсынады. Жаңа бас судья 65 жасқа толғанға дейін немесе Конституциялық импичмент рәсімімен қызметтен алынғанға дейін қызмет етеді. Көбінесе, қолданыстағы бас судья ұсынған адам Жоғарғы Соттың ең тәжірибелі судьясы болады. Дегенмен, бұл қағида екі рет бұзылған. 1973 жылы А.Н. Рей үш аға судьяны басып өтіп тағайындалды. Сондай-ақ, 1977 жылы Мирза Хамидулла Бег судьясы Ханс Радж Ханна судьяны басып өтіп бас судья болып тағайындалды. Жоғарғы Сот төрағасы ретінде бас судья маңызды құқықтық мәселелерді қарастыратын істерді бөлуге және конституциялық құрамы бар сот отырыстарын тағайындауға жауапты. Үндістан Конституциясының 145-бабына және 1966 жылғы Жоғарғы Соттың ішкі қағидаларына сәйкес, бас судья барлық жұмысты басқа судьяларға бөледі. Егер олар мәселенің көбірек судьялардан тұратын кеңейтілген құраммен қаралуын қажет деп тапса, олар мәселені қайта қарау үшін бас судьяға қайтаруға міндетті. Әкімшілік жағынан бас судья сот отырыстарын ұйымдастыру, сот қызметкерлерін тағайындау және Жоғарғы Соттың жұмысын бақылау және басқаруға қатысты жалпы және әртүрлі мәселелерді шешеді. 50-ші және қазіргі бас судья – Дханья Я. Чандрачуд. Ол 2022 жылдың 9 қарашасында Үндістанның 50-ші бас судьясы болып ант берді.

Тағайындау

Қазіргі бас судья зейнетке шығуға жақындағанда, Заң және Әділет министрлігі қазіргі бас судьядан ұсыным сұрайды. Басқа судьялармен де кеңесулер өткізілуі мүмкін. Ұсыным содан кейін премьер-министрге ұсынылады, ол президентке тағайындау туралы мәселеде кеңес береді.

Алып тастау

Конституцияның 124-бабының 4-тармағы Жоғарғы Сот судьясын қызметтен алу рәсімін белгілейді, ол Бас судьяларға да қолданылады. Тағайындалғаннан кейін Бас судья 65 жасқа толғанға дейін лауазымда қалады. Конституцияда белгілі бір мерзім қарастырылмаған. Ол тек Парламенттің келесідей процедурасы арқылы ғана қызметтен алынуы мүмкін:

Президент міндетін атқарушы

1969 жылғы Президенттің (өкілеттіктерді жүзеге асыру) туралы заңында, егер Президент және Вице-президенттің қызметтері бос болған жағдайда, Үндістанның Бас судьясы Үндістан Президентінің міндетін атқаратыны белгіленген. Президент Закир Хусейн лауазымында қайтыс болған кезде, Вице-президент В. В. Гири Президенттің міндетін атқарды. Кейін Гири Вице-президенттік лауазымынан кетті. Осыдан кейін Бас судья Мұхаммед Хидайат-Алла Үндістан Президентінің міндетін атқарушы болды. Дәстүр бойынша, Жоғарғы соттың ең тәжірибелі судьясы бас судья міндетін уақытша атқарды. Бір айдан кейін жаңа сайланған Президент қызметке кірген кезде, Хидайат-Алла судья Үндістанның Бас судьясы лауазымына қайта оралды.

Ақы төлеу

Үндістан Конституциясы бас судьяның еңбекақысын және қызмет шартының өзге де талаптарын белгілеу өкілеттігін Үндістан Парламентіне береді. Осыған сәйкес, мұндай ережелер 1958 жылғы Жоғарғы Сот судьяларының (жалақы және қызмет шарты) туралы заңында қарастырылған. Бұл еңбекақы 2006-2008 жылдары Алтыншы Орталық жалақы комиссиясының ұсынысы бойынша қайта қарастырылды. 2016 жылы жетінші жалақы комиссиясы бойынша жалақы қайта қарастырылды.